مختصر المعانی

مختصر المعانی

مختصر المعانی

اشاره

عنوان و نام پدیدآور : مختصر المعانی/ لسعدالدین التفتازانی

مشخصات نشر : قم : دار الفکر، 1411ق. = 1370.

مشخصات ظاهری : 323 صفحه

یادداشت : کتاب حاضر شرح تلخیص المفتاح خطیب قزوینی است که خود تلخیصی است از مفتاح العلوم سکاکی.

موضوع : زبان عربی — بلاغت

شماره کتابشناسی ملی:م 73-1446

توضیح : الشرح المختصر، معروف به «مختصر المعانی» که شرح کوتاه تر« تلخیص المفتاح» است، در 756 تألیف شده است. کتاب مختصر المعانی تألیف ادیب نامور قرن هشتم، ملا سعدالدین تفتازانی، از ممتازترین کتب و آثاری است که در زمینه علوم بلاغی تدوین شده است. این کتاب در سه بخش کلی تدوین شده است : 1- فن علم معانی؛ 2- فن علم بیان؛ 3- فن بدیع.

بخش اول کتاب از هشت باب تشکیل شده است. بخش دوم نیز مشتمل بر دو مقصد و فصولی است؛ اما بخش سوم کتاب از هیچ تبویب یا فصل بندی خاصی برخوردار نیست. در خاتمه کتاب نیز بحث سرادقات شعری و مباحث مرتبط با آن مانند اقتباس و تضمین آمده است.

ص: 1

اشاره

[شماره صفحه واقعی : 1]

ص: 1725

[شماره صفحه واقعی : 2]

ص: 1726

[شماره صفحه واقعی : 3]

ص: 1727

[شماره صفحه واقعی : 4]

ص: 1728

مقدمه

خطبه المؤلف

بسم الله الرحمن الرحیم

نحمدک یا من شرح صدورنا لتلخیص البیان فی ایضاح المعانی ، ونور قلوبنا بلوامع التبیان من مطالع المثانی ، ونصلی علی نبیک محمد المؤید دلائل اعجازه باسرار البلاغه ، وعلی آله واصحابه المحرزین قصبات السبق فی مضمار الفصاحه والبراعه.

(وبعد) فیقول الفقیر الی الله الغنی ، مسعود بن عمر المدعو بسعد التفتازانی ، هداه الله سواء الطریق ، واذاقه حلاوه التحقیق ، انی قد شرحت فیما مضی تلخیص المفتاح ، واغنیته بالاصباح عن المصباح ، واودعته غرائب نکت سمحت بها الانظار ، ووشحته بلطائف فقر سبکتها ید الافکار ، ثم رأیت الجمع الکثیر من الفضلاء ، والجم الغفیر من الاذکیاء ، یسألوننی صرف الهمه نحو اختصاره ، والاقتصار علی بیان معانیه وکشف استاره ، لما شاهدوا من ان المحصلین قد تقاصرت همهم عن استطلاع طوالع انواره ، وتقاعدت عزائمهم عن استکشاف خبیئات اسراره ، وان المنتحلین قد قلّبوا احداق الاخذ والانتهاب ، ومدوا اعناق المسخ علی ذلک الکتاب.

وکنت اضرب عن هذا الخطب صفحا ، واطوی دون مرامهم کشحا ، علما منی بان مستحسن الطبایع باسرها ، ومقبول الاسماع عن آخرها ، امر لا یسعه مقدره

[شماره صفحه واقعی : 5]

ص: 1729

البشر ، وانما هو شأن خالق القوی والقدر ، وان هذا الفن قد نضب الیوم ماؤه فصار جدالا بلا اثر ، وذهب رواؤه فعاد خلافا بلا ثمر ، حتی طارت بقیه آثار السلف ادراج الریاح ، وسالت باعناق مطایا تلک الاحادیث البطاح ، واما الاخذ والانتهاب فامر یرتاح له اللبیب ، وللارض من کأس الکرام نصیب ، وکیف ینهر عن الانهار السائلون ، ولمثل هذا فلیعمل العاملون.

ثم ما زادتهم مدافعتی الا شغفا وغراما ، وظمأ فی هواجر الطلب واواما ، فانتصبت لشرح الکتاب علی وفق مقترحهم ثانیا ، ولعنان العنایه نحو اختصار الاول ثانیا ، مع جمود القریحه بصر البلیات ، وخمود الفطنه بصر صر النکبات ، وترامی البلدان بی والاقطار ، ونبوّ الاوطان عنی والاوطار.

حتی طفقت اجوب کل اغبر قاتم الارجاء ، واحرر کل سطر منه فی شطر من الغبراء ، یوما بالجزوی ویوما بالعقیق ویوما بالعذیب ویوما بالخلیصاء ، ولما وفقت بعون الله تعالی للاتمام ، وقوضت عنه خیامه بالاختتام ، بعد ما کشفت عن وجوه خرائده اللثام ، ووضعت کنوز فرائده علی طرف الثام ، سعد الزمان وساعد الاقبال ، ودنا المنی واجابت الآمال ، وتبسم فی وجه رجائی المطالب ، بان توجهت تلقاء مدین المآرب حضره من انام الانام فی ظل الامان ، وافاض علیهم سجال العدل والاحسان ، ورد بسیاسته القرار الی الاجفان ، وسد بهیبته دون یأجوج الفتنه طرق العدوان ، واعاد رمیم الفضائل والکمالات منشورا ، ووقع باقلام الخطّیات علی صحائف الصفائح لنصره الاسلام منشورا.

وهو السلطان الاعظم ، مالک رقاب الامم ، ملاذ سلاطین العرب والعجم ، ملجأ صنادید ملوک العالم ، ظل الله علی بریته ، وخلیفته فی خلیقته ، حافظ البلاد ، ناصر العباد ، ماحی ظلم الظلم والعناد ، رافع منار الشریعه النبویه ، ناصب رایات العلوم الدینیه ، خافض جناح الرحمه لاهل الحق والیقین ، مادّ سرادق الامن بالنصر العزیز والفتح المبین کهف الانام ملاذ الخلائق قاطبه ظل الاله جلال الحق والدین ، ابو المظفر السلطان محمود جانی بک خان ، خلد الله سرادق عظمته وجلاله ، وادام رواء نعیم

[شماره صفحه واقعی : 6]

ص: 1730

الامال من سجال افضاله ، فحاولت بهذا الکتاب التشبث باذیال الاقبال ، والاستظلال بظلال الرأفه والافضال ، فجعلته خدمه لسدته التی هی ملتثم شفاه الاقیال ومعول رجاء الآمال ومثوی العظمه والجلال ، لا زالت محط رجال الافاضل ، وملاذ ارباب الفضائل ، وعون الاسلام وغوث الانام ، بالنبی وآله علیه وعلیهم السلام ، فجاء بحمد الله کما یروق النواظر ، ویجلو صداء الاذهان ، ویرهق البصائر ، ویضیء لباب ارباب البیان ، ومن الله التوفیق والهدایه ، وعلیه التوکل فی البدایه والنهایه ، وهو حسبی ونعم الوکیل.

[شماره صفحه واقعی : 7]

ص: 1731

[شماره صفحه واقعی : 8]

ص: 1732

خطبه الکتاب

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد هو الثناء باللسان علی قصد التعظیم سواء تعلق بالنعمه او بغیرها ، والشکر فعل ینبئ عن تعظیم المنعم لکونه منعما سواء کان باللسان او بالجنان او بالارکان ، فمورد الحمد لا یکون الا اللسان ومتعلقه یکون النعمه وغیرها ومتعلق الشکر لا یکون الا النعمه ومورده یکون اللسان وغیره فالحمد اعم من الشکر باعتبار المتعلق واخص منه باعتبار المورد والشکر بالعکس.

لله هو اسم للذات الواجب الوجود المستحق لجمیع المحامد ، والعدول الی الجمله الاسمیه للدلاله علی الدوام والثبات ، وتقدیم الحمد باعتبار انه اهم نظر الی کون المقام مقام الحمد کما ذهب الیه صاحب الکشاف فی تقدیم الفعل فی قوله تعالی (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ) علی ما سیجیء بیانه ، وان کان ذکر الله اهم نظرا الی ذاته.

(علی ما انعم) ای علی انعامه ، ولم یتعرض للمنعم به ایهاما لقصور العباره عن الاحاطه به ولئلا یتوهم اختصاصه بشیء دون شیء.

وعلّم من عطف الخاص علی العام رعایه لبراعه الاستهلال وتنبیها علی فضیله نعمه البیان (من البیان) بیان لقوله ما لم نعلم قدم رعایه للسجع ، والبیان هو المنطق الفصیح المعرب عما فی الضمیر والصلاه علی سیدنا محمد خیر من نطق بالصواب وافضل من اوتی الحکمه هی علم الشرائع وکل کلام وافق الحق ، وترک فاعل الایتاء لان هذا الفعل لا یصلح الا لله تعالی وفصل الخطاب ای الخطاب المفصول البین الذی یتبینه من یخاطب به ولا یلتبس علیه او الخطاب الفاصل بین الحق والباطل وعلی آله اصله اهل بدلیل اهیل ، خص استعماله فی الاشراف واولی الخطر (الاطهار) جمع طاهر کصاحب واصحاب وصحابته الاخیار جمع خیّر بالتشدید.

(اما بعد) هو من الظروف المبنیه المنقطعه عن الاضافه ای بعد الحمد والصلاه ، والعامل فیه اما لنیابتها عن الفعل ، والاصل مهما یکن من شیء بعد الحمد

[شماره صفحه واقعی : 9]

ص: 1733

والصلاه ، ومهما ههنا مبتدأ والاسمیه لازمه للمبتدأ ویکن شرط والفاء لازمه له غالبا فحین تضمنت اما معنی الابتداء والشرط لزمتها الفاء ولصوق الاسم اقامه للازم مقام الملزوم وابقاء لاثره فی الجمله.

(فلما) هو ظرف بمعنی اذا یستعمل استعمال الشرط ویلیه فعل ماض لفظا او معنی (کان علم البلاغه) هو المعانی والبیان (و) علم (توابعها) هو البدیع (من اجل العلوم قدرا وادقها سرا اذبه) ای بعلم البلاغه وتوابعها لا بغیره من العلوم کاللغه والصرف والنحو (تعرف دقایق العربیه واسرارها) فیکون من ادق العلوم سرا.

(ویکشف عن وجوه الاعجاز فی نظم القرآن استارها) ای : به یعرف ان القرآن معجز لکونه فی اعلی مراتب البلاغه لاشتماله علی الدقائق والاسرار والخواص الخارجه عن طوق البشر وهذا وسیله الی تصدیق النبی علیه السلام ، وهو وسیله الی الفوز بجمیع السعادات فیکون من اجل العلوم لکون معلومه وغایته من اجل المعلومات والغایات.

وتشبیه وجوه الاعجاز بالاشیاء المحتجبه تحت الاستار استعاره بالکنایه واثبات الاستار لها استعاره تخییلیه وذکر الوجوه ایهام او تشبیه الاعجاز بالصور الحسنه استعاره بالکنایه واثبات الوجوه استعاره تخییلیه ، وذکر الاستار ترشیح ونظم القرآن تألیف کلماته ، مترتبه المعانی ، متناسقه الدلالات علی حسب ما یقتضیه العقل لا توالیها فی النطق وضم بعضها الی بعض کیف ما اتفق.

(وکان القسم الثالث من مفتاح العلوم الذی صنفه الفاضل العلامه أبو یعقوب یوسف السکاکی اعظم ما صنف فیه) ای فی علم البلاغه وتوابعها (من الکتب المشهوره) بیان لما صنف.

(نفعا) تمیز من اعظم (لکونه) ای القسم الثالث (احسنها) ای احسن الکتب المشهوره (ترتیبا) هو وضع کل شیء فی مرتبته (و) لکونه (اتّمها تحریرا) هو تهذیب الکلام (واکثرها) ای اکثر الکتب (للاصول) هو متعلق بمحذوف یفسره قوله (جمعا) لان معمول المصدر لا یتقدم علیه والحق جواز ذلک فی الظروف لانها مما یکفیه رائحه

[شماره صفحه واقعی : 10]

ص: 1734

من الفعل.

(ولکن کان) ای القسم الثالث (غیر مصون) ای غیر محفوظ (عن الحشو) وهو الزائد المستغنی عنه (والتطویل) وهو الزیاده علی اصل المراد بلا فائده وستعرف الفرق بینهما فی باب الاطناب (والتعقید) وهو کون الکلام مغلقا لا یظهر معناه بسهوله (قابلا) خبر بعد خبر ای کان قابلا (للاختصار) لما فیه من التطویل (مفتقرا) ای محتاجا (الی الایضاح) لما فیه من التعقید (و) الی (التجرید) عما فیه من الحشو.

(الفت) جواب لما (مختصرا یتضمن ما فیه) ای فی القسم الثالث (من القواعد) جمع قاعده وهی «حکم کلی ینطبق علی جمیع جزئیاته لیعرف احکامها منه کقولنا کل حکم منکر یجب توکیده.

(ویشتمل علی ما یحتاج الیه من الامثله) وهی الجزئیات المذکوره لایضاح القواعد (والشواهد) وهی الجزئیات المذکوره لاثبات القواعد فهی اخص من الامثله.

(ولم آل) من الالو وهو التقصیر (جهدا) ای اجتهادا وقد استعمل الالو فی قولهم لا آلوک جهدا متعدیا الی مفعولین وحذف ههنا المفعول الاول والمعنی لم امنعک جهدا (فی تحقیقه) ای فی المختصر یعنی فی تحقیق ما ذکر فیه من الابحاث (وتهذیبه) ای تنقیحه.

(ورتبته) أی المختصر (ترتیبا اقرب تناولا) ای اخذا (من ترتیبه) ای من ترتیب السکاکی او القسم الثالث اضافه للمصدر الی الفاعل او المفعول (ولم ابالغ فی اختصار لفظه تقریبا) مفعول له لما تضمنه معنی لم ابالغ ای ترکت المبالغه فی الاختصار تقریبا (لتعاطیه) ای تناوله (وطلبا لتسهیل فهمه علی طالبیه) والضمائر للمختصر وفی وصف مؤلفه بانه مختصر منقح سهل المأخذ تعریض بانه لا تطویل فیه ولا حشو ولا تعقید کما فی القسم الثالث.

(واضفت الی ذلک) المذکور من القواعد وغیرها (فوائد عثرت) ای اطلعت (فی بعض کتب القوم علیها) ای علی تلک الفوائد (وزوائد لم اظفر) ای لم افز (فی

[شماره صفحه واقعی : 11]

ص: 1735

کلام احد بالتصریح بها) ای بتلک الزوائد (ولا الاشاره الیها) بان یکون کلامهم علی وجه یمکن تحصیلها منه بالتبعیه وان لم یقصدوها.

(وسمیته تلخیص المفتاح) لیطابق اسمه معناه (وانا اسأل الله تعالی) قدم المسند الیه قصدا الی جعل الواو للحال (من فضله) حال من (ان ینفع به) ای بهذا المختصر (کما نفع باصله) وهو المفتاح والقسم الثالث منه.

(انه) ای الله (ولی ذلک) النفع (وهو حسبی) ای محسبی وکافی (ونعم الوکیل) اما عطف علی جمله هو حسبی والمخصوص محذوف واما علی حسبی ای وهو نعم الوکیل فالمخصوص هو الضمیر المتقدم علی ما صرح به صاحب المفتاح وغیره فی نحو زید نعم الرجل وعلی کلا التقدیرین یلزم عطف الانشاء علی الاخبار.

[شماره صفحه واقعی : 12]

ص: 1736

المقدمه

رتب المختصر علی مقدمه وثلاث فنون ، لان المذکور فیه اما ان یکون من قبیل المقاصد فی هذا الفن ، اولا. الثانی المقدمه والاول ان کان الغرض منه الاحتراز عن الخطاء فی تأدیه المعنی المراد فهو الفن الاول والا فان کان الغرض منه الاحتراز عن التعقید المعنوی فهو الفن الثانی والا فهو الفن الثالث.

وجعل الخاتمه خارجه عن الفن الثالث وهم کما سنبین ان شاء الله تعالی.

ولما انجر کلامه فی آخر هذه المقدمه الی انحصار المقصود فی الفنون الثلاثه ناسب ذکرها بطریق التعریف العهدی بخلاف المقدمه ، فانها لا مقتضی لایرادها بلفظ المعرفه فی هذا المقام والخلاف فی ان تنوینها للتعظیم او للتقلیل مما لا ینبغی ان یقع بین المحصلین.

والمقدمه مأخوذه من مقدمه الجیش للجماعه المتقدمه منها من قدم بمعنی تقدم یقال : مقدمه العلم لما یتوقف علیه الشروع فی مسائله ومقدمه الکتاب لطائفه من کلامه قدمت امام المقصود لارتباط له بها وانتفاع بها فیه.

وهی هیهنا لبیان معنی الفصاحه والبلاغه وانحصار علم البلاغه فی علمی المعانی والبیان وما یلائم ذلک ولا یخفی وجه ارتباط المقاصد بذلک.

والفرق بین مقدمه العلم ومقدمه الکتاب مما خفی علی کثیر من الناس.

(الفصاحه) و هی فی الاصل تنبئ عن الظهور والابانه (یوصف بها المفرد) مثل کلمه فصیحه (والکلام) مثل کلام فصیح وقصیده فصیحه.

[شماره صفحه واقعی : 13]

ص: 1737

قیل : المراد بالکلام ما لیس بکلمه لیعم المرکب الاسنادی وغیره فانه قد یکون بیت من القصیده غیر مشتمل علی اسناد یصح السکوت علیه مع انه یتصف بالفصاحه.

وفیه نظر لانه انما یصح ذلک لو اطلقوا علی مثل هذا المرکب أنه کلام فصیح ولم ینقل عنهم ذلک واتصافه بالفصاحه یجوز ان یکون باعتبار فصاحه المفردات علی ان الحق انه داخل فی المفرد لانه یقال علی ما یقابل المرکب وعلی ما یقابل المثنی والمجموع وعلی ما یقابل الکلام ومقابلته بالکلام ههنا قرینه داله علی انه ارید به المعنی الاخیر اعنی ما لیس بکلام (و) یوصف بها (المتکلم) ایضا یقال کاتب فصیح وشاعر فصیح.

(والبلاغه)وهی تنبئ عن الوصول والانتهاء (یوصف بها الاخیران فقط) ای الکلام والمتکلم دون المفرد اذ لم یسمع کلمه بلیغه والتعلیل بان البلاغه انما هی باعتبار المطابقه لمقتضی الحال وهی لا تتحقق فی المفرد وهم لان ذلک انما هو فی بلاغه الکلام والمتکلم.

وانما قسم کلا من الفصاحه والبلاغه اولا لتعذر جمع المعانی المختلفه الغیر المشترکه فی امر یعمها فی تعریف واحد وهذا کما قسم ابن الحاجب المستثنی الی متصل ومنقطع ثم عرف کلا منهما علی حده.

(فالفصاحه فی المفرد) قدم الفصاحه علی البلاغه لتوقف معرفه البلاغه علی معرفه الفصاحه لکونها مأخوذه فی تعریفها ثم قدم فصاحه المفرد علی فصاحه الکلام والمتکلم لتوقفهما علیها (خلوصه) ای خلوص المفرد (من تنافر الحروف والغرابه ومخالفه القیاس) اللغوی ای المستنبط من استقراء اللغه.

وتفسیر الفصاحه بالخلوص لا یخلو عن تسامح لان الفصاحه تحصل عند

[شماره صفحه واقعی : 14]

ص: 1738

الخلوص.

(فالتنافر) وصف فی الکلمه یوجب ثقلها علی اللسان وعسر النطق بها (نحو) مستشزرات فی قول امرئ القیس (غدائره) ای ذوائبه جمع غدیره والضمیر عائد الی الفرع فی البیت السابق (مستشزرات) ای مرتفعات او مرفوعات یقال واستشزر ای ارتفع (الی العلی) تضل العقاص فی مثنی ومرسل تضل : ای تغیب.

العقاص : جمع عقیصه وهی الخصله المجموعه من الشعر والمثنی المفتول یعنی ان ذوائبه مشدوده علی الرأس بخیوط وان شعره ینقسم الی عقاص ومثنی ومرسل والاول یغیب فی الاخیرین.

والغرض بیان کثره الشعر والضابط ههنا ان کل ما یعده الذوق الصحیح ثقیلا متعسر النطق به ، فهو متنافر سواء کان من قرب المخارج او بعدها او غیر ذلک علی ما صرح به ابن الاثیر فی المثل السائر.

وزعم بعضهم ، ان منشأ الثقل فی مستشزر هو توسط الشین المعجمه التی هی من المهموسه الرخوه بین التاء التی هی من المهموسه الشدیده وبین الزاء المعجمه التی هی من المجهوره ولو قال مستشرف لزال ذلک الثقل.

وفیه نظر ، لان الراء المهمله ایضا من المجهوره.

وقیل : ان قرب المخارج سبب للثقل المخل بالفصاحه ، وان فی قوله تعالی (أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ) ثقلا قریبا من المتناهی فیخل بفصاحه الکلمه ، لکن الکلام الطویل المشتمل علی کلمه غیر فصیحه لا یخرج عن الفصاحه ، کما لا یخرج الکلام الطویل المشتمل علی کلمه غیر عربیه عن ان یکون عربیا ؛ وفیه نظر ، لان فصاحه الکلمات مأخوذه فی تعریف فصاحه الکلام من غیر تفرقه بین طویل وقصیر ، علی ان هذا القائل فسر الکلام بما لیس بکلمه ، والقیاس علی الکلام العربی ظاهر الفساد ولم سلّم عدم خروج السوره عن الفصاحه ، فمجرد اشتمال القرآن علی کلام غیر فصیح بل علی کلمه غیر فصیحه مما یقود الی نسبه الجهل او العجز الی الله تعالی عن ذلک علوا کبیرا.

[شماره صفحه واقعی : 15]

ص: 1739

(والغرابه) کون الکلمه وحشیه غیر ظاهره المعنی ولا مأنوسه الاستعمال (نحو) مسرج فی قول العجاج ومقله وحاجبا مزجّجا ای مدققا مطولا (وفاحما) ای شعرا اسود کالفحم (ومرسنا) ای انفا (مسرجا ای کالسیف السریجی فی الدقه والاستواء) وسریج اسم قین تنسب الیه السیوف (او کالسراج فی البریق) واللمعان.

فان قلت : لم لم یجعلوه اسم مفعول من سرج الله وجهه ای بهجّه وحسنّه.

قلت : هو ایضا من هذا القبیل او مأخوذ من السراج علی ما صرح به الامام المرزوقی رحمه الله تعالی حیث قال السریجی منسوب الی السراج ، ویجوز ان یکون وصفه بذلک لکثره مائه ورونقه ، حتی کان فیه سراجا.

ومنه ما قیل : سرج الله امرک ای حسنه ونوره.

(والمخالفه) ان تکون الکلمه علی خلاف قانون مفردات الالفاظ الموضوعه ، اعنی علی خلاف ما ثبت عن الواضع (نحو) الاجلل بفک الادغام فی قوله (الحمد لله العلی الاجلل) والقیاس الاجلّ بالادغام ، فنحو آل وماء وابی یأبی وعور یعور فصیح لانه ثبت عن الواضع کذلک.

(قیل) : فصاحه المفرد خلوصه مما ذکر (ومن الکراهه فی السمع) بان یکون اللفظه بحیث یمجها السمع ویتبرأ عن سماعها (نحو) الجرشی فی قول ابی الطیب مبارک الاسم اغر اللقب (کریم الجرشی) ای النفس (شریف النسب) والاغر من الخیل الابیض الجبهه ثم استعیر لکل واضح معروف.

(وفیه نظر) لان الکراهه فی السمع انما هی من جهه الغرابه المفسره بالوحشیه ، مثل تکأکأتم وافرنقعوا ونحو ذلک.

وقیل : لان الکراهه فی السمع وعدمها یرجعان الی طیب النغم وعدم الطیب لا الی نفس اللفظ.

وفیه نظر للقطع باستکراه الجرشی دون النفس مع قطع النظر عن النغم.

(و) الفصاحه (فی الکلام خلوصه من ضعف التألیف وتنافر الکلمات والتعقید مع فصاحتها) هو حال من الضمیر فی خلوصه واحترز به عن مثل زیدا

[شماره صفحه واقعی : 16]

ص: 1740

جلل وشعره مستشزر وانفه مسرّج.

وقیل : هو حال من الکلمات ولو ذکره بجنبها لسلم من الفصل بین الحال وذیها بالاجنبی.

وفیه نظر لانه حینئذ یکون قیدا للتنافر لا للخلوص ویلزم ان یکون الکلام المشتمل علی تنافر الکلمات الغیر الفصیحه فصیحا ، لانه یصدق علیه انه خالص عن تنافر الکلمات حال کونها فصیحه فافهم.

(فالضعف) ان یکون تألیف الکلام علی خلاف القانون النحوی المشهور بین الجمهور کالاضمار قبل الذکر لفظا ومعنی وحکما (نحو ضرب غلامه زیدا).

(والتنافر) ان تکون الکلمات ثقیله علی اللسان وان کان کل منها فصیحه (کقوله ولیس قرب قبر حرب) وهو اسم رجل (قبر) وصدر البیت «وقبر حرب بمکان قفر» ای خال عن الماء والکلاء ، ذکر فی عجائب المخلوقات ان من الجن نوعا یقال له الهاتف فصاح واحد منهم علی حرب بن امیه فمات فقال ذلک الجنی هذا البیت (وکقوله «کریم متی امدحه امدحه والوری معی ، واذا ما لمته لمته وحدی») والواو فی الوری للحال ، وهو مبتدأ وخبره قوله معی.

وانما مثل بمثالین لان الاول متناه فی الثقل والثانی دونه ، او لان منشأ الثقل فی الاول نفس اجتماع الکلمات وفی الثانی حروف منها ، وهو فی تکریر امدحه ، دون مجرد الجمع بین الحاء والهاء ، لوقوعه فی التنزیل ، مثل فسبحه ، فلا یصح القول بان مثل هذا الثقل مخل بالفصاحه.

وذکر الصاحب اسماعیل بن عباد انه انشد هذه القصیده بحضره الاستاذ ابن العمید ، فلما بلغ هذا البیت قال له الاستاذ هل تعرف فیه شیئا من الهجنه؟ قال : نعم مقابله المدح باللوم ، وانما یقابل بالذم او الهجاء ، فقال : الاستاذ غیر هذا ارید ، فقال : لا ادری غیر ذلک.

فقال الاستاذ : هذا التکریر فی امدحه امدحه مع الجمع بین الحاء والهاء ، وهما من حروف الحلق خارج عن حد الاعتدال نافر کل التنافر فاثنی علیه

[شماره صفحه واقعی : 17]

ص: 1741

الصاحب.

(والتعقید) ای کون الکلام معقّدا (ان لا یکون الکلام ظاهر الدلاله علی المراد لخلل) واقع (اما فی النظم) بسبب تقدیم او تأخیر او حذف او غیر ذلک ، مما یوجب صعوبه فهم المراد (کقول الفرزدق فی خال هشام) بن عبد الملک ، وهو ابن ابراهیم بن هشام بن اسمعیل المخزومی

(وما مثله فی الناس الا مملکا***ابو امه حیّ ابوه یقاربه)

ای لیس مثله فی الناس (حی یقاربه) ای احد یشبهه فی الفضائل (الا مملک) ای رجل اعطی الملک والمال یعنی هشاما (ابو امه) ای ابو ام ذلک الملک (ابوه) ای ابو ابراهیم الممدوح ای لا یماثله احد الا ابن اخته وهو هشام.

ففیه فصل بین المبتدأ والخبر اعنی ابو امه ابوه بالاجنبی الذی هو حی ، وبین الموصوف والصفه ، اعنی حی یقاربه بالاجنبی الذی هو ابوه ، وتقدیم المستثنی اعنی مملکا علی المستثنی منه اعنی حی وفصل کثیر بین البدل وهو حی والمبدل منه وهو مثله ، فقوله مثله اسم ما وفی الناس خبره والا مملکا منصوب لتقدمه علی المستثنی منه.

قیل ذکر ضعف التألیف یغنی عن ذکر التعقید اللفظی.

وفیه نظر ، لجواز ان یحصل التعقید باجتماع عده امور موجبه لصعوبه فهم المراد ، وان کان کل واحد منها جاریا علی قانون النحوی.

وبهذا یظهر فساد ما قیل : انه لا حاجه فی بیان التعقید فی البیت الی ذکر تقدیم المستثنی علی المستثنی منه ، بل لا وجه له ، لان ذلک جائز باتفاق النحاه ، اذ لا یخفی انه یوجب زیاده التعقید وهو مما یقبل الشده والضعف.

(واما فی الانتقال) عطف علی قوله : (اما فی النظم) ای لا یکون الکلام ظاهره الدلاله علی المراد ، لخلل واقع فی انتقال الذهن من المعنی الاول المفهوم بحسب اللغه الی الثانی المقصود ، وذلک بسبب ایراد اللوازم البعیده المفتقره الی الوسائط الکثیره مع خفاء القرائن الداله علی المقصود (کقول الاخر) وهو عباس بن الاحنف ولم یقل

[شماره صفحه واقعی : 18]

ص: 1742

کقوله لئلا یتوهم عود الضمیر الی الفرزدق.

(سأطلب بعد الدار عنکم لتقربوا وتسکب) بالرفع ، وهو الصحیح وبالنصب وهم (عینای الدموع لتجمدا) جعل سکب الدموع کنایه عما یلزمه فراق الاحبه من الکئابه والحزن واصاب ، لکنه اخطأ فی جعل جمود العین کنایه عما یوجبه دوام التلاقی من الفرح والسرور (فان الانتقال من جمود العین الی بخلها بالدموع) حال اراده البکاء ، وهی حاله الحزن (لا الی ما قصده من السرور) الحاصل بالملاقاه.

ومعنی البیت : انی الیوم اطیب نفسا بالبعد والفراق واوطنها علی مقاساه الاحزان والاشواق ، واتجرع غصصها واتحمل لاجلها حزنا یفیض الدموع من عینی لأتسبب بذلک الی وصل یدوم ومسره لا تزول ، فان الصبر مفتاح الفرج ولکل بدایه نهایه ، ومع کل عسر یسرا والی هذا اشار الشیخ عبد القاهر فی دلائل الاعجاز.

وللقوم ههنا کلام فاسد اوردناه فی الشرح.

(قیل) : فصاحه الکلام خلوصه مما ذکر (ومن کثره التکرار وتتابع الاضافاه کقوله) وتسعدنی فی غمره بعد غمره (سبوح) : ای فرس حسن الجری لا تتعب راکبها کأنها تجری فی الماء (لها) صفه سبوح.

(منها) حال من شواهد (علیها) متعلق بشواهد (شواهد) فاعل الظرف اعنی لها یعنی ان لها من نفسها علامات داله علی نجابتها.

قیل التکرار ذکر الشیء مره بعد اخری ولا یخفی انه لا یحصل کثره بذکره ثالثا.

وفیه نظر ، لان المراد بالکثره ههنا ما یقابل الوحده ولا یخفی حصوله بذکره ثالثا.

(و) تتابع الاضافات مثل (قوله «حمامه جرعی حومه الجندل اسجعی) ، فانت بمرأی من سعاد ومسمع».

ففیه اضافه حمامه الی جرعی وجرعی الی حومه وحومه الی الجندل.

[شماره صفحه واقعی : 19]

ص: 1743

والجرعی تأنیث الاجرع قصرها للضروره ، وهی : ارض ذات رمل لا تنبت شیئا ، والحومه معظم الشیء ، والجندل ارض ذات حجاره ، والسجع هدیر الحمامه ونحوه.

وقوله : فانت بمرأی ای بحیث تراک سعاد وتسمع صوتک. یقال : «فلان بمرأی منی ومسمع ای بحیث اراه واسمع قوله» کذا فی الصحاح.

فظهر فساد ما قیل ان معناه انت بموضع ترین منه سعاد وتسمعین کلامها وفساد ذلک مما یشهد به العقل والنقل.

(وفیه نظر) لان کلا من کثره التکرار وتتابع الاضافات ان ثقل اللفظ بسببه علی اللسان فقد حصل الاحتراز عنه بالتنافر والا فلا یخل بالفصاحه ، کیف وقع فی التنزیل مثل دأب قوم نوح ، کذلک ذکر رحمه ربک عبده زکریا ، ونفس وما سواها ، فالهمها فجورها وتقواها.

(و) الفصاحه (فی المتکلم ملکه) وهی کیفیه راسخه فی النفس والکیفیه عرض لا یتوقف تعلقه علی تعقل الغیر ، ولا یقتضی القسمه واللاقسمه فی محله اقتضاء اولیا.

فخرج بالقید الاول الاعراض النسبیه مثل الاضافه او الفعل والانفعال ونحو ذلک ، وبقولنا ، لا یقتضی القسمه الکمیات ، وبقولنا واللاقسمه النقطه والوحده ، وقولنا اولیا لیدخل فیه مثل العلم بالمعلومات المقتضیه للقسمه واللاقسمه.

فقوله : ملکه اشعار بانه لو عبر عن المقصود بلفظ فصیح لا یسمی فصیحا فی الاصطلاح ما لم یکن ذلک راسخا فیه.

وقوله : (یقتدر بها علی التعبیر عن المقصود) دون ان یقول یعبر ، اشعار بانه یسمی فصیحا اذا وجد فیه تلک الملکه ، سواء وجد التعبیر او لم یوجد.

وقوله : (بلفظ فصیح) لیعم المفرد والمرکب ، اما المرکب فظاهر. واما المفرد فکما تقول عند التعداد دار غلام جاریه ثوب بساط الی غیر ذلک.

(والبلاغه فی الکلام مطابقته لمقتضی الحال مع فصاحته) : ای فصاحه الکلام ، والحال هو الامر الداعی للمتکلم الی ان یعتبر مع الکلام الذی یؤدی به اصل

[شماره صفحه واقعی : 20]

ص: 1744

المراد خصوصیه ما ، وهو مقتضی الحال ، مثلا کون المخاطب منکرا للحکم حال یقتضی تأکید الحکم ، والتأکید مقتضی الحال ، وقولک له ان زیدا فی الدار مؤکدا بان کلام مطابق لمقتضی الحال.

وتحقیق ذلک انه جزئی من جزئیات ذلک الکلام ، الذی یقتضیه الحال ، فان الانکار مثلا یقتضی کلاما مؤکدا ، وهذا مطابق له ، بمعنی انه صادق علیه علی عکس ما یقال : ان الکلی مطابق للجزئیات.

وان اردت تحقیق هذا الکلام فارجع الی ما ذکرناه فی الشرح فی تعریف علم المعانی (وهو) : ای مقتضی الحال (مختلف فان مقامات الکلام متفاوته) لان الاعتبار اللائق بهذا المقام یغایر الاعتبار اللائق بذاک ، وهذا عین تفاوت مقتضیات الاحوال ، لان التغایر بین الحال والمقام انما هو بحسب الاعتبار ، وهو انه یتوهم فی الحال ، کونه زمانا لورود الکلام فیه وفی المقام کونه محلا له.

وفی هذا الکلام اشاره اجمالیه الی ضبط مقتضیات الاحوال وتحقیق لمقتضی الحال.

(فمقام کل من التنکیر والاطلاق والتقدیم والذکر یباین مقام خلافه) : ای مقام خلاف کل منها یعنی ان المقام الذی یناسبه تنکیر المسند الیه او المسند ، یباین المقام الذی یناسبه التعریف ، ومقام اطلاق الحکم او التعلیق او المسند الیه او المسند او متعلقه یباین مقام تقییده بمؤکد ، او اداه قصر او تابع او شرط او مفعول او ما یشبه ذلک ، ومقام تقدیم المسند الیه او المسند او متعلقاته ، یباین مقام تاخیره ، وکذا مقام ذکره یباین مقام حذفه ، فقوله خلافه شامل لما ذکرناه.

وانما فصل قوله (ومقام الفصل یباین مقام الوصل) تنبیها علی عظم شان هذا الباب ، وانما لم یقل مقام خلافه لانه احضر واظهر ، لان خلاف الفصل انما هو الوصل ، وللتنبیه علی عظم شان الفصل قوله (ومقام الایجاز یباین مقام خلافه) ای الاطناب والمساواه (وکذا خطاب الذکی مع خطاب الغبی) فان مقام الاول یباین مقام الثانی فان الذکی یناسبه من الاعتبارات اللطیفه والمعانی الدقیقه الخفیه ما لا

[شماره صفحه واقعی : 21]

ص: 1745

یناسب الغبی.

(ولکل کلمه مع صاحبتها) ای مع کل کلمه اخری مصاحبه لها (مقام) لیس لتلک الکلمه مع ما یشارک تلک المصاحبه فی اصل المعنی ، مثلا الفعل الذی قصد اقترانه بالشرط ، فله مع ان مقام لیس له مع اذا وکذا الکل من ادوات الشرط مع الماضی مقام لیس له مع المضارع وعلی هذا القیاس (وارتفاع شأن الکلام فی الحسن والقبول بمطابقته للاعتبار المناسب وانحطاطه) ای انحطاط شانه (بعدمها) ای بعدم مطابقته للاعتبار المناسب.

(والمراد بالاعتبار المناسب الامر الذی اعتبره المتکلم مناسبا بحسب السلیقه او بحسب تتبع تراکیب البلغاء ، یقال اعتبرت الشیء ، اذا نظرت الیه وراعیت حاله) واراد بالکلام ، الکلام الفصیح وبالحسن ، الحسن الذاتی الداخل فی البلاغه دون العرضی الخارج لحصوله بالمحسنات البدیعیه (فمقتضی الحال هو الاعتبار المناسب) للحال والمقام ، یعنی اذا علم ان لیس ارتفاع شأن الکلام الفصیح فی الحسن الذاتی الا بمطابقته للاعتبار المناسب علی ما یفیده اضافه المصدر.

ومعلوم انه انما یرتفع بالبلاغه التی هی عباره عن مطابقه الکلام الفصیح لمقتضی الحال ، فقد علم ان المراد بالاعتبار المناسب ومقتضی الحال واحد ، والا لما صدق انه لا یرتفع الا بالمطابقه للاعتبار المناسب ، ولا یرتفع الا بالمطابقه لمقتضی الحال فلیتأمل.

(فالبلاغه) صفه (راجعه الی اللفظ) یعنی انه یقال : کلام بلیغ لکن لا من حیث انه لفظ وصوت ، بل (باعتبار افادته المعنی) ای الغرض المصوغ له الکلام (بالترکیب) متعلق بافادته ، وذلک لان البلاغه کما مرّ عباره عن مطابقه الکلام الفصیح لمقتضی الحال ، فظاهر ان اعتبار المطابقه وعدمها انما یکون باعتبار المعانی والاغراض التی یصاغ لها الکلام ، لا باعتبار الالفاظ المفرده والکلم المجرده.

(وکثیرا ما) نصب علی الظرف لانه من صفه الاحیان وما لتأکید معنی الکثره والعامل فیه.

[شماره صفحه واقعی : 22]

ص: 1746

قوله : (یسمی ذلک) الوصف المذکور (فصاحه ایضا) کما یسمی بلاغه ، فحیث یقال : أن اعجاز القرآن من جهه کونه فی اعلی طبقات الفصاحه یراد بها هذا المعنی. (ولها) ای لبلاغه الکلام (طرفان : اعلی وهو حد الاعجاز) وهو ان یرتقی الکلام فی بلاغته الی ان یخرج عن طوق البشر ، ویعجزهم عن معارضته.

(وما یقرب منه) عطف علی قوله وهو والضمیر فی منه عائد الی اعلی ، یعنی ان الاعلی مع ما یقرب منه کلاهما من حد الاعجاز ، هذا هو الموافق لما فی المفتاح.

وزعم بعضهم انه عطف علی حد الاعجاز والضمیر فی منه عائد الیه ، یعنی ان الطرف الاعلی هو حد الاعجاز ، وما یقرب من حد الاعجاز.

وفیه نظر لان القریب من حد الاعجاز لا یکون من الطرف الاعلی الذی هو حد الاعجاز وقد اوضحنا ذلک فی الشرح.

(واسفل وهو ما اذا غیر) الکلام (عنه الی ما دونه) ای الی مرتبه اخری هی ادنی منه وانزل (التحق) الکلام وان کان صحیح الاعراب (عند البلغاء باصوات الحیوانات) تصدر عن محالها بحسب ما یتفق ، من غیر اعتبارات اللطائف والخواص الزائده علی اصل المراد (وبینهما) ای بین الطرفین (مراتب کثیره) متفاوته بعضها اعلی من بعض بحسب تفاوت المقامات ورعایه الاعتبارات ، والبعد من اسباب الاخلال بالفصاحه (وتتبعها) ای بلاغه الکلام (وجوه اخر) سوی المطابقه.

والفصاحه (تورث الکلام حسنا) وفی قوله (تتبعها) اشاره الی ان تحسین هذه الوجوه للکلام عرضی خارج عن حد البلاغه ، والی ان هذه الوجوه انما تعد محسنه بعد رعایه المطابقه ، والفصاحه وجعلها تابعه للبلاغه الکلام دون المتکلم لانها لیست مما تجعل المتکلم متصفا بصفه.

(و) البلاغه (فی المتکلم ملکه یقتدر بها علی تألیف کلام بلیغ فعلم) مما تقدم (ان کل بلیغ) کلا ما کان او متکلما علی سبیل استعمال المشترک فی معنییه ، او علی تأویل کل ما یطلق علیه لفظ البلیغ (فصیح) لان الفصاحه مأخوذه فی تعریف

[شماره صفحه واقعی : 23]

ص: 1747

البلاغه مطلقا (ولا عکس) بالمعنی اللغوی : ای لیس کل فصیح بلیغا ، لجواز أن یکون کلام فصیح غیر مطابق لمقتضی الحال ، وکذا یجوز ان یکون لاحد ملکه یقتدر بها التعبیر عن المقصود بلفظ فصیح من غیر مطابقه لمقتضی الحال.

(و) علم ایضا (ان البلاغه) فی الکلام (مرجعها) ای ما یجب ان یحصل حتی یمکن حصولها ، کما یقال مرجع الجود الی الغنی (الی الاحتراز عن الخطأ فی تأدیه المعنی المراد) والا لربما ادی المعنی المراد بلفظ فصیح ، غیر مطابق لمقتضی الحال فلا یکون بلیغا (والی تمییز) الکلام (الفصیح من غیره) والا لربما اورد الکلام المطابق لمقتضی الحال بلفظ غیر فصیح ، فلا یکون ایضا بلیغا لوجوب وجود الفصاحه فی البلاغه ، ویدخل فی تمییز الکلام الفصیح من غیره تمییز الکلمات الفصیحه من غیرها لتوقفه علیها.

(والثانی) ای تمییز الفصیح من غیره (منه) ای بعضه (ما یبین) ای یوضح (فی علم متن اللغه) کالغرابه.

وانما قال فی علم متن اللغه ای معرفه اوضاع المفردات لان اللغه اعم من ذلک لانه یطلق علی سائر اقسام العربیه ، یعنی به یعرف تمییز السالم من الغرابه عن تمییز غیره ، بمعنی ان من تتبع الکتب المتداوله واحاط بمعانی المفردات المأنوسه علم ان ما عداها مما یفتقر الی تنقیر او تخریج ، فهو غیر سالم من الغرابه.

وبهذا تبین فساد ما قیل انه لیس فی علم متن اللغه ان بعض الالفاظ مما یحتاج فی معرفته الی ان یبحث عنه فی الکتب المبسوطه فی اللغه (او) فی علم (التصریف) کمخالفه القیاس اذ به یعرف ان الاجلل مخالف (للقیاس) دون الاجل (او فی علم النحو) کضعف التألیف والتعقید اللفظی (او یدرک بالحس) کالتنافر ، اذ به یعرف ان مستشزرا متنافر دون مرتفع.

وکذا تنافر الکلمات (وهو) ای ما یبین فی العلوم المذکوره او ما یدرک بالحس ، فالضمیر عائد الی ما ، ومن زعم انه عائد الی ما یدرک بالحس فقدسها سهوا ظاهرا.

(ما عد التعقید المعنوی) اذ لا یعرف بتلک العلوم ولا بالحس تمییز السالم من

[شماره صفحه واقعی : 24]

ص: 1748

التعقید المعنوی من غیره فعلم ان مرجع البلاغه بعضه مبین فی العلوم المذکوره وبعضها مدرک بالحس وبقی الاحتراز عن الخطأ فی تأدیه المعنی المراد والاحتراز عن التعقید المعنوی.

فمست الحاجه الی وضع علمین مفیدین لذلک ، فوضعوا علم المعانی للاول وعلم البیان للثانی.

والیه اشار بقوله (وما یحترز به عن الاول) ای الخطاء فی تأدیه المعنی المراد (علم المعانی وما یحترز به عن التعقید المعنوی علم البیان).

وسموا هذین العلمین علم البلاغه لمکان مزید اختصاص لهما بالبلاغه ، وإن کان البلاغه تتوقف علی غیرهما من العلوم.

ثم احتاجوا لمعرفه توابع البلاغه الی علم آخر ، فوضعوا لذلک علم البدیع والیه اشار بقوله (وما یعرف به وجوه التحسین علم البدیع).

ولما کان هذا المختصر فی علم البلاغه وتوابعها انحصر مقصوده فی ثلاثه فنون (وکثیر) من الناس (یسمی الجمیع علم البیان وبعضهم یسمی الاول علم المعانی و) یسمی (الاخیرین) یعنی البیان والبدیع (علم البیان والثلاثه علم البدیع) ولا یخفی وجوه المناسبه والله اعلم.

[شماره صفحه واقعی : 25]

ص: 1749

[شماره صفحه واقعی : 26]

ص: 1750

الفن الاول : علم المعانی

اشاره

(الفن الأول علم المعانی)قدمه علی البیان ، لکونه منه بمنزله المفرد من المرکب ، لان رعایه المطابقه لمقتضی الحال وهو مرجع علم المعانی ، معتبره فی علم البیان ، مع زیاده شیء آخر وهو ایراد المعنی الواحد فی طرق مختلفه.

(وهو علم) ای ملکه یقتدر بها علی ادراکات جزئیه ، ویجوز أن یرید به نفس الاصول والقواعد المعلومه ، ولاستعمالهم المعرفه فی الجزئیات.

قال (تعرف به احوال اللفظ العربی) ای هو علم یستنبط منه ادراکات جزئیه ، وهی معرفه کل فرد فرد من جزئیات الاحوال المذکوره ، بمعنی ان ایّ فرد یوجد منها امکننا ان نعرفه بذلک العلم.

وقوله (التی بها یطابق) اللفظ (مقتضی الحال) احتراز عن الاحوال التی لیست بهذه الصفه ، مثل الاعلال والادغام والرفع والنصب وما اشبه ذلک مما لا بد منه فی تأدیه اصل المعنی ، وکذا المحسنات البدیعیه من التنجیس والترصیع ونحوهما مما یکون بعد رعایه المطابقه.

والمراد انه علم یعرف به هذه الاحوال من حیث انها یطابق بها اللفظ مقتضی الحال ، لظهور ان لیس علم المعانی عباره عن تصور معانی التعریف والتنکیر والتقدیم والتأخیر والاثبات والحذف وغیر ذلک.

وبهذا یخرج عن التعریف علم البیان ، اذ لیس البحث فیه عن احوال اللفظ من هذه الحیثیه ، والمراد باحوال اللفظ : الامور العارضه له من التقدیم والتأخیر والاثبات والحذف وغیر ذلک.

ومقتضی الحال فی التحقیق هو الکلام الکلی المتکیف بکیفیه مخصوصه علی ما اشار الیه فی المفتاح ، وصرح به فی شرحه لا نفس الکیفیات من التقدیم والتأخیر

[شماره صفحه واقعی : 27]

ص: 1751

والتعریف والتنکیر علی ما هو ظاهر عباره المفتاح وغیره ، والا لما صح القول بانها احوال بها یطابق اللفظ مقتضی الحال ، لانها عین مقتضی الحال ، قد حققنا ذلک فی الشرح.

واحوال الاسناد ایضا من احوال اللفظ ، باعتبار أن التأکید وترکه مثلا من الاعتبارات الراجعه الی نفس الجمله ، وتخصیص اللفظ بالعربی مجرد اصطلاح ، لان الصناعه انما وضعت لذلک.

(وینحصر) المقصود من علم المعانی (فی ثمانیه ابواب) : انحصار الکل فی الاجزاء لا الکلی فی الجزئیات ، والا لصدق علم المعانی علی کل باب من الابواب المذکوره ، ولیس کذلک (احوال الاسناد الخبری) و (احوال المسند الیه) و (احوال المسند) و (احوال متعلقات الفعل) و (القصر) و (الانشاء) و (الفصل) و (الوصل) و (الایجاز) و (الاطناب) و (المساواه).

وانما انحصر فیها؟ (لان الکلام اما اخبار او انشاء لانه) لا محاله یشتمل علی نسبه تامه بین الطرفین ، قائمه بنفس المتکلم وهی تعلق احد الشیئین بالاخر ، بحیث یصح السکوت علیه سواء کان ایجابا او سلبا او غیرهما کما فی الانشائیات وتفسیرها بایقاع المحکوم به علی المحکوم علیه او سلبه عنه خطأ فی هذا المقام ، لانه لا یشمل النسبه فی الکلام الانشائی فلا یصح التقسیم.

فالکلام (ان کان لنسبته خارج) فی احد الازمنه الثلاثه : ای یکون بین الطرفین فی الخارج نسبه ثبوتیه او سلبیه (تطابقه) ای تطابق تلک النسبه ذلک الخارج ، بان یکونا ثبوتیتین او سلبیتین (او لا تطابقه) بان تکون النسبه المفهومه من الکلام ثبوتیه ، والتی بینهما فی الخارج والواقع سلبیه او بالعکس.

(فخبر) ای فالکلام خبر (والا) ای وان لم یکن لنسبته خارج کذلک (فانشاء).

وتحقیق ذلک ان الکلام اما ان یکون له نسبه بحیث تحصل من اللفظ ویکون اللفظ موجدا لها من غیر قصد الی کونه دالا علی نسبه حاصله فی الواقع بین الشیئین

[شماره صفحه واقعی : 28]

ص: 1752

وهو الانشاء او تکون له نسبه بحیث یقصدان لها نسبه خارجیه مطابقه اولا مطابقه ، وهو الخبر ، لان النسبه المفهومه من الکلام الحاصله فی الذهن لابد وان تکون بین الشیئین ، ومع قطع النظر عن الذهن لا بد وان یکون بین هذین الشیئین فی الواقع نسبه ثبوتیه ، بان یکون هذا ذاک ، او سلبیه بان لا یکون هذا ذاک.

الا تری انک اذا قلت زید قائم ، فان القیام حاصل لزید قطعا ، سواء قلنا ان النسبه من الامور الخارجیه او لیست منها ، وهذا معنی وجود النسبه الخارجیه.

(والخبر لا بد له من مسند الیه ومسند واسناد ، والمسند قد یکون له متعلقات اذا کان فعلا او ما فی معناه) کالمصدر واسم الفاعل واسم المفعول وما اشبه ذلک ، ولا وجه لتخصیص هذا الکلام بالخبر.

(وکل من الاسناد والتعلیق اما بقصر او بغیر قصر وکل جمله قرنت باخری ، اما معطوفه علیها او غیر معطوفه ، والکلام البلیغ اما زائد علی اصل المراد لفائده) احترز به عن التطویل ، علی انه لا حاجه الیه بعد تقیید الکلام بالبلیغ (او غیر زائد).

هذا کله ظاهر لکن لا طائل تحته ، لان جمیع ما ذکر من القصر والفصل والوصل والایجاز ومقابلیه ، انما هو من احوال الجمله او المسند الیه والمسند ، مثل التأکید والتقدیم والتأخیر وغیر ذلک ، فالواجب فی هذا المقام بیان سبب افرادها وجعلها ابوابا برأسها وقد لخصنا ذلک فی الشرح.

[شماره صفحه واقعی : 29]

ص: 1753

صدق الخبر وکذبه
تنبیه

(تنبیه)علی تفسیر الصدق والکذب الذی قد سبق اشاره ما الیه فی قوله تطابقه او لا تطابقه.

اختلف القائلون بانحصار الخبر فی الصدق والکذب فی تفسیرها.

فقیل : (صدق الخبر مطابقته) ای مطابقه حکمه (للواقع) وهو الخارج الذی یکون لنسبه الکلام الخبری (وکذبه) ای کذب الخبر (عدمها) ای عدم مطابقته للواقع ، یعنی ان الشیئین اللذین اوقع بینهما نسبه فی الخبر ، لا بد وان یکون بینهما نسبه فی الواقع ، ای مع قطع النظر عما فی الذهن وعما یدل علیه الکلام فمطابقه تلک النسبه المفهومه من الکلام للنسبه التی فی الخارج ، بان یکونا ثبوتیتین او سلبیتین صدق وعدمها ، بان یکون احدیهما ثبوتیه والاخری سلبیه کذب.

(وقیل) صدق الخبر (مطابقته لاعتقاد المخبر ولو کان) ذلک الاعتقاد (خطاء) غیر مطابق للواقع (و) کذب الخبر (عدمها) ای عدم مطابقته لاعتقاد المخبر ولو کان خطاء ، فقول القائل السماء تحتنا معتقدا ذلک صدق ، وقوله السماء فوقنا غیر معتقد کذب ، والمراد بالاعتقاد الحکم الذهنی الجازم او الراجح ، فیعم العلم والظن.

وهذا یشکل بخبر الشاک لعدم الاعتقاد فیه فیلزم الواسطه ولا یتحقق الانحصار.

اللهم الا ان یقال انه کاذب لانه اذا انتفی الاعتقاد صدق عدم مطابقه الاعتقاد والکلام فی ان المشکوک خبر او لیس بخبر مذکور فی الشرح فلیطالع ثمه (بدلیل) قوله تعالی (إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللهِ … وَاللهُ یَشْهَدُ (إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ) فانه تعالی جعلهم کاذبین فی قولهم انک لرسول الله لعدم مطابقته لاعتقادهم وان کان مطابقا للواقع.

[شماره صفحه واقعی : 30]

ص: 1754

(ورد) هذا الاستدلال (بان المعنی لکاذبون فی الشهاده) وفی ادعائهم المواطأه ، فالتکذیب راجع الی الشهاده باعتبار تضمنها خبرا کاذبا غیر مطابق للواقع ، وهو ان هذه الشهاده من صمیم القلب وخلوص الاعتقاد بشهاده انّ واللام والجمله الاسمیه (او) المعنی انهم لکاذبون (فی تسمیتها) ای فی تسمیه هذا الاخبار شهاده لان الشهاده ما یکون علی وفق الاعتقاد فقوله تسمیتها مصدر مضاف الی المفعول الثانی والاول محذوف (او) المعنی انهم لکاذبون (فی المشهود به) اعنی قولهم انک لرسول الله لکن لا فی الواقع بل (فی زعمهم) الفاسد واعتقادهم الباطل لانهم یعتقدون انه غیر مطابق للواقع فیکون کاذبا باعتقادهم وان کان صادقا فی نفس الامر فکأنه قیل انهم یزعمون انهم کاذبون فی هذا الخبر الصادق وحینئذ لا یکون الکذب الا بمعنی عدم المطابقه للواقع فلیتأمل.

لئلا یتوهم ان هذا اعتراف بکون الصدق والکذب راجعین الی الاعتقاد.

(والجاحظ) انکر انحصار الخبر فی الصدق والکذب واثبت الواسطه وزعم ان صدق الخبر (مطابقته) للواقع (مع الاعتقاد) بانه مطابق (و) کذب الخبر (عدمها) ای عدم مطابقته للواقع (معه) أی مع اعتقاد انه غیر مطابق (وغیرهما) ای غیر هذین القسمین.

وهو اربعه اعنی المطابقه مع اعتقاد عدم المطابقه ، او بدون الاعتقاد اصلا ، او عدم المطابقه مع اعتقاد المطابقه ، او بدون الاعتقاد اصلا (لیس بصدق ولا کذب) فکل من الصدق والکذب بتفسیره اخص منه بالتفسیرین السابقین لانه اعتبر فی الصدق مطابقه الواقع والاعتقاد جمیعا وفی الکذب عدم مطابقتهما جمیعا بناء علی ان اعتقاد المطابقه یستلزم مطابقه الاعتقاد.

ضروره توافق الواقع والاعتقاد حینئذ وکذا اعتقاد عدم المطابقه یستلزم عدم مطابقه الاعتقاد حینئذ.

وقد اقتصر فی التفسیرین السابقین علی احدهما (بدلیل افتری علی الله کذبا ام به جنه) لان الکفار حصروا اخبار النبی علیه السلام بالحشر والنشر علی ما یدل

[شماره صفحه واقعی : 31]

ص: 1755

علیه قوله تعالی (إِذا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ) فی الافتراء والاخبار حال الجنه علی سبیل منع الخلو.

ولا شک (ان المراد بالثانی) ای الاخبار حال الجنه لا قوله ام به جنه علی ما سبق الی بعض الاوهام (غیر الکذب لانه قسیمه) ای لان الثانی قسیم الکذب اذ المعنی الکذب ام اخبر حال الجنه وقسیم الشیء یجب ان یکون غیره (وغیر الصدق لانهم لم یعتقدوه) ای لان الکفار لم یعتقدوا صدقه فلا یریدون فی هذا المقام الصدق الذی هو بمراحل عن اعتقادهم ، ولو قال لانهم اعتقدوا عدم صدقه لکان اظهر.

فمرادهم بکونه خبرا حال الجنه غیر الصدق وغیر الکذب وهم عقلاء من اهل اللسان عارفون باللغه فیجب ان یکون من الخبر ما لیس بصادق ولا کاذب حتی یکون هذا منه بزعمهم وعلی هذا لا یتوجه ما قیل انه لا یلزم من عدم اعتقادهم الصدق عدم الصدق لانه لم یجعله دلیلا علی عدم الصدق بل علی عدم اراده الصدق فلیتأمل.

(ورد) هذا الاستدلال (بان المعنی) ای معنی ام به جنه (ام لم یفتر فعبر عنه) ای عدم الافتراء (بالجنه لان المجنون لا افتراء له) لانه الکذب عن عمد ولا عمد للمجنون فالثانی لیس قسیما للکذب ، بل لما هو اخص منه ، اعنی الافتراء فیکون هذا حصرا للخبر الکاذب بزعمهم فی نوعیه اعنی الکذب عن عمد والکذب لا عن عمد.

[شماره صفحه واقعی : 32]

ص: 1756

الباب الأول : أحوال الإسناد الخبری
اشاره

(احوال الاسناد الخبری) وهو ضم کلمه او ما یجری مجراها الی اخری بحیث یفید الحکم بان مفهوم احدیهما ثابت لمفهوم الاخری او منفی عنه وانما قدم بحیث الخبر لعظم شأنه وکثره مباحثه.

ثم قدم احوال الاسناد علی احوال المسند الیه والمسند مع تأخر النسبه عن الطرفین لان البحث فی علم المعانی انما هو عن احوال اللفظ الموصوف بکونه مسند الیه او مسندا وهذا الوصف انما یتحقق بعد تحقق الاسناد والمتقدم علی النسبه انما هو ذات الطرفین ولا بحث لنا عنها.

(لا شک ان قصد المخبر) ای من یکون بصدد الاخبار والاعلام والا فالجمله الخبریه کثیرا ما تورد لاغراض آخر غیر افاده الحکم او لازمه مثل التحسّر والتحزّن وفی قوله تعالی حکایه عن امرأه عمران (رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُها أُنْثی) وما اشبه ذلک (بخبره) متعلق بقصر (افاده المخاطب) خبران.

(اما الحکم) مفعول الافاده (او کونه) ای کون المخبر (عالما به) ای بالحکم والمراد بالحکم هنا وقوع النسبه اولا وقوعها وکونه مقصودا للمخبر بخبر لا یستلزم تحققه فی الواقع.

وهذا مراد من قال ان الخبر لا یدل علی ثبوت المعنی او انتفائه علی سبیل القطع والا فلا یخفی ان مدلول قولنا زید قائم ومفهومه ان القیام ثابت لزید وعدم ثبوته له احتمال عقلی لا مدلول ولا مفهوم للفظ فلیفهم.

(ویسمی الاول) ای الحکم الذی یقصد بالخبر افادته (فائده الخبر والثانی)

[شماره صفحه واقعی : 33]

ص: 1757

ای کون المخبر عالما به (لازمها) ای لازم فائده الخبر ، لانه کلما افاد الحکم افاد انه عالم به ولیس کلما افاد انه عالم بالحکم افاد نفس الحکم ، لجواز ان یکون الحکم معلوما قبل الاخبار ، کما فی قولنا لمن حفظ التوریه قد حفظت التوریه وتسمیه مثل هذا الحکم فائده الخبر بناء علی انه من شانه ان یقصد بالخبر ویستفاد منه والمراد بکونه عالما بالحکم حصول صوره الحکم فی ذهنه وههنا ابحاث شریفه سمحنا بها فی الشرح.

(وقد ینزّل) المخاطب (العالم بهما) ای بفائده الخبر ولازمها (منزله الجاهل) فیلقی الیه الخبر وان کان عالما بالفائدتین (لعدم جریه علی موجب العلم) فان من لا یجری علی مقتضی علمه هو والجاهل سواء کما یقال للعالم التارک للصلاه ، الصلاه واجبه وتنزیل العالم بالشی منزله الجاهل به لاعتبارات خطابیه کثیر فی الکلام منه قوله تعالی (وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ فِی الْآخِرَهِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ) بل تنزیل وجود الشیء منزله عدمه کثیر منه قوله تعالی (وَما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَلکِنَّ اللهَ رَمی).

(فینبغی) ای اذا کان قصد المخبر بخبره افاده المخاطب ینبغی (ان یقتصر من الترکیب علی قدر الحاجه) حذرا عن اللغو (فان کان) المخاطب (خالی الذهن من الحکم والتردد فیه) ای لا یکون عالما بوقوع النسبه او لا وقوعها ولا مترددا فی ان النسبه هل هی واقعه ام لا.

وبهذا تبین فساد ما قیل ان الخلو عن الحکم یستلزم الخلو عن التردد فیه فلا حاجه الی ذکره بل التحقیق ان الحکم والتردد فیه متنافیان (استغنی) علی لفظ المبنی للمفعول (عن مؤکدات الحکم) لتمکن الحکم فی الذهن حیث وجده خالیا (وان کان) المخاطب (مترددا فیه) ای فی الحکم (طالبا له) بان حضر فی ذهنه طرف الحکم وتحیر فی ان الحکم بینهما وقوع النسبه اولا وقوعها (حسن تقویه) ای تقویته الحکم (بمؤکد) لیزیل ذلک المؤکد تردده ویمکن فیه الحکم.

لکن المذکور فی دلائل الاعجاز انه انما یحسن التأکید اذا کان للمخاطب ظن فی خلاف حکمک (وان کان) ای المخاطب (منکرا) للحکم (وجب توکیده) ای

[شماره صفحه واقعی : 34]

ص: 1758

توکید الحکم (بحسب الانکار) ای بقدره قوه وضعفا یعنی یجب زیاده التأکید بحسب ازدیاد الانکار ازاله له (کما قال الله تعالی حکایه عن رسل عیسی علیه السلام اذ کذبوا فی المره الاولی (إِنَّا إِلَیْکُمْ مُرْسَلُونَ) مؤکدا بانّ واسمیه الجمله (وفی) المره (الثانیه) ربنا یعلم (إِنَّا إِلَیْکُمْ لَمُرْسَلُونَ) مؤکدا بالقسم وانّ واللام واسمیه الجمله لمبالغه المخاطبین فی الانکار حیث قالوا (ما أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا وَما أَنْزَلَ الرَّحْمنُ مِنْ شَیْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَکْذِبُونَ) وقوله اذ کذبوا مبنی علی أن تکذیب الاثنین تکذیب الثلاثه والا فالمکذب اولا اثنان.

(ویسمی الضرب الاول ابتدائیا والثانی طلبیا والثالث انکاریا و) یسمی (اخراج الکلام علیها) ای علی الوجوه المذکوره وهی الخلو عن التأکید فی الاول والتقویه بمؤکد استحسانا فی الثانی ووجوب التأکید بحسب الانکار فی الثالث (اخراجا علی مقتضی الظاهر) وهو اخص مطلقا من مقتضی الحال لان معناه مقتضی ظاهر الحال فکل مقتضی الظاهر مقتضی الحال من غیر عکس کما فی صوره اخراج الکلام علی خلاف مقتضی الظاهر فانه یکون علی مقتضی الحال ولا یکون علی مقتضی الظاهر.

(وکثیرا ما یخرج) الکلام (علی خلافه) ای علی خلاف مقتضی الظاهر (فیجعل غیر السائل کالسائل اذا قدم الیه) ای الی غیر السائل (ما یلوح) ای یشیر (له) ای لغیر السائل (بالخبر فیستشرف) غیر السائل (له) ای للخبر یعنی ینظر الیه یقال استشرف فلان الشیء اذا رفع رأسه لینظر الیه وبسط کفه فوق حاجبه کالمستظل من الشمس (استشراف الطالب المتردد نحو (وَلا تُخاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا)) ای ولا تدعنی یا نوح فی شأن قومک واستدفاع العذاب عنهم بشفاعتک فهذا کلام یلوح بالخبر تلویحا ما ویشعر بانه قد حق علیهم العذاب فصار المقام مقام ان یتردد المخاطب فی انهم هل صاروا محکوما علیهم بالاغراق ام لا فقیل (انهم مغرقون) مؤکدا ای محکوم علیهم بالاغراق.

(و) یجعل (غیر المنکر کالمنکر اذا لاح) ای ظهر (علیه) ای علی غیر المنکر

[شماره صفحه واقعی : 35]

ص: 1759

(شیء من امارات الانکار نحو جاء شقیق) اسم رجل (عارضا رمحه) ای واضعا علی العرض فهو لا ینکر ان فی بنی عمه رماحا لکن مجیئه واضعا الرمح علی العرض من غیر التفات وتهیّؤ امارات انه یعتقد ان لا رمح فیهم بل کلهم عزل لا سلاح معهم فنزل منزله المنکر وخوطب خطاب التفات بقوله (ان بنی عمک فیهم رماح) مؤکدا بان وفی البیت علی ما اشار الیه الامام المرزوقی تهکم واستهزاء کانه یرمیه بان فیه من الضعف والجبن بحیث لو علم ان فیهم رماحا لما التفت لفت الکفاح ولم تقو یده علی حمل الرماح علی طریقه قوله :

فقلت لمحرز لما التقینا***تنکب لا یقطرک الزحام

یرمیه بانه لم یباشر الشدائد ولم یدفع الی مضائق ، المجامع کأنه یخاف علیه ان یداس بالقوائم ، کما یخاف علی الصبیان والنساء لقله غنائه وضعف بنائه.

(و) یجعل (المنکر کغیر المنکر اذا کان معه) ای مع المنکر.

(ما ان تأمله) ای شیء من الدلائل والشواهد ان تأمل المنکر ذلک الشی (ارتدع) عن انکاره ومعنی کونه معه ان یکون معلوما له ومشاهدا عنده کما تقول لمنکر الاسلام «الاسلام حق» من غیر تأکید لان مع ذلک المنکر دلائل داله علی حقیقه الاسلام وقیل معنی کونه معه ان یکون معه موجودا فی نفس الامر.

وفیه نظر لان مجرد وجوده لا یکفی فی الارتداع ما لم یکن حاصلا عنده.

وقیل معنی ما ان تأمله شیء من العقل.

وفیه نظر لان المناسب حینئذ ان یقال ما ان تأمل به لانه لا یتأمل العقل بل یتأمل به.

(نحو (لا رَیْبَ فِیهِ)) ظاهر هذا الکلام انه مثال لجعل منکر الحکم کغیره وترک التأکید لذلک.

وبیانه ان معنی لا ریب فیه انه لیس القرآن بمظنه للریب ولا ینبغی ان یرتاب فیه وهذا الحکم مما ینکره کثیر من المخاطبین لکن نزل انکارهم منزله عدمه لما معهم

[شماره صفحه واقعی : 36]

ص: 1760

من الدلائل الداله علی انه لیس مما ینبغی ان یرتاب فیه والاحسن ان یقال انه نظیر لتنزیل وجود الشیء منزله عدمه بناء علی وجود ما یزیله فانه نزل ریب المرتابین منزله عدمه تعویلا علی وجود ما یزیله حتی صح نفی الریب علی سبیل الاستغراق کما نزل الانکار منزله عدمه لذلک حتی یصح ترک التأکید.

(وهکذا) ای مثل اعتبارات الاثبات (اعتبارات النفی) من التجرید عن المؤکدات فی الابتدائی وتقویته بمؤکد استحسانا فی الطلبی ووجوب التأکید بحسب الانکار فی الانکاری تقول لخالی الذهن ما زید قائما او لیس زید قائما وللطالب ما زید بقائم وللمنکر والله ما زید بقائم وعلی هذا القیاس.

الاسناد الحقیقی و المجازی

(ثم الاسناد) مطلقا سواء کان انشائیا او اخباریا (منه حقیقه عقلیه) لم یقل اما حقیقه واما مجاز لان بعض الاسناد عنده لیس بحقیقه ولا مجاز کقولنا الحیوان جسم والانسان حیوان وجعل الحقیقه والمجاز صفتی الاسناد دون الکلام لان اتصاف الکلام بهما انما هو باعتبار الاسناد واوردهما فی علم المعانی لأنهما من احوال اللفظ فیدخلان فی علم المعانی.

(وهی) ای الحقیقه العقلیه (اسناد الفعل او معناه) کالمصدر واسم الفاعل واسم المفعول والصفه المشبهه واسم التفضیل والظرف (الی ما) ای الی شیء.

(هو) ای الفعل او معناه (له) ای لذلک الشیء کالفاعل فیما بنی له نحو ضرب زید عمرا او المفعول فیما بنی له نحو ضرب عمرو فان الضاربیه لزید والمضروبیه لعمرو (عند المتکلم) متعلق بقوله له وبهذا دخل فیه ما یطابق الاعتقاد دون الواقع (فی الظاهر) وهو ایضا متعلق بقوله له وبهذا یدخل فیه ما لا یطابق الاعتقاد والمعنی اسناد الفعل او معناه الی ما یکون هو له عند المتکلم فیما یفهم من ظاهر حاله وذلک بان لا ینصب قرینه داله علی انه غیر ما هو له فی اعتقاده ومعنی کونه له ان معناه قائم به ووصف له وحقه ان یسند الیه سواء کان صادرا عنه باختیاره کضرب او لا کمات ومرض.

[شماره صفحه واقعی : 37]

ص: 1761

واقسام الحقیقه العقلیه علی ما یشمله التعریف اربعه :

الاول ما یطابق الواقع والاعتقاد جمیعا (کقول المؤمن انبت الله البقل و).

الثانی ما یطابق الاعتقاد فقط نحو قول الجاهل انبت الربیع البقل.

الثالث ما یطابق الواقع فقط کقول المعتزلی لمن لا یعرف حاله وهو یخفیها منه خلق الله تعالی الافعال کلها وهذا المثال متروک فی المتن.

(و) الرابع ما لا یطابق الواقع والاعتقاد (نحو قولک جاء زید وانت) ای والحال انک خاصه (تعلم انه لم یجیء) دون المخاطب اذ لو علمه المخاطب ایضا لما تعین کونه حقیقه لجواز ان یکون المتکلم قد جعل علم السامع بانه لم یجیء قرینه علی انه لم یرد ظاهره فلا یکون الاسناد الی ما هو له عند المتکلم فی الظاهر.

(ومنه) ای ومن الاسناد (مجاز عقلی) ویسمی مجازا حکمیا ومجازا فی الاثبات واسنادا مجازیا (وهو اسناده) ای اسناد الفعل او معناه (الی ملابس له) ای للفعل او معناه (غیر ما هو له) ای غیر الملابس الذی ذلک الفعل او معناه مبنی له یعنی غیر الفاعل فی المبنی للفاعل وغیر المفعول به فی المبنی للمفعول به سواء کان ذلک الغیر غیرا فی الواقع او عند المتکلم فی الظاهر.

وبهذا سقط ما قیل انه ان اراد به غیر ما هو له عند المتکلم فی الظاهر فلا حاجه الی قوله یتأول وهو ظاهر وان اراد به غیر ما هو له فی الواقع خرج عنه مثل قول الجاهل انبت الله البقل مجازا باعتبار الاسناد الی السبب.

(بتاول) متعلق باسناده ومعنی التأول تطلّب ما یؤل الیه من الحقیقه او الموضع الذی یؤل الیه من العقل وحاصله ان ینصب قرینه صارفه عن ان یکون الاسناد الی ما هو له (وله) ای للفعل وهذا اشاره الی تفصیل وتحقیق للتعریفین.

(ملابسات شتی) ای مختلفه جمع شتیت کمریض (یلابس الفاعل والمفعول به والمصدر والزمان والمکان والسبب) ولم یتعرض للمفعول معه والحال ونحوهما لان الفعل لا یسند الیها.

(فاسناده الی الفاعل او المفعول به اذا کان مبنیا له) ای للفاعل او الی

[شماره صفحه واقعی : 38]

ص: 1762

المفعول به اذا کان مبنیا للمفعول به (حقیقه کما مر) من الامثله.

(و) اسناده (الی غیرهما) ای : غیر الفاعل او المفعول به ، یعنی غیر الفاعل فی المبنی للفاعل ، وغیر المفعول به فی المبنی للمفعول به (للملابسه) : یعنی لاجل ان ذلک الغیر یشابه ما هو له فی ملابسه الفعل (مجاز کقولهم عیشه راضیه) فیما بنی للفاعل واسند الی المفعول به اذ العیشه مرضیه.

(وسیل مفعم) فی عکسه اعنی فیما بنی للمفعول ، واسند الی الفاعل ، لان السیل هو الذی یفعم ای یملاء من افعمت الاناء ای ملئته (وشعر شاعر) فی المصدر والاولی بالتمثیل بنحو جد جده لان الشعر ههنا بمعنی المفعول (ونهاره صائم) فی الزمان (ونهر جار) فی المکان لان الشخص صائم فی النهار ، والماء جار فی النهر (وبنی الامیر المدینه) فی السبب وینبغی ان یعلم ان المجاز العقلی یجری فی النسبه الغیر الاسنادیه ایضا من الایقاعیه نحو : اعجبنی انبات الربیع البقل ، وجری الانهار ، قال الله تعالی : (وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَیْنِهِما) و (مَکْرُ اللَّیْلِ وَالنَّهارِ) ونومت اللیل واجریت النهر. قال الله تعالی : (وَلا تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ) ، والتعریف المذکور انما هو للاسنادی.

اللهم الا ان یراد بالاسناد مطلق النسبه.

وههنا مباحث نفیسه وشحنا بها فی الشرح.

(وقولنا) فی التعریف (بتأول یخرج نحو ما مر من قول الجاهل) انبت الربیع البقل رائیا ، الانبات من الربیع فان هذا الاسناد وان کان الی غیر ما هو له فی الواقع لکن لا تأول فیه لانه مراده ومعتقده ، وکذا شفی الطیب المریض ونحو ذلک فقوله بتأویل یخرج ذلک کما یخرج الاقوال الکاذبه ، وهذا تعریض بالسکاکی ، حیث جعل التأول لاخراج الاقوال الکاذبه فقط وللتنبیه.

علی هذا تعرض المصنف فی المتن لبیان فائده هذا القید مع انه لیس ذلک من دأبه فی هذا الکتاب واقتصر علی بیان اخراجه لنحو قول الجاهل مع انه یخرج الأقوال الکاذبه ایضا.

(ولهذا) ای : ولان مثل قول الجاهل خارج عن المجاز لاشتراط التأول فیه.

[شماره صفحه واقعی : 39]

ص: 1763

(لم یحمل نحو قوله :

اشاب الصغیر وافنی الکبیر***کر الغداه و مر العشی علی المجاز

ای علی ان اسناد اشاب وافنی الی کر الغداه ومر العشی مجاز (ما) دام (لم یعلم او) لم (یظن ان قائله) ای قائل هذا القول (لم یعتقد ظاهره) ای ظاهر الاسناد لانتفاء التأول حینئذ لاحتمال ان یکون هو معتقدا للظاهر فیکون من قبیل قول الجاهل انبت الربیع البقل.

(کما استدل) یعنی ما لم یعلم ولم یستدل بشیء علی انه لم یرد ظاهره مثل هذا الاستدلال (علی ان اسناد میز) الی جذب اللیالی (فی قول ابی النجم میز عنه) عن الرأس (قنزعا عن قنزع) هو الشعر المجتمع فی نواحی الرأس.

(جذب اللیالی) ای مضیها واختلافها (ابطئ او اسرعی) هو حال من اللیالی علی تقدیر القول ای مقولا فیها ویجوز ان یکون الامر بمعنی الخبر (مجاز) خبر انّ ای استدل علی ان اسناد میز الی جذب اللیالی مجاز (بقوله) متعلق باستدل ای بقول ابی النجم (عقیبه) ای عقیب قوله میز عنه قنزعا عن قنزع (افناه) ای بالنجم او شعر رأسه ..

(قیل الله) ای امر الله تعالی وارادته (للشمس اطلعی) فانه یدل علی اعتقاده انه من فعل الله وانه المبدئ والمعید والمنشئ والمفنی فیکون الاسناد الی جذب اللیالی بتأول بناء علی انه زمان او سبب.

(وأقسامه) ای اقسام المجاز العقلی باعتبار حقیقه الطرفین او مجازیتهما (اربعه : لان طرفیه)

وهما المسند الیه والمسند (اما حقیقتان) لغویتان (نحو انبت الربیع البقل او مجازان) لغویان (نحو احی الارض شباب الزمان) فان المراد باحیاء الارض تهییج القوی النامیه فیها واحداث نضارتها بانواع النبات والاحیاء فی الحقیقه اعطاء الحیاه وهی صفه تقتضی الحس والحرکه الارادیه وکذا المراد بشباب الزمان زمان ازدیاد قویها النامیه وهو فی الحقیقه عباره عن کون الحیوان فی زمان تکون حرارته الغریزیه مشبوبه

[شماره صفحه واقعی : 40]

ص: 1764

ای قویه مشتعله (او مختلفان) بان یکون احد الطرفین حقیقه والآخر مجازا (نحو انبت البقل شباب الزمان) فیما المسند حقیقه والمسند الیه مجازا.

(واحیی الارض الربیع) فی عکسه ووجه الانحصار فی الاربعه علی ما ذهب الیه المصنف ظاهر لانه اشترط فی المسند ان یکون فعلا او فی معناه فیکون فی مفرد وکل مفرد مستعمل اما حقیقه او مجاز.

(وهو) : ای المجاز العقلی (فی القرآن کثیر) ای کثیر فی نفسه لا بالاضافه الی مقابله حتی تکون الحقیقه العقلیه قلیله.

وتقدیم فی القرآن علی کثیر لمجرد الاهتمام کقوله تعالی (وَإِذا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیاتُهُ) ای آیات الله (زادَتْهُمْ إِیماناً) اسند الزیاده وهی فعل الله تعالی الی الایات لکونها سببا.

(یُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ) نسب التذبیح الذی هو فعل الجیش الی فرعون ، لانه سبب آمر (یَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما) نسب نزع اللباس عن آدم وهو فعل الله تعالی حقیقه الی ابلیس لان سببه الاکل من الشجر وسبب الاکل وسوسته ومقاسمته ایاهما انه لهما لمن الناصحین.

(یَوْماً) نصب علی انه مفعول به لتتقون ؛ ای کیف تتقون یوم القیمه ان بقیتم علی الکفر یوما.

(یَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِیباً) نسب الفعل الی الزمان وهو لله تعالی حقیقه وهذا کنایه عن شدته وکثره الهموم : والاحزان فیه لان الشیب هما یتسارع عند تفاقم الشدائد والمحن او عن طوله وان الاطفال یبلغون فیه او ان الشیخوخه.

(واخرجت الارض اثقالها) ای ما فیها من الدفائن والخزائن نسب الاخراج الی مکانه وهو فعل الله تعالی حقیقه (وهو غیر مختص بالخبر) عطف علی قوله کثیر ای وهو غیر مختص بالخبر وانما قال ذلک لان تسمیته بالمجاز فی الاثبات وایراده فی احوال الاسناد الخبری یوهم اختصاصه بالخبر.

(بل یجری فی الانشاء نحو (یا هامانُ ابْنِ لِی صَرْحاً)) لان البناء فعل العمله ،

[شماره صفحه واقعی : 41]

ص: 1765

وهامان سبب آمر ، وکذلک قولک لینبت الربیع ما شاء ولیصم نهارک ولیجد جدک وما اشبه ذلک ، مما اسند فیه الامر او النهی الی ما لیس المطلوب فیه صدور الفعل او الترک عنه وکذا قولک لیت النهر جار وقوله تعالی (أَصَلاتُکَ تَأْمُرُکَ).

(ولا بدّ له) : ای للمجاز العقلی (من قرینه) صارفه عن اراده ظاهره ، لان المتبادر الی الفهم عند انتفاء القرینه هو الحقیقه (لفظیه کما مر) فی قول ابی النجم من قوله افناه قیل الله (او معنویه کاستحاله قیام المسند بالمذکور) ای بالمسند الیه المذکور مع المسند.

(عقلا) ای من جهه العقل یعنی ان یکون بحیث لا یدعی احد من المحققین والمبطلین انه یجوز قیامه به لان العقل اذا خلی ونفسه یعده محالا (کقولک محبتک جاءت بی الیک) لظهور استحاله قیام المجیء بالمحبه.

(او عاده) ای من جهه العاده (نحو هزم الامیر الجند) لاستحاله قیام انهزام الجند بالامیر وحده عاده وان کان ممکنا عقلا وانما قال قیامه به لیعم الصدور عنه مثل ضرب وهزم وغیره مثل قرب وبعد.

(وصدوره) عطف علی استحاله ای وکصدور الکلام (عن الموحد فی مثل اشاب الصغیر) وافنی الکبیر البیت فانه یکون قرینه معنویه علی ان اسناد شاب وافنی الی کر الغداه ومر العشی مجاز ، لا یقال هذا داخل فی الاستحاله لانا نقول لا نسلم ذلک کیف وقد ذهب الیه کثیر من ذوی العقول واحتجنا فی ابطاله الی الدلیل.

(ومعرفه حقیقته) : یعنی ان الفعل فی المجاز العقلی یجب ان یکون له فاعل او مفعول به اذا اسند الیه یکون الاسناد حقیقه.

فمعرفه فاعله او مفعوله الذی اذا اسند الیه یکون الاسناد حقیقه (اما ظاهره کما فی قوله تعالی (فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ) أی فما ربحوا فی تجارتهم واما خفیه) لا تظهر الا بعد نظر وتأمل (کما فی قولک سرتنی رؤیتک) ای سرنی الله عند رؤیتک (وقوله «یزیدک وجهه حسنا ، اذا ما زدته نظرا») ای یزیدک الله حسنا فی وجهه لما اودعه من دقائق الحسن والجمال تظهر بعد التأمل والامعان.

[شماره صفحه واقعی : 42]

ص: 1766

وفی هذا تعریض بالشیخ عبد القاهر وردّ علیه حیث زعم انه لا یجب فی المجاز العقلی ان یکون الاسناد الیه حقیقه لانه لیس لسرتنی فی سرتنی رؤیتک ولا لیزیدک فی یزیدک وجهه حسنا فاعل یکون الاسناد الیه حقیقه وکذا اقدمنی بلدک حق لی علی فلان بل الموجود ههنا هو السرور والزیاره والقدوم.

واعترض علیه الامام فخر الدین الرازی : بان الفعل لابد وان یکون له فاعل حقیقه لامتناع صدور الفعل لا عن فاعل فهو ان کان ما اسند الیه الفعل فلا مجاز والا فیمکن تقدیره.

فزعم صاحب المفتاح ان اعتراض الامام حق وان فاعل هذه الافعال هو الله تعالی وان الشیخ لم یعرف حقیقتها لخفائها فتبعه المصنف وفی ظنی ان هذا تکلف والحق ما ذکره الشیخ.

(وانکره) ای المجاز العقلی (السکاکی) وقال : الذی عندی نظمه فی سلک الاستعاره بالکنایه بجعل الربیع استعاره بالکنایه عن الفاعل الحقیقی بواسطه المبالغه فی التشبیه وجعل نسبه الانبات الیه قرینه للاستعاره وهذا معنی قوله (ذاهبا الی ان ما مر) من الامثله (ونحوه استعاره بالکنایه) وهی عند السکاکی ان تذکر المشبه وترید المشبه به بواسطه قرینه.

وهی إن تنسب الیه شیئا من اللوازم المساویه للمشبه به مثل ان تشبه المنیه بالسبع ثم تفردها بالذکر وتضیف الیها شیئا من لوازم السبع فتقول مخالب المنیه نشبت بفلان بناءا (علی ان المراد بالربیع الفاعل الحقیقی) للانبات یعنی القادر المختار (بقرینه نسبه الانبات) الذی هو من اللوازم المساویه للفاعل الحقیقی (الیه) ای الی الربیع.

(وعلی هذا القیاس غیره) ای غیر هذا المثال وحاصله ان یشبه الفاعل المجازی بالفاعل الحقیقی فی تعلق وجود الفعل به ثم یفرد الفاعل المجازی بالذکر وینسب الیه شیء من لوازم الفاعل الحقیقی.

(وفیه) ای فیما ذهب الیه السکاکی (نظر لانه یستلزم ان یکون المراد

[شماره صفحه واقعی : 43]

ص: 1767

بعیشه فی قوله تعالی (فَهُوَ فِی عِیشَهٍ راضِیَهٍ) صاحبها لما سیأتی) فی الکتاب من تفسیر الاستعاره بالکنایه علی مذهب السکاکی وقد ذکرناه وهو یقتضی ان یکون المراد بالفاعل المجازی هو الفاعل الحقیقی فیلزم ان یکون المراد بعیشه صاحبها واللازم باطل اذ لا معنی لقولنا فهو فی صاحب عیشه راضیه وهذا مبنی علی ان المراد بعیشه وضمیر راضیه واحد.

(و) یستلزم (ان لا تصح الاضافه فی) کل ما اضیف الفاعل المجازی الی الفاعل الحقیقی (نحو نهاره صائم لبطلان اضافه الشیء الی نفسه) اللازمه من مذهبه لان المراد بالنهار حینئذ فلان نفسه ولا شک فی صحه هذه الاضافه ووقوعها کقوله تعالی (فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ) وهذا اولی بالتمثیل.

(و) یستلزم (ان لا یکون الامر بالبناء) فی قوله تعالی : (یا هامانُ ابْنِ لِی صَرْحاً) (لهامان) لان المراد به حینئذ هو العمله انفسهم واللازم باطل لان النداء له والخطاب معه.

(و) یستلزم (ان یتوقف نحو انبت الربیع البقل) وشفی الطبیب والمریض وسرتنی رؤیتک مما یکون الفاعل الحقیقی هو الله تعالی (علی السمع) من الشارع لان اسماء الله تعالی توقیفیه واللازم باطل ، لان مثل هذا الترکیب صحیح شائع ذائع عند القائلین بان اسماء الله تعالی توقیفیه واللازم باطل لان مثل هذا الترکیب صحیح شائع ذائع عند القائلین بان اسماء الله تعالی توفیقیه وغیرهم سمع من الشارع او لم یسمع.

(واللوازم کلها منتفیه) کما ذکرناه فینتفی کونه من باب الاستعاره بالکنایه لان انتفاء اللوازم یوجب انتفاء الملزوم.

والجواب ان مبنی هذه الاعتراضات علی ان مذهب السکاکی فی الاستعاره بالکنایه ان یذکر المشبه ویراد المشبه به حقیقه ولیس کذلک بل مذهبه ان یراد المشبه به ادعاءا ومبالغه لظهور ان لیس المراد بالمنیه فی قولنا مخالب المنیه نشبت بفلان هو السبع حقیقه والسکاکی صرح بذلک فی کتابه والمصنف لم یطلع علیه (ولانه) ای ما ذهب الیه السکاکی (ینتقض بنحو نهاره صائم) ولیله قائم وما اشبه ذلک مما یشتمل

[شماره صفحه واقعی : 44]

ص: 1768

علی ذکر الفاعل الحقیقی (لاشتماله علی ذکر طرفی التشبیه) وهو مانع من حمل الکلام علی الاستعاره کما صرح به السکاکی ، والجواب انه انما یکون مانعا اذا کان ذکرهما علی وجه ینبئ عن التشبیه بدلیل انه جعل قوله

لا تعجبوا من بلی غلالته***قد زرا زراره علی القمر

من باب الاستعاره مع ذکر الطرفین وبعضهم لما لم یقف علی مراد السکاکی بالاستعاره بالکنایه اجاب عن هذه الاعتراضات بما هو برئ عنه ورأینا ترکه اولی.

[شماره صفحه واقعی : 45]

ص: 1769

[شماره صفحه واقعی : 46]

ص: 1770

الباب الثانی : احوال المسند الیه

(احوال المسند الیه) ای الامور العارضه له من حیث انه مسند الیه ، وقدم المسند الیه علی المسند لما سیأتی.

(اما حذفه) قدمه علی سائر الاحوال ، لکونه عباره عن عدم الاتیان به ، وعدم الحادث سابق علی وجوده ، وذکره ههنا بلفظ الحذف ، وفی المسند بلفظ الترک ، تنبیها علی ان المسند الیه هو الرکن الاعظم الشدید الحاجه الیه ، حتی انه اذا لم یذکر فکأنه اتی به ، ثم حذف بخلاف المسند ، فانه لیس بهذه المثابه فکأنه ترک عن اصله (فللاحتراز عن العبث بناء علی الظاهر) لدلاله القرینه علیه وان کان فی الحقیقه هو الرکن من الکلام (او تخییل العدول الی اقوی الدلیلین من العقل واللفظ).

فان الاعتماد عند الذکر علی دلاله اللفظ من حیث الظاهر ، وعند الحذف علی دلاله العقل وهو اقوی لافتقار اللفظ الیه.

وانما قال تخییل لان الدال حقیقه عند الحذف ایضا هو اللفظ المدلول علیه بالقرائن (کقوله قال لی کیف انت قلت علیل) ولم یقل انا علیل ، للاحتراز والتخییل المذکورین (او اختبار تنبه السامع) عند القرینه هل یتنبه ام لا.

(و) اختبار (مقدار تنبهه) هل یتنبه بالقرائن الخفیه ام لا (او ایهام صونه) ای صون المسند الیه (عن لسانک) تعظیما له (او عکسه) ای ایهام صون لسانک عنه تحقیرا له (او تأتی الانکار) ای تیسره (لدی الحاجه) نحو فاسق فاجر عند قیام القرینه علی ان المراد زید لیتأتی لک ان تقول ما اردت زیدا بل غیره (او تعینه).

والظاهر ان ذکر الاحتراز عن العبث یغنی عن ذلک لکن ذکره لامرین.

[شماره صفحه واقعی : 47]

ص: 1771

احدهما : الاحتراز عن سوء الادب فیما ذکروا له من المثال وهو خالق لما یشاء وفاعل لما یرید ، ای : الله تعالی.

والثانی التوطئه والتمهید لقوله (او ادعاء التعین له) نحو وهاب الاولوف ای السلطان (او نحو ذلک) کضیق المقام عن اطاله الکلام بسبب ضجره او سآمه او فوات فرصه او محافظه علی وزن او سجع او قافیه او نحو ذلک کقول الصیاد غزال ای هذا غزال او کالاخفاء عن غیر السامع من الحاضرین مثل جاء وکاتباع الاستعمال الوارد علی ترکه مثل رمیه من غیر رام او ترک نظائره مثل الرفع علی المدح او الذم او الترحم.

(واما ذکره) ای ذکر المسند الیه (فلکونه) ای الذکر (الاصل) ولا مقتضی للعدول عنه (او للاحتیاط لضعف التعویل) ای الاعتماد (علی القرینه او للتنبیه علی غباوه السامع او زیاده الایضاح والتقریر).

وعلیه قوله تعالی : (أُولئِکَ عَلی هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) (او اظهار تعظیمه) لکون اسمه مما یدل علی التعظیم نحو امیر المؤمنین حاضر (او اهانته) ای اهانه المسند الیه لکون اسمه مما یدل علی الاهانه مثل السارق اللئیم حاضر (او التبرک بذکره) مثل النبی علیه السلام قائل هذا القول (او استلذاذه) مثل الحبیب حاضر (او بسط الکلام حیث الاصغاء مطلوب) ای فی مقام یکون اصغاء السامع مطلوبا للمتکلم لعظمته وشرفه.

ولهذا یطال الکلام مع الاحباء وعلیه (نحو) قوله تعالی حکایه عن موسی علیه السلام (هِیَ عَصایَ) أَتَوَکَّؤُا عَلَیْها.)

وقد یکون الذکر للتهویل او التعجب او الاشهاد فی قضیه او التسجیل علی السامع حتی لا یکون له سبیل الی الانکار (واما تعریفه) ای ایراد المسند الیه التعریف وفی المسند التنکیر. (فبالاضمار لان المقام للتکلم) نحو انا ضربت (او الخطاب) نحو انت ضربت (او الغیبه) نحو هو ضرب لتقدم ذکره اما لفظا تحقیقا او تقدیرا واما معنی لدلاله اللفظ علیه او قرینه حال واما حکما.

[شماره صفحه واقعی : 48]

ص: 1772

(واصل الخطاب ان یکون لمعین) واحدا کان او اکثر لان وضع المعارف علی ان تستعمل لمعین مع ان الخطاب هو توجیه الکلام الی حاضر (وقد یترک) الخطاب مع معین (الی غیره) ای غیر معین (لیعم) الخطاب (کل مخاطب) علی سبیل البدل (نحو (وَلَوْ تَری إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ)) لا یرید بقوله (وَلَوْ تَری إِذِ الْمُجْرِمُونَ) مخاطبا معینا قصدا الی تفظیع حالهم (ای تناهت حالهم فی الظهور) لاهل المحشر الی حیث یمتنع خفاؤها فلا یختص بها رؤیه راء دون راء.

واذا کان کذلک (فلا یختص به) ای بهذا الخطاب (مخاطب) دون مخاطب بل کل من یتأتی منه الرؤیه فله مدخل فی هذا الخطاب وفی بعض النسخ فلا یختص بها ای برؤیه حالهم مخاطب او بحالهم رؤیه مخاطب علی حذف المضاف.

(وبالعلمیه) ای تعریف المسند الیه بایراده علما وهو ما وضع لشیء مع جمیع مشخصاته (لاحضاره) ای المسند الیه (بعینه) ای بشخصه ، بحیث یکون متمیزا عن جمیع ما عداء.

واحترز بهذا عن احضاره باسم جنسه نحو رجل عالم جاءنی (فی ذهن السامع ابتداء) ای اول مره واحترز به عن نحو جاءنی زید وهو راکب (باسم مختص به) ای بالمسند الیه بحیث لا یطلق باعتبار هذا الوضع علی غیره.

واحترز به عن احضاره بضمیر المتکلم او المخاطب او اسم الاشاره او الموصول او المعرف بلام العهد او الاضافه وهذه القیود لتحقق مقام العلمیه والا فالقید الاخیر مغن عما سبق.

وقیل احترز بقوله ابتداء ، عن الاحضار بشرط التقدم ، کما فی المضمیر الغائب والمعرف بلام العهد والموصول فانه یشترط تقدم ذکره او تقدم العلم بالصله.

وفیه نظر لان جمیع طرق التعریف کذلک حتی العلم فانه مشروط بتقدم العلم بالوضع (نحو (قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ)) فالله اصله الاله حذفت الهمزه وعوضت عنها حرف التعریف ثم جعل علما للذات الواجب الوجود الخالق للعالم.

وزعم بعضهم انه اسم لمفهوم الواجب لذاته او المستحق للعبودیه له وکل منهما

[شماره صفحه واقعی : 49]

ص: 1773

کل انحصر فی فرد فلا یکون علما لان مفهوم العلم جزئی.

وفیه نظر لانا لا نسلم انه اسم لهذا المفهوم الکلی کیف وقد اجتمعوا علی ان قولنا لا اله الا الله کلمه التوحید ولو کان الله اسما لمفهوم کلی لما افادت التوحید لان الکلی من حیث انه کلی یحتمل الکثره (او تعظیم او اهانه) کما فی الالقاب الصالحه لذلک مثل رکب علی وهرب معاویه (او کنایه) عن معنی یصلح للعلم له نحو ابو لهب فعل کذا کنایه عن کونه جهنمیا بالنظر الی الوضع الاول اعنی الاضافی لان معناه ملازم النار وملابسها ویلزمه انه جهنمی فیکون انتقالا من الملزوم الی اللازم باعتبار الوضع الاول وهذا القدر کاف فی الکنایه.

وقیل فی هذا المقام ان الکنایه کما یقال جاء حاتم ویراد به لازمه ای جواد لا الشخص المسمی بحاتم ویقال رأیت ابا لهب ای جهنمیا.

وفیه نظر لانه حینئذ یکون استعاره لا کنایه علی ما سیجئ ولو کان المراد ما ذکره لکان قولنا فعل هذا الرجل کذا مشیرا الی کافر.

وقولنا ابو جهل فعل کذا کنایه عن الجهنمی ولم یقل به احد.

ومما یدل علی فساد ذلک انه مثل صاحب المفتاح وغیره فی هذه الکنایه ، بقوله تعالی (تَبَّتْ یَدا أَبِی لَهَبٍ).

ولا شک ان المراد به الشخص المسمی بابی لهب لا کافر آخر (او ایهام استلذاذه) ای وجدان العلم لذیذا نحو قوله.

بالله یا ظبیات القاع قلن لنا***لیلای منکن ام لیلی من البشر

(او التبرک به) نحو الله الهادی ، ومحمد الشفیع ، او نحو ذلک ، کالتفؤل والتطیر والتسجیل علی السامع وغیره مما یناسب اعتباره فی الاعلام.

(وبالموصولیه) ای تعریف المسند الیه بایراده اسم موصول (لعدم علم المخاطب بالاحوال المختصه به سوی الصله کقولک الذی کان معنا امس رجل عالم) ولم یتعرض المصنف لما لا یکون للمتکلم او لکلیهما علم بغیر الصله نحو الذین فی بلاد المشرق لا اعرفهم او لا نعرفهم لقله جدوی مثل هذا الکلام (او استهجان

[شماره صفحه واقعی : 50]

ص: 1774

التصریح بالاسم او زیاده التقریر) ای تقریر الغرض المسوق له الکلام.

وقیل تقریر المسند وقیل المسند الیه (نحو (وَراوَدَتْهُ)) ای یوسف علیه السلام والمراوده مفاعله من راد یرود جاء وذهب وکان المعنی خادعته عن نفسه وفعلت فعل المخادع لصاحبه عن الشیء الذی لا یرید ان یخرجه من یده یحتال علیه ان یأخذ ، منه وهی عباره عن التمحل لموافقته ایاها.

والمسند الیه هو قوله ((الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِها عَنْ نَفْسِهِ)) متعلق براودته ، فالغرض المسوق له الکلام ، نزاهه یوسف علیه السلام ، وطهاره ذیله ، والمذکور ادل علیه من امرأه العزیز او زلیخا ، لانه اذا کان فی بیتها وتمکن من نیل المراد منها ولم یفعل کان غایه فی النزاهه.

وقیل هو تقریر للمراوده لما فیه من فرط الاختلاط والالفه.

وقیل تقریر للمسند الیه لامکان وقوع الابهام والاشتراک فی امرأه العزیز او زلیخا والمشهور ان الآیه مثال لزیاده التقریر فقط.

وظنی انها مثال لها ولاستهجان التصریح بالاسم وقد بینته فی الشرح (او التفخیم) ای التعظیم والتهویل (نحو (فَغَشِیَهُمْ مِنَ الْیَمِّ ما غَشِیَهُمْ)) فان فی هذا الابهام من التفخیم ما لا یخفی (او تنبیه المخاطب علی خطاء نحو «ان الذین ترونهم) ای تظنونهم (اخوانکم ، یشفی غلیل صدورهم ان تصرعوا») ای تهلکوا وتصابوا بالحوادث.

ففیه من التنبیه علی خطائهم فی هذا الظن ما لیس فی قولک ان القوم الفلانی (او الایماء) ای الاشاره (الی وجه بناء الخبر) ای الی طریقه. تقول : عملت هذا العمل علی وجه عملک وعلی جهته ای علی طرزه وطریقته یعنی تأتی بالموصول والصله للاشاره الی ان بناء الخبر علیه من ای وجه وای طریق من الثواب والعقاب والمدح والذم وغیر ذلک (نحو (إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی)) فان فیه ایماء الی ان الخبر المبنی علیه امر من جنس العقاب والاذلال وهو قوله تعالی (سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ

[شماره صفحه واقعی : 51]

ص: 1775

داخِرِینَ) ومن الخطاء فی هذا المقام تفسیر الوجه فی قوله الی وجه بناء الخبر بالعله والسبب وقد استوفینا ذلک فی الشرح.

(ثم انه) ای الایماء الی وجه بناء الخبر لا مجرد جعل المسند الیه موصولا کما سبق الی بعض الاوهام (ربما جعل ذریعه) ای وسیله (الی التعریض بالتعظیم لشأنه) ای لشان الخبر (نحو ان الذی سمک) ای رفع (السماء بنی لنا بیتا) اراد به الکعبه او بیت الشرف والمجد (دعائمه اعز واطول) من دعائم کل بیت.

ففی قوله ان الذی سمک السماء ایماء الی ان الخبر المبنی علیه امر من جنس الرفعه والبناء عند من له ذوق سلیم.

ثم فیه تعریض بتعظیم بناء بیته لکونه فعل من رفع السماء التی لا بناء اعظم منها وارفع (او) ذریعه الی تعظیم (شان غیره) ای غیر الخبر (نحو (الَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کانُوا هُمُ الْخاسِرِینَ)).

ففیه ایماء الی ان الخبر المبنی علیه مما ینبئ عن الخیبه والخسران وتعظیم لشان شعیب علیه السلام.

وربما یجعل ذریعه الی الاهانه لشان الخبر نحو ان الذی لا یحسن معرفه الفقه قد صنف فیه او لشان غیره نحو ان الذی یتبع الشیطان فهو خاسر وقد یجعل ذریعه الی تحقق الخبر ای جعله محققا ثابتا نحو.

ان التی ضربت بیتا مهاجره***بکوفه الجند غالت ودها غول

فان فی ضرب البیت بکوفه والمهاجره الیها ایماء الی ان طریق بناء الخبر مما ینبئ عن زوال المحبه وانقطاع الموده.

ثم انه یحقق زوال الموده ویقرّره حتی کأنه برهان علیه وهذا معنی تحقیق الخبر وهو مفقود فی مثل ان الذی سمک السماء اذ لیس فی رفع الله السماء تحقیق وتثبیت لبنائه لهم بیتا فظهر الفرق بین الایماء وتحقیق الخبر.

(وبالاشاره) ای تعریف المسند الیه بإیراده اسم الاشاره (لتمییزه) ای

[شماره صفحه واقعی : 52]

ص: 1776

المسند الیه (اکمل تمییز) لغرض من الاغراض (نحو هذا ابو الصقر فردا) نصب علی المدح او علی الحال (فی محاسنه) ، من نسل شیبان بین الضال والسلم وهما شجرتان بالبادیه یعنی یقیمون بالبادیه لان فقد العز فی الحضر (او التعریض بغباوه السامع) حتی کأنه لا یدرک غیر المحسوس (کقوله

اولئک آبائی فجئنی بمثلهم***اذا جمعتنا یا جریر المجامع

(او بیان حاله) ای المسند الیه (فی القرب او البعد او التوسط کقولک هذا او ذاک او ذلک زید).

واخر ذکر التوسط؟ لانه انما یتحقق بعد تحقق الطرفین ، وامثال هذه المباحث تنظر فیها اللغه ، من حیث انها تبیّن ان هذا مثال للقریب ، وذاک للمتوسط وذلک لبعید ،

وعلم المعانی من حیث انه اذا ارید بیان قرب المسند الیه یؤتی بهذا وهو زائد علی اصل المراد الذی هو الحکم علی المسند الیه المذکور المعبر عنه بشیء یوجب تصوره علی ای وجه کان (او تحقیره) ای تحقیر المسند الیه (بالقرب نحو (هذَا الَّذِی یَذْکُرُ آلِهَتَکُمْ) او تعظیمه بالبعد نحو (الم ذلِکَ الْکِتابُ)) تنزیلا لبعد درجته ورفعه محله منزله بعد المسافه (او تحقیره بالبعد کما یقال ذلک اللعین فعل کذا) تنزیلا لبعده عن ساحه عز الحضور والخطاب منزله بعد المسافه.

ولفظ ذلک صالح للاشاره الی کل غائب ، عینا کان او معنی ، وکثیر ما یذکر المعنی الحاضر المتقدم الحاضر بلفظ ذلک لان المعنی غیر مدرک بالحس فکأنه بعید (او للتنبیه) ای تعریف المسند الیه بالاشاره للتنبیه (عند تعقیب المشار الیه باوصاف) ای عند ایراد الاوصاف علی عقیب المشار الیه یقال عقبه فلان اذا جاء علی عقبه.

ثم تعدیه بالباء الی المفعول الثانی وتقول عقبته بالشیء اذا جعلت الشیء علی عقبه.

وبهذا ظهر فساد ما قیل ان معناه عند جعل اسم الاشاره بعقب اوصاف (علی انه) متعلق بالتنبیه ای للتنبیه علی ان المشار الیه (جدیر بما یرد به بعده) ای بعد اسم

[شماره صفحه واقعی : 53]

ص: 1777

الاشاره (من اجلها) متعلق بجدیر ای حقیق بذلک لاجل الاوصاف التی ذکرت بعد المشار الیه (نحو) (الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلاهَ) الی قوله (أُولئِکَ عَلی هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) عقب المشار الیه وهو اللذین یؤمنون باوصاف متعدده من الایمان بالغیب واقامه الصلاه وغیر ذلک.

ثم عرف المسند الیه بالاشاره تنبیها علی ان المشار الیهم احقّاء بما یرد بعد اولئک وهو کونهم علی الهدی عاجلا والفوز بالفلاح آجلا من اجل اتصافهم بالاوصاف المذکوره (وباللام) ای تعریف المسند الیه باللام (للاشاره الی معهود) ای الی حصه من الحقیقه معهوده بین المتکلم والمخاطب واحدا کان او اثنین او جماعه یقال عهدت فلانا اذا ادرکته ولقیته وذلک لتقدم ذکره صریحا او کنایه (نحو ولیس الذکر کالانثی ای لیس) الذکر (الذی طلبت) امرأه عمران (کالتی) ای کالانثی التی (وهبت) تلک الانثی (لها) ای لامرأه عمران فالانثی اشاره الی ما تقدم ذکره صریحا فی قوله تعالی (قالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُها أُنْثی) ، لکنه لیس بمسند الیه.

والذکر اشاره الی ما سبق ذکره کنایه فی قوله تعالی (رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ ما فِی بَطْنِی مُحَرَّراً) ، فان لفظه ما وان کان یعم الذکور والاناث لکن التحریر وهو ان یعتق الولد لخدمه بیت المقدس انما کان للذکور دون الاناث وهو المسند الیه.

وقد یستغنی عن ذکره لتقدم علم المخاطب به نحو خرج الامیر اذا لم یکن فی البلد الا امیر واحد (او) للاشاره (الی نفس الحقیقه) ومفهوم المسمی من غیر اعتبار لما صدق علیه من الافراد (کقولک الرجل خیر من المرأه.

(وقد یأتی) المعرف بلام الحقیقه (لواحد) من الافراد (باعتبار عهدیته للذهن) لمطابقه ذلک الواحد مع الحقیقه یعنی یطلق المعرف بلام الحقیقه الذی هو موضوع للحقیقه المتخذه فی الذهن علی فرد موجود من الحقیقه باعتبار کونه معهودا فی الذهن وجزئیا من جزئیات تلک الحقیقه مطابقا ایاها کما یطلق الکلی الطبیعی علی کل جزئی من جزئیاته.

وذلک عند قیام قرینه داله علی أنه لیس القصد الی نفس الحقیقه من حیث

[شماره صفحه واقعی : 54]

ص: 1778

هی هی بل من حیث الوجود ولا من حیث وجودها فی ضمن جمیع الافراد بل بعضها غیر معین (کقولک ادخل السوق حیث لا عهد) فی الخارج ومثله قوله تعالی (وَأَخافُ أَنْ یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ) (وهذا فی المعنی کالنکره) وان کان فی اللفظ یجری علیه احکام المعارف من وقوعه مبتدأ وذا حال ووصفا للمعرفه وموصوفا بها ونحو ذلک وانما قال کالنکره لما بینهما من تفاوت ما وهو ان النکره معناه بعض غیر معین من جمله الحقیقه وهذا معناه نفس الحقیقه.

وانما تستفاد البعضیه من القرینه کالدخول والاکل فالمجرد وذو اللام بالنظر الی القرینه سواء وبالنظر الی انفسهما مختلفان ولکونه فی المعنی کالنکره قد یعامل معامله النکره ویوصف بالجمله کقوله «ولقد امر علی اللئیم یسبنی».

(وقد یفید) المعرف باللام المشار بها الی الحقیقه (الاستغراق نحو (إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ)) اشیر بالام الی الحقیقه لکن لم یقصد بها الماهیه من حیث هی هی ولا من حیث تحققها فی ضمن بعض الافراد بل فی ضمن الجمیع بدلیل صحه الأستثناء الذی شرطه دخول المستثنی فی المستثنی منه لو سکت عن ذکره فاللام التی لتعریف العهد الذهنی او الاستغراق هی لام الحقیقه حمل علی ما ذکرناه بحسب المقام والقرینه.

ولهذا قلنا ان الضمیر فی قوله یأتی وقد یفید عائد إلی المعرف باللام المشار بها الی الحقیقه ولا بد فی لام الحقیقه من ان یقصد بها الاشاره الی الماهیه باعتبار حضورها فی الذهن لیتمیز عن اسماء الاجناس النکرات مثل الرجعی ورجعی واذا اعتبر الحضور فی الذهن فوجه امتیازه عن تعریف العهد ان لام العهد اشاره الی حصه معینه من الحقیقه واحدا کان او اثنین او جماعه ولام الحقیقه اشاره الی نفس الحقیقه من غیر نظر الی الافراد فلیتأمل.

(وهو) ای الاستغراق (ضربان حقیقی) وهو ان یراد کل فرد مما یتناوله اللفظ بحسب اللغه (نحو (عالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهادَهِ) ای کل غیب وشهاده وعرفی) وهو ان یراد کل فرد مما یتناوله اللفظ بحسب متفاهم العرف (نحو جمع الامیر الصاغه ای صاغه بلده او) اطراف (مملکته) لانه المفهوم عرفا لا صاغه الدنیا.

[شماره صفحه واقعی : 55]

ص: 1779

قیل المثال مبنی علی مذهب المازنی والا فاللام فی اسم الفاعل عند غیره موصول ، وفیه نظر لان الخلاف انما هو فی اسم الفاعل والمفعول بمعنی الحدوث دون غیره نحو المؤمن والکافر والعالم والجاهل لانهم قالوا هذه الصفه فعل فی صوره الاسم فلا بد فیه من معنی الحدوث ولو سلم فالمراد تقسیم مطلق الاستغراق سواء کان بحرف التعریف او غیره.

والموصول ایضا مما یأتی للاستغراق نحو اکرم الذین یأتونک الا زیدا واضرب القاعدین والقائمین الا عمرا وهذا ظاهر (واستغراق المفرد) سواء کان بحرف التعریف او غیره (اشمل) من استغراق المثنی والمجموع بمعنی انه یتناول کل واحد واحد من الافراد والمثنی انما یتناول کل اثنین اثنین والجمع انما بتناول کل جماعه جماعه (بدلیل صحه لا رجال فی الدار اذا کان فیها رجل او رجلان دون لا رجل) فانه لا یصح اذا کان فیها رجل او رجلان وهذا فی النکره المنفیه مسلم.

وامّا فی المعرف باللام فلا نسلم بل الجمع المعرف بلام الاستغراق یتناول کل واحد من الافراد علی ما ذکره اکثر ائمه الاصول والنحو ودل علیه الاستقراء واشار الیه ائمه التفسیر وقد اشبعنا الکلام فی هذا المقام فی الشرح فلیطالع ثمه.

ولما کان ههنا مظنه اعتراض وهو ان افراد الاسم یدل علی وحده معناه والاستغراق یدل علی تعدده وهما متنافیان اجاب عنه بقوله (ولا تنافی بین الاستغراق وافراد الاسم لان الحرف) الدال علی الاستغراق کحرف النفی ولام التعریف (انما یدخل علیه) ای علی الاسم المفرد حال کونه (مجردا عن) الدلاله علی (معنی الواحده) وامتناع وصفه بنعت الجمع للمحافظه علی التشاکل اللفظی (ولانه) ای المفرد الداخل علیه حرف الاستغراق (بمعنی کل فرد لا مجموع الافراد ولهذا امتنع وصفه بنعت الجمع) عند الجمهور وان حکاه الاخفش فی نحو اهلک الناس الدینار الصفر والدرهم البیض.

(وبالاضافه) ای تعریف المسند الیه بالاضافه الی شیء من المعارف (لانها) ای الاضافه (اخصر طریق) الی احضاره فی ذهن السامع (نحو هوای) ای مهوای

[شماره صفحه واقعی : 56]

ص: 1780

وهذا اخصر من الذی اهواه ونحو ذلک والاختصار مطلوب لضیق المقام وفرط السأمه لکونه فی السجن والحبیب علی الرحیل (مع الرکب الیمانین مصعد) ای مبعد ذاهب فی الارض وتمامه «جنیب وجثمانی بمکه موثق».

الجنیب المجنون المستتبع والجثمان الشخص والموثق المقید ولفظ البیت خبر ومعناه تأسف وتحسر.

(او لتضمنها) ای لتضمن الاضافه (تعظیما لشان المضاف الیه او المضاف او غیرهما کقولک) فی تعظیم المضاف الیه (عبدی حضر) تعظیما لک بان لک عبدا (او) فی تعظیم المضاف (عبد الخلیفه رکب) تعظیما للعبد بانه عبد الخلیفه (او) فی تعظیم غیر المضاف والمضاف الیه (عبد السلطان عندی) تعظیما للمتکلم بان عبد السلطان عنده وهو غیر المسند الیه المضاف وغیر ما اضیف المسند الیه وهذا معنی قوله او غیرهما.

(او) لتضمنها (تحقیرا) للمضاف (نحو ولد الحجام حاضر) او المضاف الیه نحو ضارب زید حاضر او غیرهما نحو ولد الحجام جلیس زید او لا غنائها عن تفصیل متعذر نحو اتفق اهل الحق علی کذا او متعسر نحو اهل البلد فعلوا کذا او لانه یمنع عن التفصیل مانع مثل تقدیم البعض علی بعض نحو علماء البلد حاضرون الی غیر ذلک من الاعتبارات.

(واما تنکیره) ای تنکیر المسند الیه (فللافراد) ای للقصد الی فرد مما یقع علیه اسم الجنس (نحو وجاء رجل من اقصی المدینه یسعی او النوعیه) ای للقصد الی نوع منه (نحو (وَعَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَهٌ)) ای نوع من الاغطیه وهو غطاء التعامی عن ایات الله تعالی ، وفی المفتاح انها للتعظیم ای غشاوه عظیمه (او التعظیم او التحقیر کقوله له حاجب) ای مانع عظیم (فی کل امر یشینه) ای یعیبه (ولیس له عن طالب العرف حاجب) ای مانع حقیر فکیف بالعظیم (او التکثیر کقولهم انّ له لأبلا وان له لغنما او التقلیل نحو (وَرِضْوانٌ مِنَ اللهِ أَکْبَرُ)).

[شماره صفحه واقعی : 57]

ص: 1781

والفرق بین التعظیم والتکثیر ان التعظیم بحسب ارتفاع الشان وعلو الطبقه والتکثیر باعتبار الکمیات والمقادیر تحقیقا کما فی الابل او تقدیرا کما فی الرضوان وکذا التحقیر والتقلیل ،

وللاشاره الی ان بینهما فرقا قال (وقد جاء) التنکیر (للتعظیم والتکثیر نحو (إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ) (ای رسل ذووا عدد کثیر) هذا ناظر الی التکثیر (و) ذووا (آیات عظام) هذا ناظر الی التعظیم.

وقد یکون للتحقیر والتقلیل معا نحو حصل لی منه شیء ای حقیر قلیل (ومن تنکیر غیره) ای غیر المسند الیه (للافراد او النوعیه نحو (وَاللهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّهٍ مِنْ ماءٍ)) ای کل فرد من افراد الدواب من نطفه معینه هی نطفه ابیه المختصه به او کل نوع من انواع الدواب من نوع من انواع المیاه وهو نوع النطفه التی تختص بذلک النوع من الدابه (و) من تنکیر غیره (للتعظیم نحو (فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ)) ای حرب عظیم.

(وللتحقیر نحو (إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا)) ای ظنا حقیرا ضعیفا اذ الظن مما یقبل الشده والضعف فالمفعول المطلق ههنا للنوعیه لا للتأکید وبهذا الاعتبار صح وقوعه بعد الاستثناء مفرّغا مع الامتناع نحو ما ضربته الا ضربا علی ان یکون المصدر للتأکید لان مصدر ضربته لا یحتمل غیر الضرب والمستثنی منه یجب ان یکون متعددا لیشمل المستثنی وغیره.

واعلم انه کما ان التنکیر الذی فی معنی البعضیه یقید التعظیم فکذلک صریح لفظه البعض کما فی قوله تعالی (وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ) اراد محمدا صلّی الله علیه وآله ففی هذا الابهام من تفخیم فضله واعلاء قدره ما لا یخفی.

(واما وصفه) ای وصف المسند الیه ، والوصف قد یطلق علی نفس التابع المخصوص وقد یطلق بمعنی المصدر وهو الانسب ههنا واوفق بقوله واما بیانه واما الابدال عنه ای واما ذکر النعت له (فلکونه) ای الوصف بمعنی المصدر والاحسن ان یکون بمعنی النعت علی ان یراد باللفظ احد معنییه وبضمیره معناه الآخر علی

[شماره صفحه واقعی : 58]

ص: 1782

ما سیجیء فی البدیع (مبینا له) ای للمسند الیه.

(کاشفا عن معناه کقولک الجسم الطویل العریض العمیق یحتاج الی فراغ یشغله) فان هذه الاوصاف مما یوضح الجسم ویقع تعریفا له (ومثله فی الکشف) ای مثل هذا القول فی کون الوصف للکشف والایضاح وان لم یکن وصفا للمسند إلیه (قوله الالمعی الذی یظن بک الظن کان قد رأی وقد سمعا) فان الالمعی معناه الذکی المتوقد والوصف بعده مما یکشف معناه ویوضحه.

لکنه لیس بمسند الیه لانه اما مرفوع علی انه خبر انّ فی البیت السابق اعنی قوله «ان الذی جمع السماحه والنجده والبر والتقی جمعا» او منصوب علی انه صفه لاسم ان او بتقدیر اعنی وخبر ان حینئذ فی قوله بعد عده ابیات شعر «اودی فلا تنفع الاشاحه من امر لمرء یحاول البدعا» (او) لکون الوصف (مخصصا) للمسند الیه ای مقللا اشتراکه او رافعا احتماله.

وفی عرف النحاه التخصیص عباره عن تقلیل الاشتراک فی النکرات والتوضیح عباره عن رفع الاحتمال الحاصل فی المعارف (نحو زید التاجر عندنا) فان وصفه بالتاجر یرفع احتمال التاجر وغیره (او) لکون الوصف (مدحا او ذما نحو جاءنی زید العالم او الجاهل حیث یتعین الموصوف) اعنی زیدا (قبل ذکره) ای ذکر الوصف والا لکان الوصف مخصصا (او) لکونه (تأکیدا نحو امس الدابر کان یوما عظیما) فان لفظ الامس مما یدل علی الدبور.

وقد یکون الوصف لبیان المقصود وتفسیره کقوله تعالی (وَما مِنْ دَابَّهٍ فِی الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ یَطِیرُ بِجَناحَیْهِ) حیث وصف دابه وطائرا بما هو من خواص الجنس لبیان ان القصد منهما الی الجنس دون الفرد وبهذا الاعتبار افاد هذا الوصف زیاده التعمیم والاحاطه.

(واما توکیده) ای توکید المسند الیه (فللتقریر) ای تقریر المسند الیه ای تحقیق مفهومه ومدلوله اعنی جعله مستقرا محققا ثابتا بحیث لا یظن به غیره نحو جاءنی زید زید اذا ظن المتکلم غفله السامع عن سماع لفظ المسند الیه او عن حمله

[شماره صفحه واقعی : 59]

ص: 1783

علی معناه ، وقیل المراد تقریر الحکم نحو انا عرفت او المحکوم علیه نحو انا سعیت فی حاجتک وحدی او لا غیری ،

وفیه نظر لانه لیس من تأکید المسند الیه فی شیء ، اذ تأکید المسند الیه لا یکون لتقریر الحکم قط وسیصرح المصنف رحمه الله بهذا (او لدفع توهم التجوز) ای التکلم بالمجاز نحو قطع اللصّ الامیر الامیر او نفسه او عینه لئلا یتوهم ان اسناد القطع الی الامیر مجاز وانما القاطع بعض غلمانه (او) لدفع توهم (السهو) نحو : جاءنی زید زید ، لئلا یتوهم ان الجائی غیر زید وانما ذکر زیدا علی سبیل السهو (او) لدفع توهم (عدم الشمول) نحو جاءنی القوم کلهم او اجمعون لئلا یتوهم ان بعضهم لم یجیء الا انک لم تعتد بهم او انک جعلت الفعل الواقع من البعض کالواقع من الکل بناء علی انهم فی حکم شخص واحد کقولک بنو فلان قتلوا زیدا وانما قتله واحد منهم.

(واما بیانه) ای تعقیب المسند الیه بعطف البیان (فلا یضاحه باسم مختص به نحو قدم صدیقک خالد) ولا یلزم ان یکون الثانی اوضح لجواز ان یحصل الایضاح من اجتماعها.

وقد یکون عطف البیان بغیر اسم مختص به کقوله

و المؤمن العائذات الطیر یمسحها***رکبان مکه بین الغیل و السند

فان الطیر عطف بیان للعائذات مع انه لیس اسما یختص بها.

وقد یجیء عطف البیان لغیر الایضاح کما فی قوله تعالی (جَعَلَ اللهُ الْکَعْبَهَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنَّاسِ) ذکر صاحب الکشاف ان البیت الحرام عطف بیان للکعبه جیء به للمدح لا للایضاح کما تجیء الصفه لذلک.

(واما الابدال منه) ای من المسند الیه (فلزیاده التقریر) من اضافه المصدر الی المفعول او من اضافه البیان ای الزیاده التی هی التقریر. وهذا من عاده افتنان صاحب المفتاح حیث قال فی التأکید للتقریر وههنا لزیاده التقریر.

ومع هذا فلا یخلو عن نکته لطیفه وهی الایماء الی ان الغرض من البدل ، هو ان یکون مقصودا بالنسبه والتقریر زیاده تحصل تبعا وضمنا بخلاف التأکید ، فان

[شماره صفحه واقعی : 60]

ص: 1784

الغرض منه نفس التقریر والتحقیق (نحو جاءنی اخوک زید) فی بدل الکل ویحصل التقریر بالتکریر (وجاءنی القوم اکثرهم) فی بدل البعض (وسلب زید ثوبه) فی بدل الاشتمال.

وبیان التقریر فیهما ان المتبوع یشتمل علی التابع اجمالا حتی کأنه مذکور.

اما فی البعض فظاهر.

واما فی الاشتمال فلان معناه ان یشمل المبدل منه علی البدل لا کاشتمال الظرف علی المظروف بل من حیث کونه مشعرا به اجمالا ومتقاضیا له بوجه ما بحیث تبقی النفس عند ذکر المبدل منه متشوقه الی ذکره منتظره له.

وبالجمله یجب ان یکون المتبوع فیه بحیث یطلق ویراد به التابع نحو اعجبنی زید اذا اعجبک علمه بخلاف ضربت زیدا اذا ضربت حماره ، ولهذا صرحوا بان نحو جاءنی زید اخوه بدل غلط لا بدل اشتمال کما زعم بعض النحاه ثم بدل البعض والاشتمال بل بدل الکل ایضا لا یخلو عن ایضاح وتفسیر ولم یتعرض لبدل الغلط لانه لا یقع فی فصیح الکلام.

(واما العطف) ای جعل الشیء معطوفا علی المسند الیه (فلتفصیل المسند الیه مع اختصار نحو جاءنی زید وعمرو) فان فیه تفصیلا للفاعل ، بانه زید وعمرو ، من غیر دلاله علی تفصیل الفعل ، بان المجیئین کانا معا ، او مترتبین مع مهله او بلا مهله.

واحترز بقوله مع اختصار عن نحو جاءنی زید ، وجاءنی عمرو ، فان فیه تفصیلا للمسند الیه ، مع انه لیس من عطف المسند الیه.

وما یقال من انه احتراز عن نحو جاءنی زید ، جاءنی عمرو ، من غیر عطف ، فلیس بشیء ، اذ لیس فیه دلاله علی تفصیل المسند الیه ، بل یحتمل ان یکون اضرابا عن الکلام الاول ونص علیه الشیخ فی دلائل الاعجاز.

(او) لتفصیل (المسند) بانه قد حصل من احد المذکورین اولا ، ومن الاخر بعده مع مهله او بلا مهله (کذلک) ای مع اختصار.

[شماره صفحه واقعی : 61]

ص: 1785

واحترز بقوله کذلک عن نحو جاءنی زید وعمرو بعده بیوم او سنه (نحو جاءنی زید فعمرو او ثم عمرو او جاءنی القوم حتی خالد) فالثلاثه تشترک فی تفصیل المسند الا ان الفاء تدل علی التعقیب من غیر تراخ وثم علی التراخی وحتی علی ان اجزاء ما قبلها مترتبه فی الذهن من الاضعف الی الاقوی او بالعکس.

فمعنی تفصیل المسند فیها ان یعتبر تعلقه بالمتبوع اولا وبالتابع ثانیا من حیث انه اقوی من اجزاء المتبوع او اضعفها ولا یشترط فیها الترتیب الخارجی.

فان قلت فی هذه الثلاثه ایضا تفصیل للمسند الیه فلم لم یقل او لتفصیلهما معا.

قلت فرق بین ان یکون الشیء حاصلا من شیء وبین ان یکون الشیء مقصودا منه وتفصیل المسند الیه فی هذه الثلاثه وان کان حاصلا لکن لیس العطف بهذه الثلاثه لاجله لان الکلام اذا اشتمل علی قید زائد علی مجرد الاثبات او النفی فهو الغرض الخاص والمقصود من الکلام ففی هذه الامثله تفصیل المسند الیه کانه امر کان معلوما وانما سیق الکلام لبیان ان مجیء احدهما کان بعد الاخر فلیتأمل.

وهذا البحث مما اورده الشیخ فی دلائل الاعجاز ووصی بالمحافظه علیه (اورد السامع) عن الخطاء فی الحکم (الی الصواب نحو جاءنی زید لا عمرو) لمن اعتقد ان عمروا جاءک دون زید او انهما جاآک جمیعا ولکن ایضا للرد الی الصواب الا انه لا یقال لنفی الشرکه حتی ان نحو ما جاءنی زید لکن عمرو انما یقال لمن اعتقد ان زیدا جاءک دون عمرو ، لا لمن اعتقد انهما جاآک جمیعا.

وفی کلام النحاه ما یشعر بانه انما یقال لمن اعتقد انتفاء المجیء عنهما جمیعا (او صرف الحکم) عن المحکوم علیه (الی) محکوم علیه (آخر نحو جاءنی زید بل عمرو او ما جاءنی زید بل عمرو) فان بل للاضراب عن المتبوع وصرف الحکم الی التابع ومعنی الاضراب عن المتبوع ان یجعل فی حکم المسکوت عنه لا ان ینفی عنه الحکم قطعا خلافا لبعضهم.

ومعنی صرف الحکم فی المثبت ظاهر وکذا فی المنفی ان جعلناه بمعنی نفی الحکم عن التابع والمتبوع فی حکم المسکوت عنه او متحقق الحکم له حتی یکون

[شماره صفحه واقعی : 62]

ص: 1786

معنی ما جاءنی زید بل عمرو ان عمروا لم یجیئ وعدم مجیئ زید ومجیئه علی الاحتمال او مجیئه محقق کما هو مذهب المبرد وان جعلناه بمعنی ثبوت الحکم للتابع حتی یکون معنی ما جاءنی زید بل عمرو ان عمروا جاءک کما هو مذهب الجمهور.

ففیه اشکال (او للشک) من المتکلم (او التشکیک للسامع) ای ایقاعه فی الشک (نحو جاءنی زید او عمرو) او للابهام نحو قوله تعالی (وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلی هُدیً أَوْ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ ،) او للتخییر او للاباحه نحو لیدخل الدار زید او عمرو والفرق بینهما ان فی الاباحه یجوز الجمع بینهما بخلاف التخییر.

واما فصله : ای تعقیب المسند الیه بضمیر الفصل ، وانما جعله من احوال المسند الیه ، لانه یقترن به اولا ، ولانه فی المعنی عباره عنه ، وفی اللفظ مطابق له (فلتخصیصه) ای المسند الیه (بالمسند) یعنی لقصر المسند علی المسند الیه ، لان معنی قولنا : زید هو القائم ، ان القیام مقصور علی زید لا یتجاوزه الی عمرو ، فالباء فی قوله فلتخصیصه بالمسند مثلها فی قولهم ، خصصت فلانا بالذکر ، ای : ذکرته دون غیره ، کانک جعلته من بین الاشخاص مختصا بالذکر ، ای منفردا به ، والمعنی ههنا جعل المسند الیه من بین ما یصح اتصافه بکونه مسندا الیه مختصا بان یثبت له المسند کما یقال : فی ایاک نعبد معناه نخصک بالعباده ولا نعبد غیرک.

واما تقدیمه : ای تقدیم المسند الیه (فلکون ذکره اهم) ولا یکفی فی التقدیم مجرد ذکر الاهتمام بل لا بد من ان یبین ان الاهتمام من ای جهه وبای سبب فلذا فصله بقوله :

(اما لانه) ای تقدیم المسند الیه (الاصل) لانه المحکوم علیه ولا بد من تحققه قبل الحکم فقصدوا ان یکون فی الذکر ایضا مقدما (ولا مقتضی للعدول عنه) ای عن ذلک الاصل اذ لو کان امر یقتضی العدول عنه فلا یقدم کما فی الفاعل فان مرتبه العامل التقدم علی المعمول.

(واما لیتمکن الخبر فی ذهن السامع ، لان فی المبتدأ تشویقا الیه) ای الخبر

[شماره صفحه واقعی : 63]

ص: 1787

(کقوله والذی حارت البریه فیه حیوان مستحدث من جماد) یعنی تحیرت الخلائق فی المعاد الجسمانی والنشور الذی لیس بنفسانی بدلیل ما قبله «بان امر الاله واختلف الناس فداع الی ضلال وهاد» یعنی بعضهم یقول بالمعاد ، وبعضهم لا یقول به.

(واما التعجیل المسره او المساءه للتفاؤل) عله لتعجیل المسره (او التطیر) عله لتعجیل المساءه (نحو سعد فی دارک) لتعجیل المسره (والسفاح فی دار صدیقک) لتعجیل المساءه.

(واما لا یهام انه) ای المسند الیه (لا یزول عن الخاطر) لکونه مطلوبا (او انه یستلذ به) لکونه محبوبا (او لنحو ذلک) کاظهار تعظیمه او تحقیره او ما اشبه ذلک قال (عبد القاهر وقد یقدم) المسند الیه (لیفید) التقدیم (تخصیصه بالخبر الفعلی) ای لقصر الخبر الفعلی علیه (ان ولی) المسند الیه (حرف النفی) ای وقع بعدها بلا فصل (نحو ما انا قلت هذا ای لم اقله مع انه مقول لغیری).

فالتقدیم یفید نفی الفعل عن المتکلم ، وثبوته لغیره علی الوجه الذی نفی عنه من العموم او الخصوص ، ولا یلزم ثبوته لجمیع من سواک ، لان التخصیص ههنا انما هو بالنسبه الی من توهم المخاطب اشتراکک معه فی القول او انفرادک به دونه.

(ولهذا) ای ولان التقدیم یفید التخصیص ونفی الحکم عن المذکور ، مع ثبوته للغیر (لم یصح ما انا قلت) هذا (ولا غیری).

لان مفهوم ما انا قلت ثبوت قائلیه هذا القول لغیر المتکلم ، ومنطوق لا غیری نفیها عنه وهما متناقضان (ولا ما انا رأیت احدا) لانه یقتضی ان یکون انسان غیر المتکلم ، قد رأی کل احد من الانسان لانه قد نفی عن المتکلم الرؤیه علی وجه العموم فی المفعول فیجب ان یثبت لغیره علی وجه العموم فی المفعول لیتحقق تخصیص المتکلم بهذا النفی (ولا ما انا ضربت إلّا زیدا) لانه یقتضی ان یکون انسان غیرک قد ضرب کل احد سوی زید لان المستثنی منه مقدر عام وکل ما نفیته عن المذکور علی وجه الحصر یجب ثبوته لغیره تحقیقا لمعنی الحصر ان عاما فعام وان خاصا فخاص.

وفی هذا المقام مباحث نفیسه وشحنا بها فی الشرح (والا) ای وان لم یل المسند

[شماره صفحه واقعی : 64]

ص: 1788

الیه حرف النفی بان لا یکون فی الکلام حرف النفی او یکون حرف النفی متأخرا عن المسند الیه (فقد یأتی) التقدیم (للتخصیص) ردا (علی من زعم انفراد غیره) ای غیر المسند الیه المذکور (به) ای فی الخبر الفعلی (او) زعم (مشارکته) ای مشارکه الغیر (فیه) ای فی الخبر الفعلی (نحو انا سعیت فی حاجتک) لمن زعم انفراد الغیر بالسعی ، فیکون قصر قلب او زعم مشارکته لک فی السعی ، فیکون قصر افراد (ویؤکد علی الاول) ای علی تقدیر کونه ردا علی من زعم انفراد الغیر (بنحو لا غیری) مثل لا زید ولا عمرو ولا من سوای لانه الدال صریحا علی نفی شبهه لان الفعل صدر عن الغیر.

(و) یؤکد (علی الثانی) ای علی تقدیر کونه ردا علی من زعم المشارکه (بنحو وحدی) مثل منفردا او متوحدا او غیر مشارک او غیر ذلک لانه الدال صریحا علی ازاله شبهه اشتراک الغیر فی الفعل والتأکید انما یکون لدفع شبهه خالجت قلب السامع (وقد یأتی لتقوی الحکم) وتقریره فی ذهن السامع دون التخصیص (نحو هو یعطی الجزیل) قصدا الی تحقیق انه یفعل اعطاء الجزیل وسیرد علیک تحقیق معنی التقوی (وکذا اذا کان الفعل منفیا) فقد یأتی التقدیم للتخصیص.

وقد یأتی للتقوی.

فالاول نحو انت ما سعیت فی حاجتی قصدا الی تخصیصه لعدم السعی.

والثانی (نحو انت لا تکذب) وهو لتقویه الحکم المنفی.

وتقریره (فانه اشد لنفی الکذب من لا تکذب) لما فیه من تکرار الاسناد المفقود فی لا تکذب واقتصر المصنف علی مثال التقوی لیفرع علیه التفرقه بینه وبین تأکید المسند الیه کما اشار الیه بقوله (وکذا من لا تکذب انت) یعنی انه اشد لنفی الکذب من لا تکذب انت مع ان فیه تأکیدا (لانه) ای لان لفظ انت او لان لفظ لا تکذب انت (لتأکید المحکوم علیه) بانه ضمیر المخاطب تحقیقا ولیس الاسناد الیه علی سبیل السهو او التجوز او النسیان (لا) لتاکید (الحکم) لعدم تکرر الاسناد وهذا الذی ذکر من ان التقدیم للتخصیص تاره وللتقوی اخری اذا بنی الفعل علی

[شماره صفحه واقعی : 65]

ص: 1789

معرف (وان بنی الفعل علی منکر افاد) التقدیم (تخصیص الجنس او الواحد به) ای بالفعل (نحو رجل جاءنی ای لا امرأه) فیکون تخصیص جنس (او رجلان) فیکون تخصیص واحد وذلک ان اسم الجنس حامل لمعنیین الجنسیه والعدد المعین اعنی الواحد ان کان مفردا او الاثنین ان کان مثنی ، والزائد علیه ان کان جمعا ، فاصل النکره المفرده ان تکون لواحد من الجنس ، فقد یقصد به الواحد فقط والذی یشعر به کلام الشیخ فی دلائل الاعجاز ان لا فرق بین المعرفه والنکره فی ان البناء علیه قد یکون للتخصیص وقد یکون للتقوی.

(ووافقه) ای عبد القاهر (السکاکی علی ذلک) ای علی ان التقدیم یفید التخصیص لکن خالفه فی شرائط وتفاصیل فان مذهب الشیخ انه ان ولی حرف النفی فهو للتخصیص قطعا والا فقد یکون للتخصیص وقد یکون للتقوی مضمرا کان الاسم او مظهرا معرفا کان او منکرا مثبتا کان الفعل او منفیا.

ومذهب السکاکی انه ان کان نکره فهو للتخصیص ان لم یمنع منه مانع وان کان معرفه فان کان مظهرا فلیس الا للتقوی وان کان مضمرا فقد یکون للتقوی وقد یکون للتخصیص من غیر تفرقه بین ما یلی حرف النفی وغیره.

والی هذا اشار بقوله (الا انه) ای السکاکی (قال التقدیم یفید الاختصاص ان جاز تقدیر کونه) ای المسند الیه (فی الاصل مؤخرا علی انه فاعل معنی فقط) لا لفظا (نحو انا قمت) فانه یجوز ان یقدر ان اصله قمت انا فیکون انا فاعلا معنی تأکیدا لفظا (وقدر) عطف علی جاز یعنی ان افاده التخصیص مشروط بشرطین.

احدهما جواز التقدیر والاخر ان یعتبر ذلک ای یقدر انه کان فی الاصل مؤخرا (والا) ای وان لم یوجد الشرطان (فلا یفید) التقدیم (الا تقوی الحکم) سواء (جاز) تقدیر التأخیر (کما مر) فی نحو انا قمت (ولم یقدر او لم یجز) تقدیر التأخیر اصلا (نحو زید قام) فانه لا یجوز ان یقدر ان اصله قام زید فقدم لما سنذکره.

ولما کان مقتضی هذا الکلام ان لا یکون نحو رجل جاءنی مفیدا للتخصیص لانه اذا اخر فهو فاعل لفظا لا معنی استثناه السکاکی واخرجه من هذا الحکم بان

[شماره صفحه واقعی : 66]

ص: 1790

جعله فی الاصل مؤخرا علی انه فاعل معنی لا لفظا بان یکون بدلا من الضمیر الذی هو فاعل لفظا لا معنی وهذا معنی قوله.

(واستثنی) السکاکی (المنکر بجعله من باب واسروا النجوی الذین ظلموا ، ای علی القول بالابدال من الضمیر) یعنی قدر بان اصل رجل جاءنی جاءنی رجل علی ان رجل لیس بفاعل ، بل هو بدل من الضمیر فی جاءنی ، کما ذکر فی قوله تعالی (وَأَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا) ان الواو فاعل والذین ظلموا بدل منه.

وانما جعله من هذا الباب (لئلا ینتفی التخصیص اذ لا سبب له) ای للتخصیص (سواه) ای سوی تقدیر کونه مؤخرا فی الاصل علی انه فاعل معنی ولو لا انه مخصص لما صح وقوعه مبتدأ (بخلاف المعرف) فانه یجوز وقوعه مبتدأ من غیر اعتبار التخصیص ، فلزم ارتکاب هذا الوجه البعید فی المنکر دون المعرف.

فان قیل : فلزمه ابراز الضمیر فی مثل جاءنی رجلان وجاؤنی رجال والاستعمال بخلاف قلنا لیس مراده ان المرفوع فی قولنا جاءنی رجل ، بدل لا فاعل ، فانه مما لا یقول به عاقل فضلا عن فاضل ، بل المراد ان المرفوع فی مثل قولنا رجل جاءنی ان یقدر ، ان الاصل جاءنی رجل علی ان رجلا بدل لا فاعل ، ففی مثل رجال جاؤنی یقدر ان الاصل جاؤنی رجال فلیتأمل.

(ثم قال) السکاکی (وشرطه) ای وشرط کون المنکر من هذا الباب ، واعتبار التقدیم والتأخیر فیه (اذا لم یمنع من التخصیص مانع کقولک رجل جاءنی علی ما مر) ان معناه رجل جاءنی لا امرأه او لا رجلان (دون قولهم شر اهر ذا ناب) فان فیه مانعا من التخصیص.

(اما علی تقدیر الاول) یعنی تخصیص الجنس (فلا متناع ان یراد ان المهر شر لا خیر) لان المهر لا یکون الاشرا.

واما علی (الثانی) یعنی تخصیص الواحد (فلنبوّه عن مظان استعماله) ای لنبوّ تخصیص الواحد عن مواضع استعمال هذا الکلام ، لانه لا یقصد به ان المهر شر لا شران وهذا ظاهر.

[شماره صفحه واقعی : 67]

ص: 1791

(واذ قد صرح الائمه بتخصیصه حیث تأولوه بما اهر ذا ناب الا شرا فالوجه) ای وجه الجمع بین قولهم بتخصیصه وقولنا بالمانع من التخصیص (تفظیع شان الشر به بتنکیره) ای جعل التنکیر للتعظیم والتهویل لیکون المعنی شر عظیم فظیع اهر ذا ناب لا شر حقیر ، فیکون تخصیصا نوعیا ، والمانع ، انما کان من تخصیص الجنس او الواحد.

(وفیه) ای فیما ذهب الیه السکاکی (نظر اذ الفاعل اللفظی والمعنوی) کالتأکید والبدل (سواء فی امتناع التقدیم ما بقیا علی حالهما) ای ما دام الفاعل فاعلا والتابع تابعا بل امتناع تقدیم التابع اولی.

(فتجویز تقدیم المعنوی دون اللفظ تحکم) وکذا تجویز الفسخ فی التابع دون الفاعل تحکم لان متناع تقدیم الفاعل هو انما کونه فاعلا والا فلا امتناع فی ان یقال : فی نحو زید قام انه کان فی الاصل قام زید فقدم زید وجعل مبتدأ.

کما یقال فی جرد قطیفه ان جردا کان فی الاصل ، صفه ، فقدم وجعل مضافا ، وامتناع تقدیم التابع حال کونه تابعا مما اجمع علیه النحاه الا فی ضروره الشعر ، فمنع هذا مکابره والقول بان فی حاله تقدیم الفاعل لیجعل مبتدأ : یلزم خلو الفعل عن الفاعل وهو محال بخلاف الخلو عن التابع فاسد ، لان هذا اعتبار محض.

(ثم لا نسلم انتفاء التخصیص) فی نحو رجل جاءنی (لو لا تقدیر التقدیم لحصوله) ای التخصیص (بغیره) ای بغیر تقدیر التقدیم (کما ذکره) السکاکی من التهویل وغیره کالتحقیر والتکثیر والتقلیل.

والسکاکی وان لم یصرح بان لا سبب للتخصیص سواه لکن لزم ذلک من کلامه حیث قال انما یرتکب ذلک الوجه البعید عند المنکر لفوات شرط الابتداء.

ومن العجائب ان السکاکی انما ارتکب فی مثل رجل جاءنی ذلک الوجه البعید لئلا یکون المبتدأ نکره محضه.

وبعضهم یزعم انه عند السکاکی بدل مقدم لا مبتدأ وان الجمله فعلیه لا

[شماره صفحه واقعی : 68]

ص: 1792

اسمیه.

ویتمسک فی ذلک بتلویحات بعیده من کلام السکاکی وبما وقع من السهو للشارح العلامه فی مثل زید قام وعمر وقعد ان المرفوع یحتمل ان یکون بدلا مقدما ولا یلتفت الی تصریحاتهم بامتناع تقدیم التوابع حتی قال الشارح العلامه فی هذا المقام ان الفاعل هو الذی لا یتقدم بوجه ما.

واما التوابع فتحتمل التقدیم علی طریق الفسخ وهو ان یفسخ کونه تابعا ویقدم ، واما لا علی طریق الفسخ فیمتنع تقدیمها ایضا لاستحاله تقدیم التابع علی المتبوع من حیث هو تابع فافهم.

(ثم لا نسلم امتناع ان یراد المهر شر لا خیر) کیف وقد قال الشیخ عبد القاهر قدم شر لا المعنی ان الذی اهره من جنس الشر لا من جنس الخیر.

(ثم قال) السکاکی (ویقرب من) قبیل (هو قام زید قائم فی التقوی لتضمنه) ای لتضمن قائم (الضمیر) مثل قام فیحصل للحکم تقوی (وشبهه) ای شبه السکاکی مثل قائم المتضمن للضمیر (بالخالی عنه) ای عن الضمیر من جهه (عدم تغیره فی التکلم والخطاب والغیبه) نحو انا قائم وانت قائم وهو قائم کما لا یتغیر الخالی عن الضمیر نحو انا رجل وانت رجل وهو رجل.

وبهذا الاعتبار قال یقرب ولم یقل نظیره.

وفی بعض النسخ وشبهه بلفظ الاسم مجرورا عطفا علی تضمنه یعنی ان قوله یقرب مشعر بان فیه شیئا من التقوی ولیس مثل التقوی فی زید قام فالاول لتضمنه الضمیر والثانی لشبهه بالخالی عن الضمیر.

(ولهذا) ای ولشبهه بالخالی عن الضمیر (لم یحکم بانه) ای مثل قائم مع الضمیر وکذا مع فاعله الظاهر ایضا (جمله ولا عومل) قائم مع الضمیر (معاملتها) ای معامله الجمله (فی البناء) حیث اعرب فی مثل رجل قائم ورجلا قائما ورجل قائم.

(ومما یری تقدیمه) ای من المسند الیه الذی یری تقدیمه علی المسند (کاللازم لفظ مثل وغیر) اذا استعملا علی سبیل الکنایه (فی نحو مثلک لا یبخل

[شماره صفحه واقعی : 69]

ص: 1793

وغیرک لا یجود بمعنی انت لا تبخل وانت تجود من غیر اراده تعریض بغیر المخاطب) بان یراد بالمثل والغیر انسان آخر مماثل للمخاطب او غیر مماثل بل المراد نفی البخل عنه علی طریق الکنایه ، لانه اذا نفی عمن کان علی صفته من غیر قصد الی مماثل ، لزم نفیه عنه ، واثبات الجود له بنفیه عن غیره ، مع اقتضائه محلا یقوم به.

وانما یری التقدیم فی مثل هذه الصوره کاللازم (لکونه) ای التقدیم (اعون علی المراد بهما) ان بهذین الترکیبین لان الغرض منهما اثبات الحکم بطریق الکنایه التی هی ابلغ من التصریح والتقدیم لا فادته التقوی اعون علی ذلک ولیس معنی قوله کاللازم انه قد یقدم وقد لا یقدم بل المراد انه کان مقتضی القیاس ان یجوز التأخیر لکن لم یرد الاستعمال الا علی التقدیم کما نص علیه الشیخ فی دلائل الاعجاز.

(قیل وقد یقدم) المسند الیه المعسور بکل علی المسند المقرون بحرف النفی (لانه) ای التقدیم (دال علی العموم) ای علی نفی الحکم عن کل فرد من افراد ما اضیف الیه لفظ کل (نحو کل انسان لم یقم) فانه یفید نفی القیام عن کل واحد من افراد الانسان (بخلاف ما لو اخر نحو لم یقم کل انسان فانه یفید نفی الحکم عن جمله الافراد لا عن کل فرد) فالتقدیم یفید عموم السلب وشمول النفی والتاخیر لا یفید الا سلب العموم ونفی الشمول.

وذلک ای کون التقدیم مفیدا للعموم دون التأخیر (لئلا یلزم ترجیح التأکید) وهو ان یکون لفظ کل لتقریر المعنی الحاصل قبله (علی التأسیس) وهو ان یکون لافاده معنی جدید مع ان التأسیس راجح لان الافاده خیر من الاعاده.

وبیان لزوم ترجیح التأکید علی التاسیس اما فی صوره التقدیم فلان قولنا انسان لم یقم موجبه مهمله اما الایجاب فلانه حکم فیها بثبوت عدم القیام لأنسان لا بنفی القیام عنه لان حرف السلب وقع جزأ من المحمول.

واما الاهمال فلانه لم یذکر فیها ما یدل علی کمیه افراد الموضوع مع ان الحکم فیها علی ما صدق علیه الانسان واذا کان انسان لم یقم موجبه مهمله یجب ان یکون معناه نفی القیام عن جمله الافراد ، لا عن کل فرد (لان الموجبه المهمله المعدوله

[شماره صفحه واقعی : 70]

ص: 1794

المحموله فی قوه السالبه الجزئیه) عند وجود الموضوع نحو لم یقم بعض الانسان بمعنی انهما متلازمان فی الصدق ، لأنه قد حکم فی المهمله بنفی القیام عما صدق علیه الانسان اعم من انه یکون جمیع الافراد او بعضها وایا ما کان یصدق نفی القیام عن البعض وکلما صدق نفی القیام عن البعض صدق نفیه عما صدق علیه الانسان فی الجمله فهی فی قوه السالبه الجزئیه (المستلزمه نفی الحکم عن الجمله) لان صدق السالبه الجزئیه الموجوده الموضوع اما بنفی الحکم عن کل فرد او نفیه عن البعض مع ثبوته للبعض.

وایاما کان یلزمها نفی الحکم عن جمله الافراد (دون کل فرد) لجواز ان یکون منفیا عن البعض ثابتا للبعض الاخر واذا کان انسان لم یقم بدون کل معناه نفی القیام عن جمله الافراد لا عن کل فرد فلو کان بعد دخول کل ایضا معناه کذلک کان کل لتأکید المعنی الاول فیجب ان یحمل علی نفی الحکم عن کل فرد لیکون کل لتأسیس معنی آخر ترجیحا للتأسیس علی التأکید.

واما فی صوره التأخیر فلان قولنا لم یقم انسان سالبه مهمله لا سور فیها (والسالبه المهمله فی قوه السالبه الکلیه المقتضیه للنفی عن کل فرد) نحو لا شیء من الانسان بقائم ولما کان هذا مخالفا لما عندهم من ان المهمله فی قوه الجزئیه بینه بقوله (لورود موضوعها) ای موضوع المهمله (فی سیاق النفی) حال کونه نکره غیر مصدره بلفظ کل فانه یفید نفی الحکم عن کل فرد واذا کان لم یقم انسان بدون کل معناه نفی القیام عن کل فرد فلو کان بعد دخول کل ایضا کذلک کان کل لتأکید المعنی الاول فیجب ان یحمل علی نفی القیام عن جمله الافراد لیکون کل لتأسیس معنی آخر.

وذلک لان لفظ کل فی هذا المقام لا یفید الا احد هذین المعنیین فعند انتفاء احدهما یثبت الاخر ضروره.

والحاصل ان التقدیم بدون کل لسلب العموم ونفی الشمول والتأخیر لعموم السلب وشمول النفی ، فبعد دخول کل ، یجب ان یعکس هذا ، لیکون کل للتأسیس

[شماره صفحه واقعی : 71]

ص: 1795

الراجح دون التأکید المرجوح.

(وفیه نظر لان النفی عن الجمله فی الصوره الاولی) یعنی الموجبه المهمله المعدوله المحمول نحو انسان لم یقم (وعن کل فرد فی) الصوره (الثانیه) یعنی السالبه المهمله نحو لم یقم انسان (انما افاده الاسناد الی ما اضیف الیه کل) وهو لفظ انسان.

(وقد زال ذلک) الاسناد المفید لهذا المعنی (بالاسناد الیها) ای الی کل لان انسانا صار مضافا الیه فلم یبق مسندا الیه (فیکون) ای علی تقدیر ان یکون الاسناد الی کل ایضا ، مفیدا للمعنی الحاصل من الاسناد الی انسان یکون کل (تأسیسا لا تأکیدا) لان التأکید لفظ یفید تقویه ما یفیده لفظ آخر وهذا لیس کذلک لان هذا المعنی حینئذ انما افاده الاسناد الی لفظ کل لا شیء آخر حتی یکون کل تأکیدا له.

وحاصل هذا الکلام انا لا نسلم انه لو حمل الکلام بعد دخول کل علی المعنی الذی حمل علیه قبل کل کان کل للتأکید.

ولا یخفی ان هذا انما یصح علی تقدیر ان یراد به التأکید الاصطلاحی اما لو ارید بذلک ان یکون کل لافاده معنی کان حاصلا بدونه ، فاندفاع المنع ظاهر وحینئذ یتوجه ما اشار الیه بقوله (ولان) الصوره (الثانیه) یعنی السالبه المهمله نحو لم یقم انسان (اذا افادت النفی عن کل فرد فقد افادت النفی عن الجمله فاذا حملت) کل (علی الثانی) ای علی افاده النفی عن جمله الافراد حتی یکون معنی لم یقم کل انسان نفی القیام عن الجمله لا عن کل فرد (لا یکون) کل (تأسیسا) بل تأکیدا ، لان هذا المعنی کان حاصلا بدونه ، وحینئذ فلو جعلنا لم یقم کل انسان لعموم السلب مثل لم یقم انسان لم یلزم ترجیح التأکید علی التأسیس اذ لا تأسیس اصلا بل انما لزم ترجیح احد التأکیدین علی الآخر.

وما یقال ان دلاله لم یقم انسان علی النفی عن الجمله بطریق الالتزام ودلاله لم یقم کل انسان علیه بطریق المطابقه فلا یکون تأکیدا.

[شماره صفحه واقعی : 72]

ص: 1796

ففیه نظر اذ لو اشترط فی التأکید اتحاد الدلالتین لم یکن حینئذ کل انسان لم یقم علی تقدیر کونه لنفی الحکم عن الجمله تأکیدا لان دلاله انسان لم یقم علی هذا المعنی التزام (ولان النکره المنفیه اذا عمت کان قولنا لم یقم انسان سالبه کلیه لا مهمله) کما ذکره هذا القائل لانه قد بین فیها ان الحکم مسلوب عن کل واحد من الافراد والبیان لا بد له من مبین.

ولا محاله ههنا شیء یدل علی ان الحکم فیها علی کلیه افراد الموضوع ولا نعنی بالسور سوی هذا وحینئذ یندفع ما قیل سماها مهمله باعتبار عدم السور.

(وقال عبد القاهر ان کانت) کلمه (کل داخله فی حیز النفی بان اخرت عن اداته) سواء کانت معموله لاداه النفی اولا وسواء کان الخبر فعلا (نحو ما کل «ما یتمنی المرء یدرکه) تجری الریاح بما لا تشتهی السفن» او غیر فعل نحو قولک ما کل متمنی المرء حاصلا (او معموله للفعل المنفی).

الظاهر انه عطف علی داخله ولیس بسدید لان الدخول فی حیز النفی شامل لذلک.

وکذا لو عطفتها علی اخرت بمعنی او جعلت معموله لان التأخیر عن اداه النفی ایضا شامل له.

اللهم الا ان یخصص التأخیر بما اذا لم تدخل الاداه علی فعل عامل فی کل علی ما یشعر به المثال والمعمول (اعمّ) من ان یکون فاعلا او مفعولا او تأکیدا لاحدهما او غیر ذلک (نحو ما جاءنی القوم کلهم) فی تأکید الفاعل (او ما جاءنی کل القوم) فی الفاعل وقدم التأکید علی الفاعل لان کلا اصل فیه (او لم آخذ کل الدراهم) فی المفعول المتأخر (او کل الدراهم لم آخذ) فی المفعول المتقدم وکذا لم آخذ الدراهم کلها او الدراهم کلها لم آخذ ففی جمیع هذه الصور (توجه النفی الی الشمول خاصه) لا الی اصل الفعل.

(وافاد) الکلام (ثبوت الفعل او الوصف لبعض) مما اضیف الیه کل ان کانت کل فی المعنی فاعلا للفعل او الوصف المذکور فی الکلام (او) افاد (تعلقه) ای

[شماره صفحه واقعی : 73]

ص: 1797

تعلق الفعل او الوصف (به) ای ببعض مما اضیف الیه کل ان کان کل فی المعنی مفعولا للفعل او الوصف.

وذلک بدلیل الخطاب وشهاده الذوق والاستعمال والحق ان هذا الحکم اکثری لا کلی بدلیل قوله تعالی (وَاللهُ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ وَاللهُ لا یُحِبُّ کُلَّ کَفَّارٍ أَثِیمٍ وَلا تُطِعْ کُلَّ حَلَّافٍ مَهِینٍ) (والا) ای وان لم تکن داخله فی حیز النفی بان قدمت علی النفی لفظا ولم تقع معموله للفعل المنفی (عم) النفی کل فرد مما اضیف الیه کل وافاد نفی اصل الفعل عن کل فرد (کقول النبی صلّی الله علیه وآله وسلم لما قال له ذو الیدین) اسم واحد من الصحابه (اقصرت الصلاه) بالرفع فاعل اقصرت (ام نسیت) یا رسول الله (کل ذلک لم یکن) هذا قول النبی صلّی الله تعالی علیه وآله وسلم.

والمعنی لم یقع واحد من القصر والنسیان علی سبیل شمول النفی وعمومه لوجهین احدهما ان جواب ام اما بتعیین احد الامرین او بنفیهما جمیعا تخطئه للمستفهم لا بنفی الجمع بینهما لانه عارف بان الکائن احدهما.

والثانی ما روی انه لما قال النبی علیه السلام کل ذلک لم یکن قال له ذو الیدین بل بعض ذلک قد کان ومعلوم ان الثبوت للبعض انما ینافی النفی عن کل فرد لا النفی عن المجموع (وعلیه) ای علی عموم النفی عن کل فرد.

(قوله) ای قول ابی النجم :

قد اصبحت ام الخیار تدعی***علی ذنبا کله لم اصنع

برفع کله علی معنی لم اصنع شیئا مما تدعیه علی من الذنوب ولافاده هذا المعنی عدل عن النصب المستغنی عن الاضمار الی الرفع المفتقر الیه ای لم اصنعه.

(واما تأخیره) ای تأخیر المسند الیه (فلاقتضاء المقام تقدیم المسند) وسیجیء بیانه.

(هذا) ای الذی ذکر من الحذف والذکر والاضمار وغیر ذلک فی المقامات المذکوره (کله مقتضی الظاهر) من الحال.

(وقد یخرج الکلام علی خلافه) ای علی خلاف مقتضی الظاهر لاقتضاء

[شماره صفحه واقعی : 74]

ص: 1798

الحال ایاه (فیوضع المضمر موضع المظهر کقولهم نعم رجلا) زید (مکان نعم الرجل زید) فان مقتضی الظاهر فی هذا المقام هو الاظهار دون الاضمار لعدم تقدم ذکر المسند الیه وعدم قرینه تدل علیه ،

وهذا الضمیر عائد الی متعقل معهود فی الذهن والتزم تفسیره بنکره لیعلم جنس المتعقل وانما یکون هذا من وضع المضمر موضع المظهر (فی احد القولین) ای قول من یجعل المخصوص خبر مبتدأ محذوف واما من یجعله مبتدأ ونعم رجلا خبره فیحتمل عنده ان یکون الضمیر عائدا الی المخصوص وهو مقدم تقدیرا ویکون التزام افراد الضمیر حیث لم یقل نعما ونعموا من خواص هذا الباب لکونه من الافعال الجامده.

(وقولهم هو او هی زید عالم مکان الشان او القصه) فالاضمار فیه ایضا علی خلاف مقتضی الظاهر لعدم التقدم.

واعلم ان الاستعمال علی ان ضمیر الشأن انما یؤنث اذا کان فی الکلام مؤنث غیر فضله ، فقوله هی زید عالم مجرد قیاس ثم علل وضع المضمر موضع المظهر فی البابین بقوله (لیتمکن ما یعقبه) ای یعقب الضمیر ای یجیء علی عقبه (فی ذهن السامع لانه) ای السامع (اذا لم یفهم منه) ای من الضمیر (معنی انتظره) ای انتظر السامع ما یعقب الضمیر لیفهم منه معنی فیتمکن بعد وروده فضل تمکن لان المحصول بعد الطلب اعز من المنساق بلا تعب.

ولا یخفی ان هذا لا یحسن فی باب نعم لان السامع ما لم یسمع المفسر لم یعلم ان فیه ضمیرا فلا یتحقق فیه التشوق والانتظار (وقد یعکس) وضع المضمر موضع المظهر ای یوضع المظهر موضع المضمر (فان کان) المظهر الذی وضع موضع المضمر (اسم اشاره فلکمال العنایه بتمییزه) ای تمییز المسند الیه (لاختصاصه بحکم بدیع) کقوله (کم عاقل عاقل) هو وصف عاقل الاول بمعنی کامل العقل متناه فیه (اعیت) ای اعیته واعجزته او اعیت علیه وصعبت (مذاهبه) ای طرق معاشه.

[شماره صفحه واقعی : 75]

ص: 1799

و جاهل تلقاه مرزوقا***هذا الذی ترک الاوهام حائره

وصیر العالم النحریر) ای المتقن من نحر الامور علما اتقنها (زندیقا) کافرا نافیا للصانع العدل الحکیم ، فقوله هذا اشاره الی حکم سابق غیر محسوس وهو کون العاقل محروما والجاهل مرزوقا فکان القیاس فیه الاضمار فعدل الی اسم الاشاره لکمال العنایه بتمییزه لیری السامعین ان هذا الشیء المتمیز المتعین هو الذی له الحکم العجیب وهو جعل الاوهام حائره والعالم النحریر زندیقا فالحکم البدیع هو الذی اثبت للمسند الیه المعبر عنه باسم الاشاره (او التهکم) عطف علی کمال العنایه (بالسامع کما اذا کان) السامع (فاقد البصر) او لا یکون ثمه مشار الیه اصلا (او النداء علی کمال بلادته) ای بلاده السامع بانه لا یدرک غیر المحسوس (او) علی کمال (فطانته) بان غیر المحسوس عنده بمنزله المحسوس (او ادعاء کمال ظهوره) ای ظهور المسند الیه.

(وعلیه) ای علی وضع اسم الاشاره موضع المضمر لادعاء کمال الظهور (من غیر هذا الباب) ای باب المسند الیه (تعاللت) ای اظهرت العله والمرض (کی اشجی) ای احزن من شجی بالکسر ای صار حزینا لا من شجی العظم بمعنی نشب فی حلقه (وما بک عله ، تریدین قتلی قد ظفرت بذلک) ای بقتلی کان مقتضی الظاهر (ان یقول به لانه لیس) بمحسوس فعدل الی ذلک اشاره الی ان قتله قد ظهر ظهور المحسوس (وان کان) المظهر الذی وضع موضع المضمر (غیره) ای غیر اسم الاشاره (فلزیاده التمکن) ای جعل المسند الیه متمکنا عند السامع (نحو (قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ ، اللهُ الصَّمَدُ)) ای الذی یصمد الیه ویقصد فی الحوائج لم یقل هو الصمد لزیاده التمکن.

(ونظیره) ای نظیر (قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ اللهُ الصَّمَدُ) فی وضع المظهر موضع المضمر لزیاده التمکن (من غیره) ای من غیر باب المسند الیه.

((وَبِالْحَقِ)) ای بالحکمه المقتضیه للانزال ((أَنْزَلْناهُ)) ای القرآن ((وَبِالْحَقِّ نَزَلَ)) حیث لم یقل وبه نزل (او ادخال الروع) عطف علی زیاده التمکن (فی ضمیر السامع وتربیه المهابه) عنده وهذا کالتأکید لادخال الروع (او تقویه داعی

[شماره صفحه واقعی : 76]

ص: 1800

المأمور ، ومثالهما) ای مثال التقویه وادخال الروع مع التربیه (قول الخلفاء امیر المؤمنین یأمرک بکذا) مکانا انا آمرک.

(وعلیه) ای علی وضع المظهر موضع المضمر لتقویه داعی المأمور (من غیره) ای من غیر باب المسند الیه ((فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللهِ)) لم یقل علّی لمّا فی لفظ الله من تقویه الداعی الی التوکل علیه لدلالته علی ذات موصوفه بالاوصاف الکامله من القدره الباهره وغیرها (او الاستعطاف) ای طلب العطف والرحمه (کقوله :

الهی عبدک العاصی اتاکا***مقرا بالذنوب و قد دعاکا

لم یقل انا العاصی لما فی لفظ عبدک العاصی من التخضع واستحقاق الرحمه وترقب الشفقه.

(قال السکاکی هذا) اعنی نقل الکلام عن الحکایه الی الغیبه (غیر مختص بالمسند الیه ولا) النقل مطلقا مختص (بهذا القدر) ای بان یکون عن الحکایه الی الغیبه ولا یخلو العباره عن تسامح (بل کل من التکلم والخطاب والغیبه مطلقا) ای وسواء کان فی المسند الیه او غیره وسواء کان کل منها وارده فی الکلام او کان مقتضی الظاهر ایراده (ینقل الی الاخر) فتصیر الاقسام سته حاصله من ضرب الثلاثه فی الاثنین ولفظ مطلقا لیس فی عباره السکاکی لکنه مراده بحسب ما علم من مذهبه فی الالتفات بالنظر الی الامثله.

(ویسمی هذا النقل عند علماء المعانی التفاتا) مأخوذا من التفات الانسان عن یمینه الی شماله او بالعکس (کقوله) ای قول امریء القیس (تقاول لیلک) خطاب لنفسه التفاتا ومقتضی الظاهر لیلی (بالاثمد) بفتح الهمزه وضم المیم اسم موضع.

(والمشهور) عند الجمهور (ان الالتفات هو التعبیر عن معنی بطریق من) الطرق (الثلاثه) التکلم والخطاب والغیبه (بعد التعبیر عنه) ای عن ذلک المعنی (باخر منها) ای بطریق آخر من الطرق الثلاثه بشرط ان یکون التعبیر الثانی علی خلاف ما یقتضیه الظاهر ویترقبه السامع ولا بد من هذا القید لیخرج مثل قولنا انا

[شماره صفحه واقعی : 77]

ص: 1801

زید وانت عمر ونحن اللذون صبّحوا الصباحا ، ومثل قوله تعالی (وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ ،) و (اهْدِنَا ،) و (أَنْعَمْتَ) فان الالتفات انما هو فی ایاک نعبد والباقی جار علی اسلوبه ومن زعم ان فی مثل یا ایها الذین آمنوا التفاتا والقیاس آمنتم فقد سها علی ما یشهد به کتب النحو.

(وهذا) ای الالتفات بتفسیر الجمهور (اخص منه) بتفسیر السکاکی لان النقل عنده اعم من ان یکون قد عبر عنه بطریق من الطرق ثم بطریق آخر او یکون مقتضی الظاهر ان یعبر عنه بطریق منها فترک وعدل الی طریق آخر فیتحقق الالتفات بتعبیر واحد وعند الجمهور مخصوص بالاول حتی لا یتحقق الالتفات بتعبیر واحد فکل التفات عندهم التفات عنده من غیر عکس کما فی تطاول لیلک.

(مثال التفات من التکلم الی الخطاب ومالی لا اعبد الذی فطرنی والیه ترجعون) ومقتضی الظاهر ارجع والتحقیق ان المراد ما لکم لا تعبدون ، لکن لما عبر عنهم بطریق التکلم کان مقتضی ظاهر السوق اجراء باقی الکلام علی ذلک الطریق فعدل عنه الی طریق الخطاب فیکون التفاتا علی المذهبین.

(و) مثال الالتفات من التکلم (الی الغیبه (إِنَّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ ، فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَانْحَرْ) ،).

ومقتضی الظاهر لنا (و) مثال الالتفات (من الخطاب الی التکلم) قول الشاعر (طحا) ای ذهب (بک قلب فی الحسان طروب) ومعنی طروب فی الحسان ان له طربا فی طلب الحسان ونشاطا فی مراودتها (بعید الشباب) تصغیر بعد للقرب ای حین ولی الشباب وکاد ینصرم (عصر) ظرف زمان مضاف الی الجمله الفعلیه اعنی قوله (حان) ای قرب (مشیب ، یکلفنی لیلی) فیه التفات من الخطاب فی بک الا التکلم.

ومقتضی الظاهر یکلفک وفاعل یکلفنی ضمیر عائد الی القلب ولیلی مفعوله الثانی والمعنی یطالبنی القلب بوصل لیلی.

وروی تکلفنی بالتاء الفوقانیه علی انه مسند الی لیلی والمفعول محذوف ای

[شماره صفحه واقعی : 78]

ص: 1802

شدائد فراقها او علی انه خطاب للقلب فیکون التفاتا آخر من الغیبه الی الخطاب (وقد شط) ای بعد (ولیها) ای قربها (وعادت عواد بیننا وخطوب) قال المرزوقی عادت یجوز ان یکون فاعلت من المعاداه کان الصوارف والخطوب صارت تعادیه ویجوز ان یکون من عاد یعود ای عادت عواد وعوائق کانت تحول بیننا الی ما کانت علیه قبل.

(و) مثال الالتفات من الخطاب (الی الغیبه) قوله تعالی (حَتَّی إِذا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَجَرَیْنَ بِهِمْ) والقیاس بکم (و) مثال الالتفات (من الغیبه الی التکلم) قوله تعالی (اللهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ فَتُثِیرُ سَحاباً فَسُقْناهُ) ومقتضی الظاهر فساقه ای ساق الله ذلک السحاب واجراه الی بلد میت.

(و) مثال الالتفات من الغیبه (الی الخطاب) قوله تعالی (مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ إِیَّاکَ نَعْبُدُ) ومقتضی الظاهر ایاه (ووجهه) ای وجه حسن الالتفات (ان الکلام اذا نقل من اسلوب الی اسلوب آخر کان) ذلک الکلام (احسن تطریه) ای تجدیدا واحداثا من طریت الثوب (لنشاط السامع وکان اکثر ایقاظا للاصغاء الیه) ای الی ذلک الکلام لان لکل جدید لذه ، وهذا وجه حسن الالتفات علی الاطلاق.

(وقد یختص مواقعه بلطائف) غیر هذا الوجه العام (کما فی) سوره (الفاتحه فان العبد اذا ذکر الحقیق بالحمد عن قلب حاضر یجد) ذلک العبد (من نفسه محرکا للاقبال علیه) ای علی ذلک الحقیقی بالحمد (وکلما اجری علیه صفه من تلک الصفات العظام قوی ذلک المحرک الی ان یؤل الامر الی خاتمتها) ای خاتمه تلک الصفات یعنی مالک یوم الدین (المفیده انه) ای ذلک الحقیق بالحمد (مالک الامر کله فی یوم الجزاء) لانه اضیف مالک الی یوم الدین علی طریق الاتساع والمعنی علی الظرفیه ای مالک فی یوم الدین والمفعول محذوف دلاله علی التعمیم.

(فحینئذ یوجب) ذلک المحرک لتناهیه فی القوه (الاقبال علیه) ای اقبال العبد علی ذلک الحقیق ، بالحمد (والخطاب بتخصیصه بغایه الخضوع والاستعانه فی المهمات) فالباء فی بتخصیصه متعلق بالخطاب یقال : خاطبته بالدعاء اذا دعوت له

[شماره صفحه واقعی : 79]

ص: 1803

مواجهه.

وغایه المخضوع : هو معنی العباده وعموم المهمات مستفاد من حذف مفعول نستعین والتخصیص مستفاد من تقدیم المفعول فاللطیفه المختص بها موقع هذا الالتفات ، هی : ان فیه تنبیها علی ان العبد اذا اخذ فی القراءه یجب ان یکون قراءته علی وجه یجد من نفسه ذلک المحرک.

ولما انجر الکلام الی ذکر خلاف مقتضی الظاهر ، اورد عده اقسام : منه وان لم تکن من مباحث المسند الیه ، فقال (ومن خلاف المقتضی) ای مقتضی الظاهر (تلقی المخاطب) من اضافه المصدر الی المفعول ای تلقی المتکلم للمخاطب (بغیر ما یترقب) المخاطب (بحمل کلامه).

والباء فی بغیر للتعدیه وفی بحمل کلامه للسببیه ای انما تلقاه بغیر ما یترقبه بسبب انه حمل کلامه ای الکلام الصادر عن المخاطب (علی خلاف مراده) ای مراد المخاطب ، وانما حمل کلامه علی خلاف مراده (تنبیها) للمخاطب (علی انه) ای ذلک الغیر هو (الاولی بالقصد) والاراده.

(کقول القبعثری للحجاج وقد قال) الحجاج (له) ای للقبعثری حال کون الحجاج (متوعدا) ایاه («لاحملنک علی الادهم») یعنی القید ، هذا مقول قول الحجاج («مثل الامیر یحمل علی الادهم والاشهب») هذا مقول قول القبعثری فابرز وعید الحجاج فی معرض الوعد وتلقاه بغیر ما یترقب بان حمل الادهم فی کلامه علی الفرس الادهم ای الذی غلب سواده حتی ذهب البیاض الذی فیه وضم الیه الاشهب ای الذی غلب بیاضه حتی ذهب سواده.

ومراد الحجاج انما هو القید فنبه علی ان الحمل علی الفرس الادهم ، هو الاولی بان یقصده الامیر (ای من کان مثل الامیر فی السلطان) ای الغلبه (وبسطه الید) ای الکرم والمال والنعمه (فجدیر بان یصفد) ای یعطی من اصفده (لا ان یصفد) ای یقیده من صفده (او السائل) عطف علی المخاطب ای تلقی السائل (بغیر ما یطلب بتنزیل سؤاله منزله غیره) ای منزله غیر ذلک السؤال (تنبیها) للسائل (علی انه)

[شماره صفحه واقعی : 80]

ص: 1804

ای ذلک الغیر (هو الاولی بحاله او المهم له کقوله تعالی (یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّهِ قُلْ هِیَ مَواقِیتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِ)) سألوا عن سبب اختلاف القمر فی زیاده النور ونقصانه ،

فاجیبوا ببیان الغرض من هذا الاختلاف وهو ان الاهله بحسب ذلک الاختلاف معالم یوّقت بها الناس امورهم من المزارع والمتاجر ومحال الدیون والصوم وغیر ذلک ومعالم للحج یعرف بها وقته.

وذلک للتنبیه علی ان الاولی والالیق بحالهم ان یسألوا عن ذلک لانهم لیسوا ممن یطلعون بسهوله علی دقائق علم الهیئه ولا یتعلق لهم به غرض (وکقوله تعالی (یَسْئَلُونَکَ ما ذا یُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ وَالْیَتامی وَالْمَساکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ) سألوا عن بیان ماذا ینفقون فاجیبوا ببیان المصارف تنبیها علی ان المهم هو السؤال عنها لان النفقه لا یعتد بها الا ان تقع موقعها.

(ومنه) ای من خلاف مقتضی الظاهر (التعبیر عن) المعنی (المستقبل بلفظ الماضی تنبیها علی تحقق وقوعه نحو قوله تعالی (وَنُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَمَنْ فِی الْأَرْضِ)) بمعنی یصعق.

(ومثله) التعبیر عن المقصود المستقبل بلفظ اسم الفاعل کقوله تعالی (وَإِنَّ الدِّینَ لَواقِعٌ) مکان یقع (ونحوه) التعبیر عن المستقبل بلفظ اسم المفعول کقوله تعالی (ذلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ) مکان یجمع وههنا بحث وهو ان کلا من اسمی الفاعل والمفعول قد یکون بمعنی الاستقبال وان لم یکن ذلک بحسب اصل الوضع فیکون کل منهما ههنا واقعا فی موقعه واردا علی حسب مقتضی الظاهر.

والجواب ان کلا منهما حقیقه فیما تحقق فیه وقوع الوصف وقد استعمل ههنا فیما لم یتحقق مجازا تنبیها علی تحقق وقوعه.

(ومنه) ای من خلاف مقتضی الظاهر (القلب) وهو ان یجعل احد اجزاء الکلام مکان الاخر والاخر مکانه (عرضت الناقه علی الحوض) ای اظهرته علیها لتشرب (وقبله) ای القلب (السکاکی مطلقا) وقال انه مما یورث الکلام ملاحه.

(وردّه غیره) ای غیر السکاکی (مطلقا) لانه عکس المطلوب ونقیض

[شماره صفحه واقعی : 81]

ص: 1805

المقصود (والحق انه ان تضمن اعتبارا لطیفا) غیر الملاحه التی اورثها نفس القلب (قبل کقوله «ومهمه) ای مفازه (مغبره ای مملوه بالغبره ارجاؤه ،) ای اطرافه ونواحیه جمع الرجی مقصورا (کان لون ارضه سماؤه») علی حذف المضاف (ای لونها) یعنی لون السماء فالمصراع الاخیر من باب القلب والمعنی کأن لون سمائه لغبرتها لون ارضه.

والاعتبار اللطیف هو المبالغه فی وصف لون السماء بالغبره حتی کأنه صار بحیث یشبه به لون الارض فی ذلک مع ان الارض اصل فیه (والا) ای وان لم یتضمن اعتبارا لطیفا (ردّ) لانه عدول عن مقتضی الظاهر من غیر نکته یعتد بها (کقوله) فلما ان جری سمن علیها (کما طینت بالفدن) ای بالقصر (السیاعا) ای الطین بالتبن والمعنی کما طینت الفدن بالسیاع یقال طینت السطح والبیت.

ولقائل ان یقول : انه یتضمن من المبالغه فی وصف الناقه بالسمن مالا یتضمنه قوله کما طینت الفدن بالسیاع لا یهامه ان السیاع قد بلغ مبلغا من العظم والکثره الی ان صار بمنزله الاصل والفدن بالنسبه الیه کالسیاع بالنسبه الی الفدن.

[شماره صفحه واقعی : 82]

ص: 1806

الباب الثالث : أحوال المسند

(اما ترکه فلما مر) فی حذف المسند الیه (کقوله) :

«و من یک امسی بالمدینه رحله***(فانی و قیار بها لغریب»)

الرحل هو المنزل والمأوی ، وقیار اسم فرس او جمل للشاعر وهو ضابی ، ابن الحارث کذا فی الصحاح ، ولفظ البیت خبر ومعناه التحسر والتوجع فالمسند الی قیار محذوف لقصد الاختصار والاحتراز عن العبث بناء علی الظاهر مع ضیق المقام بسبب التوجع ومحافظه الوزن.

ولا یجوز ان یکون قیار عطفا علی محل اسم ان وغریب خبرا عنهما لامتناع العطف علی محل اسم ان قبل مضی الخبر لفظا او تقدیرا واما اذا قدرنا له خبرا محذوفا فیجوز ان یکون هو عطفا علی محل اسم ان لان الخبر مقدم تقدیرا فلا یکون مثل ان زیدا وعمرو ذاهبان بل مثل ان زیدا وعمرو لذاهب وهو جائز ویجوز ان یکون مبتدأ والمحذوف خبره والجمله باسرها عطف علی جمله انّ مع اسمها وخبرها (وکقوله

«نحن بما عندنا وانت بما***عندک راض و الرأی مختلف»)

فقوله : نحن مبتدأ محذوف الخبر لما ذکرنا ، ای نحن بما عندنا راضون ، فالمحذوف ههنا هو خبر الاول بقرینه الثانی وفی البیت السابق بالعکس (وقولک : زید منطلق وعمرو) ای وعمرو منطلق فحذف للاحتراز عن العبث من غیر ضیق المقام (وقولک خرجت فاذا زید) ای موجود او حاضر او واقف او ما اشبه ذلک فحذف لما مر مع اتباع الاستعمال ، لان اذا المفاجأه تدل علی مطلق الوجود.

وقد ینضم الیها قرائن تدل علی نوع ، خصوصیه کلفظ الخروج المشعر بان

[شماره صفحه واقعی : 83]

ص: 1807

المراد فاذا زید بالباب حاضر او نحو ذلک (وقوله

«ان محلا وان مرتحلا***و ان فی السفر اذا مضوا مهلا»

(ای) ان (لنا فی الدنیا) حلولا (و) ان (لنا عنها) الی الاخره (ارتحالا).

والمسافرون قد توغلوا فی المضی لا رجوع لهم ، ونحن علی اثرهم عن قریب ، فحذف المسند الذی هو ظرف قطعا لقصد الاختصار والعدول الی اقوی الدلیلین ، اعنی العقل ولضیق المقام ، اعنی المحافظه علی الشعر ولأتباع الاستعمال لاطراد الحذف فی مثل ان مالا وان ولدا وقد وضع سیبویه فی کتابه لهذا بابا فقال هذا باب ان مالا وان ولدا وقوله تعالی (قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ خَزائِنَ رَحْمَهِ رَبِّی).

فقوله انتم لیس بمبتدأ لان لو انما تدخل علی الفعل بل هو فاعل فعل محذوف ، والاصل لو تملکون انتم تملکون فحذف الفعل الاول احترازا عن العبث لوجود المفسر ثم ابدل من الضمیر المتصل ضمیر منفصل علی ما هو القانون عند حذف العامل فالمسند المحذوف ههنا فعل وفیما سبق اسم او جمله.

وقوله تعالی : (فَصَبْرٌ جَمِیلٌ) یحتمل الامرین) حذف المسند او المسند الیه (ای) فصبر جمیل (اجمل او فامری صبر جمیل) ففی الحذف تکثیر للفائده بامکان حمل الکلام علی کل من المعنیین بخلاف ما لو ذکر فانه یکون نصا فی احدهما.

(ولا بد) للحذف (من قرینه) داله علیه لیفهم منه المعنی (کوقوع الکلام جوابا لسؤال محقق نحو (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللهُ)) ای خلقهن الله فحذف المسند لان هذا الکلام عند تحقق ما فرض من الشرط والجزاء یکون جوابا عن سؤال محقق والدلیل علی ان المرفوع فاعل والمحذوف فعله انه جاء عند عدم الحذف کذلک کقوله تعالی (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ ،) وکقوله تعالی (قالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَهِیَ رَمِیمٌ ، قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّهٍ.)

(او مقدر) عطف علی محقق (نحو) قول ضرار بن نهشل یرثی یزید بن نهشل (ولیبک یزید) کانه قیل من یبکیه فقال (ضارع) ای یبکیه ضارع ای ذلیل

[شماره صفحه واقعی : 84]

ص: 1808

(لخصومه) لانه کان ملجأ للاذلاء وعونا للضعفاء تمامه «ومختبط مما تطیح الطوائح».

والمختبط : هو الذی یأتی الیک للمعروف من غیر وسیله تطیح من الاطاحه وهی الاذهاب والاهلاک والطوائح جمع مطیحه علی غیر القیاس کلواقح جمع ملقحه ومما یتعلق بمختبط وما مصدریه ای سائل یسئل من اجل اذهاب الوقائع ماله او بیبکی المقدر ای یبکی لاجل اهلاک المنایا یزید.

(وفضله) ای رجحانه نحو لیبک یزیدا ضارع مبنیا للمفعول (علی خلافه) یعنی لیبک یزید ضارع مبنیا للفاعل ناصبا لیزید ورافعا لضارع (بتکرر الاسناد) بان اجمل اولا (اجمالا ثم) فصل ثانیا (تفصیلا) اما التفصیل فظاهر.

واما الاجمال فلانه لما قیل : لیبک علم ان هناک باکیا یسند الیه هذا البکاء لان المسند الی المفعول لابد له من فاعل محذوف اقیم المفعول مقامه ولا شک ان المتکرر آکد واقوی وان الاجمال ثم التفصیل اوقع فی النفس (وبوقوع نحو یزید غیر فضله) لکونه مسندا الیه لا مفعولا کما فی خلافه (وبکون معرفه الفاعل کحصول نعمه غیر مترقبه لان اول الکلام غیر مطمع فی ذکره) ای ذکر الفاعل لاسناد الفعل وتمام الکلام به بخلاف ما اذا بنی للفاعل فانه مطمع فی ذکر الفاعل اذ لا بد للفعل من شیء یسند هو الیه.

(واما ذکره) ای ذکر المسند (فلما مر) فی ذکر المسند الیه من کون الذکر هو الاصل مع عدم المقتضی للعدول ومن الاحتیاط لضعف التعویل علی القرینه مثل (خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ).

ومن التعریض بغباوه السامع نحو محمد نبینا صلّی الله علیه وآله وسلم فی جواب من قال من نبیکم وغیر ذلک (او) لاجل (ان یتعین) بذکر المسند (کونه اسما) فیفید الثبوت والدوام (او فعلا) فیفید التجدد والحدوث.

(واما افراده) ای جعل المسند غیر جمله (فلکونه غیر سببی مع عدم افاده تقوی الحکم) اذ لو کان سببیا نحو زید قام ابوه او مفیدا للتقوی نحو زید قام فهو جمله قطعا.

[شماره صفحه واقعی : 85]

ص: 1809

واما نحو زید قائم فلیس بمفید للتقوی بل هو قریب من زید قام فی ذلک.

وقوله : مع عدم افاده التقوی معناه مع عدم افاده نفس الترکیب تقوی الحکم فیخرج ما یفید التقوی بحسب التکریر نحو عرفت عرفت او بحرف التأکید نحو ان زیدا عارف او تقول ان تقوی الحکم فی الاصطلاح هو تأکیده بالطریق المخصوص نحو زید قائم.

فان قلت : المسند قد یکون غیر سببی ولا مفید للتقوی ومع هذا لا یکون مفردا کقولنا انا سعیت فی حاجتک ورجل جاءنی وما انا فعلت هذا عند قصد التخصیص.

قلت : سلمنا ان لیس القصد فی هذا الصور الی التقوی.

لکن لا نسلم انها لا تفید التقوی ضروره حصول تکرار الاسناد الموجب للتقوی ولو سلم فالمراد ان افراد المسند یکون لاجل هذا المعنی ولا یلزم منه تحقق الافراد فی جمیع صور تحقق هذا المعنی.

ثم السببی والفعلی ، من اصطلاحات صاحب المفتاح ، حیث سمی فی قسم النحو الوصف بحال الشیء نحو رجل کریم وصفا فعلیا ، والوصف بحال ما هو من سببه نحو رجل کریم ابوه وصفا سببیا ، وسمی فی علم المعانی المسند فی نحو زید قام مسندا فعلیا وفی نحو زید قام ابوه مسندا سببیا وفسرهما بما لا یخلو عن صعوبه وانغلاق ،

فلهذا اکتفی المصنف فی بیان المسند السببی بالمثال.

وقال : (والمراد بالسببی نحو زید ابوه منطلق) وکذا زید انطلق ابوه.

ویمکن ان یفسر المسند السببی بجمله علقت علی مبتدأ بعائد لا یکون مسندا الیه فی تلک الجمله فیخرج عنه المسند فی نحو زید منطلق ابوه لانه مفرد وفی نحو (قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ) لان تعلیقها علی المبتدأ لیس بعائد وفی نحو زید قام وزید هو قائم لان العائد فیهما مسند الیه ودخل فیه نحو زید ابوه قائم وزید قام ابوه وزید مررت به وزید ضرب عمروا فی داره وزید ضربته ونحو ذلک من الجمل التی وقعت

[شماره صفحه واقعی : 86]

ص: 1810

خبر مبتدأ ولا تفید التقوی.

والعمده فی ذلک تتبع کلام السکاکی لانا لم نجد هذا الاصطلاح لمن قبله.

(واما کونه) ای المسند (فعلا فللتقیید) ای تقیید المسند (باحد الازمنه الثلاثه) اعنی الماضی وهو الزمان الذی قبل زمانک الذی انت فیه والمستقبل وهو الزمان الذی یترقب وجوده بعد هذا الزمان والحال وهو اجزاء من اواخر الماضی واوائل المستقبل متعاقبه من غیر مهله وتراخ وهذا امر عرفی.

وذلک لان الفعل دال بصیغته علی احد الازمنه الثلاثه من غیر احتیاج الی قرینه تدل علی ذلک بخلاف الاسم فانه انما یدل علیه بقرینه خارجیه کقولنا زید قائم الان او امس او غدا ولهذا قال (علی اخصر وجه).

ولما کان التجدد لازما للزمان لکونه کما غیر قار الذات ای لا یجتمع اجزائه فی الوجود والزمان جزء من مفهوم الفعل ، کان الفعل مع افادته التقیید باحد الازمنه الثالثه مفیدا للتجدد والیه اشار بقوله (مع افاده التجدد کقوله) ای کقول ظریف بن تمیم (او کلما وردت عکاظ) هو متسوق للعرب کانوا یجتمعون فیه فیتناشدون ویتفاخرون وکانت فیه وقایع (قبیله بعثوا الی عریفهم) عریف القوم القیم بامرهم الذی شهر وعرف بذلک (یتوسم) ای یصدر عنه تفرس الوجوه وتأملها شیئا فشیئا ولحظه فلحظه.

(واما کونه) ای المسند (اسما فلافاده عدمهما) ای عدم التقیید المذکور وافاده التجدد یعنی لافاده الدوام والثبوت لاغراض تتعلق بذلک (کقوله «لا یألف الدرهم المضروب صرتنا») وهو ما یجتمع فیه الدراهم (لکن یمر علیها وهو منطلق») یعنی ان الانطلاق من الصره ثابت للدرهم دائما.

قال الشیخ عبد القاهر : موضوع الاسم علی ان یثبت به الشیء للشیء ، من غیر اقتضاء انه یتجدد ویحدث شیئا فشیئا ، فلا تعرض فی زید منطلق لاکثر من اثبات الانطلاق فعلا له کما فی زید طویل وعمرو قصیر.

(واما تقیید الفعل) وما یشبهه من اسم الفاعل والمفعول وغیرهما (بمفعول)

[شماره صفحه واقعی : 87]

ص: 1811

مطلق او به او فیه او له او معه (ونحوه) من الحال والتمییز والاستثناء (فلتربیه الفائده) لان الحکم کلما زاد خصوصا زاد غرابه وکلما زاد غرابه زاد افاده.

کما یظهر بالنظر الی قولنا شیء ما موجود وفلان بن فلان حفظ التوراه سنه کذا فی بلد کذا ولما استشعر سؤالا وهو ان خبر کان من مشبهات المفعول والتقیید به لیس لتربیه الفائده بدونه اشار الی جوابه بقوله (والمقید فی نحو کان زید منطلقا هو منطلقا لا کان) لان منطلقا هو نفس المسند وکان قید له للدلاله علی زمان النسبه کما اذا قلت زید منطلق فی الزمان الماضی.

(واما ترکه) ای ترک التقیید (فلما نع منها) ای من تربیه الفائده ، مثل خوف انقضاء المده والفرصه او اراده ان لا یطلع الحاضرون علی زمان الفعل او مکانه او مفعوله او عدم العلم بالمقیدات او نحو ذلک.

(واما تقییده) ای الفعل (بالشرط) ، مثل اکرمک ان تکرمنی وان تکرمنی اکرمک (فلاعتبارات) شتی وحالات تقتضی تقییده به (لا تعرف الا بمعرفه ما بین ادواته) یعنی حروف الشرط واسمائه (من التفصیل وقد بین ذلک) ای التفصیل (فی علم النحو).

وفی هذا الکلام اشاره الی ان الشرط فی عرف اهل العربیه قید لحکم الجزاء مثل المفعول ونحوه فقولک ان جئتنی اکرمک بمنزله قولک اکرمک وقت مجیئک ایای ولا یخرج الکلام بهذا القید عما کان علیه من الخبریه والانشائیه بل ان کان الجزاء خبرا فالجمله الشرطیه خبریه نحو ان جئتنی اکرمک وان کان انشائیا فانشائیه نحو ان جاءک زید فاکرمه.

واما نفس الشرط ، فقد اخرجته الاداه عن الخبریه واحتمال الصدق والکذب وما یقال من ان کلا من الشرط والجزاء خارج عن الخبریه واحتمال الصدق والکذب وانما الخبر هو مجموع الشرط والجزاء المحکوم فیه بلزوم الثانی للاول فانما هو باعتبار المنطقیین فمفهوم قولنا کلما کانت الشمس طالعه فالنهار موجود باعتبار اهل العربیه الحکم بوجود النهار فی کل وقت من اوقات طلوع الشمس فالمحکوم علیه هو النهار

[شماره صفحه واقعی : 88]

ص: 1812

والمحکوم به هو الموجود.

وباعتبار المنطقیین الحکم بلزوم وجود النهار لطلوع الشمس فالمحکوم علیه طلوع الشمس والمحکوم به وجود النهار فکم من فرق بین الاعتبارین.

(ولکن لابد من النظر ههنا فی ان واذا ولو) لان فیها ابحاثا کثیره لم یتعرض لها فی علم النحو (فان واذا للشرط فی الاستقبال لکن اصل ان عدم الجزم بوقوع الشرط) فلا یقع فی کلام الله تعالی علی الاصل الاحکایه او علی ضرب من التأویل (واصل اذا الجزم) بوقوعه فان واذا یشترکان فی الاستقبال بخلاف لو ویفترقان بالجزم بالوقوع وعدم الجزم به واما عدم الجزم بلا وقوع الشرط فلم یتعرض له لکونه مشترکا بین اذا وان والمقصود بیان وجه الافتراق.

(ولذلک) ای ولان اصل ان عدم الجزم بالوقوع (کان) الحکم (النادر) لکونه غیر مقطوع به فی الغالب (موقعا لان و) لان اصل اذا الجزم بالوقوع (غلب لفظ الماضی) لدلالته علی الوقوع قطعا نظرا الی نفس اللفظ وان نقل ههنا الی معنی الاستقبال (مع اذا نحو (فَإِذا جاءَتْهُمُ)) ای قوم موسی (الْحَسَنَهُ) کالخصب والرخاء (قالُوا لَنا هذِهِ) ای هذه مختصه بنا ونحن مستحقوها (وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَهٌ) ای جدب وبلاء (یَطَّیَّرُوا) ای یتشأموا (بِمُوسی وَمَنْ مَعَهُ) من المؤمنین جیء فی جانب الحسنه بلفظ الماضی مع اذا (لان المراد بالحسنه الحسنه المطلقه) التی حصولها مقطوع به.

(ولهذا عرفت) الحسنه (تعریف الجنس) ای الحقیقه لان وقوع الجنس کالواجب لکثرته واتساعه لتحققه فی کل نوع بخلاف النوع وجیء فی جانب السیئه بلفظ المضارع مع ان لما ذکره بقوله (والسیئه نادره بالنسبه الیها) ای الی الحسنه المطلقه (ولهذا نکّرت) السیئه لیدل علی التقلیل (وقد تستعمل ان فی) مقام (الجزم) بوقوع الشرط (تجاهلا) ، کما اذا سئل العبد عن سیده هل هو فی الدار وهو یعلم انه فیها ، فیقول : ان کان فیها اخبرک یتجاهل خوفا من السید (او لعدم جزم المخاطب) بوقوع الشرط فیجری الکلام علی سنن اعتقاده (کقولک لمن یکذبک ان صدقت

[شماره صفحه واقعی : 89]

ص: 1813

فما ذا تفعل) مع علمک بانک صادق.

(او تنزیله) ای لتنزیل المخاطب العالم بوقوع الشرط (منزله الجاهل لمخالفته مقتضی العلم) کقولک لمن یؤذی اباه ان کان اباک فلا تؤذه.

(او التوبیخ) ای لتعبیر المخاطب علی الشرط (وتصویر ان المقام لاشتماله علی ما یقلع الشرط عن اصله لا یصلح الا لفرضه) ای فرض الشرط (کما یفرض المحال) لغرض من الاغراض (نحو (أَفَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ)) ای انهملکم فنضرب عنکم القرآن.

وما فیه من الامر والنهی والوعد والوعید (صفحا) ای اعراضا او للاعراض او معرضین (ان کنتم قوما مسرفین فیمن قرأ ان بالکسر) فکونهم مسرفین امر مقطوع به لکن جیء بلفظ ان لقصد التوبیخ.

وتصویر ان الاسراف من العاقل فی هذا المقام یجب ان لا یکون الا علی سبیل الفرض والتقدیر کالمحالات لاشتمال المقام علی الایات الداله علی ان الاسراف مما لا ینبغی ان یصدر عن العاقل اصلا فهو بمنزله المحال وان کان مقطوعا ، بعدم وقوعه لکنهم یستعملون فیه ان لتنزیله منزله ما لا قطع بعدمه علی سبیل المساهله وارخاء العنان لقصد التبکیت کما فی قوله تعالی (قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِینَ.)

(او تغلیب غیر المتصف به) ای بالشرط (علی المتصف به) کما اذا کان القیام قطعی الحصول لزید غیر قطعی لعمرو فنقول ان قمتما کان کذا (وقوله تعالی للمخاطبین المرتابین (وَإِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا ،) یحتملهما) ای یحتمل ان یکون للتوبیخ والتصویر المذکور وان یکون لتغلیب غیر المرتابین علی المرتابین لانه کان فی المخاطبین من یعرف الحق وانما ینکر عنادا فجعل الجمیع کأنه لا ارتیاب لهم.

وههنا بحث ، وهو : انه اذا جعل الجمیع بمنزله غیر المرتابین کان الشرط قطعی اللاوقوع فلا یصح استعمال ان فیه کما اذا کان قطعی الوقوع لانها انما تستعمل فی المعانی المحتمله المشکوکه ولیس المعنی ههنا علی حدوث الارتیاب فی المستقبل.

ولهذا زعم الکوفیون انّ ان ههنا بمعنی اذ ونص المبرد والزجاج علی انّ ان لا

[شماره صفحه واقعی : 90]

ص: 1814

تغلب کان علی معنی الاستقبال لقوه دلالته علی المضی فمجرد التغلیب لا یصحح استعمال ان ههنا بل لا بد من ان یقال لما غلب صار الجمیع بمنزله غیر المرتابین فصار الشرط قطعی الانتفاء فاستعمل فیه ان علی سبیل الفرض والتقدیر للتبکیت والالزام کقوله تعالی (فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا) ، و (قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِینَ).

(والتغلیب) باب واسع (یجری فی فنون کثیره کقوله تعالی (وَکانَتْ مِنَ الْقانِتِینَ)) غلب الذکر علی الانثی بان اجری الصفه المشترکه بینهما علی طریقه اجرائها علی الذکور خاصه فان القنوت مما یوصف به الذکور والاناث لکن لفظ قانتین انما یجری علی الذکور فقط (و) نحو (قوله تعالی (بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ)) غلب جانب المعنی علی جانب اللفظ لان القیاس یجهلون بیاء الغیبه لان الضمیر عائد الی قوم ولفظه لفظ الغائب لکونه اسما مظهرا لکنه فی المعنی عباره عن المخاطبین فغلب جانب الخطاب علی جانب الغیبه.

(ومنه) ای ومن التغلیب (ابوان) للاب والام (ونحوه) کالعمرین لابی بکر وعمر رضی الله عنهما والقمرین للشمس والقمر ، وذلک بان یغلب احد المتصاحبین او المتشابهین علی الاخر بان یجعل الاخر متفقا له فی الاسم ثم یثنی ذلک الاسم ویقصد اللفظ الیهما جمیعا فمثل ابوان لیس من قبیل قوله تعالی (وَکانَتْ مِنَ الْقانِتِینَ) کما توهمه بعضهم لان الابوه لیست صفه مشترکه بینهما کالقنوت.

فالحاصل ان مخالفه الظاهر فی مثل القانتین من جهه الهیئه والصیغه وفی مثل ابوان من جهه الماده وجوهر اللفظ بالکلیه (ولکونهما) ای ان واذا (لتعلیق امر) هو حصول مضمون الجزاء (بغیره) یعنی حصول مضمون الشرط (فی الاستقبال) متعلق بغیره علی معنی انه یجعل حصول الجزاء مترتبا ومعلقا علی حصول الشرط فی الاستقبال ولا یجوز ان یتعلق بتعلیق امر لان التعلیق انما هو فی زمان التکلم لا فی الاستقبال الا تری انک اذا قلت ان دخلت الدار فانت حر فقد علقت فی هذه الحال حریته علی دخول الدار فی الاستقبال (کان کلّ من جملتی کلّ) من ان واذا یعنی

[شماره صفحه واقعی : 91]

ص: 1815

الشرط والجزاء (فعلیه استقبالیه).

اما الشرط فلانه مفروض الحصول فی الاستقبال فیمتنع ثبوته ومضیه.

واما الجزاء ، فلان حصوله معلق علی حصول الشرط فی الاستقبال ویمتنع تعلیق حصول الحاصل الثابت علی حصول ما یحصل فی المستقبل (ولا یخالف ذلک لفظا الا لنکته) لامتناع مخالفه مقتضی الظاهر من غیر فائده.

وقوله لفظا : اشاره الی ان الجملتین وان جعلت کلتاهما او احدیهما اسمیه او فعلیه ما ضویه فالمعنی علی الاستقبال حتی ان قولنا ان اکرمتنی الان فقد اکرمتک امس معناه ان تعتد باکرامک ایای الان فاعتد باکرامی ایاک امس.

وقد تستعمل ان فی غیر الاستقبال قیاسا مطردا مع کان نحو (وَإِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ) ، کما مر وکذا اذا جیء بها فی مقام التأکید بعد واو الحال لمجرد الوصل والربط دون الشرط نحو زید وان کثر ماله بخیل وعمر وان اعطی جاها لئیم.

وفی غیر ذلک قلیلا کقوله :

فیا وطنی ان فاتنی بک سابق***من الدهر فلینعم لساکنک البال

ثم اشار الی تفصیل النکته الداعیه الی العدول عن لفظ الفعل المستقبل بقوله (کابر از غیر الحاصل فی معرض الحاصل لقوه الاسباب) المتأخذه فی حصوله نحو ان اشتریت کان کذا حال انعقاد اسباب الاشتراء (او کون ما هو مقطوع الوقوع کالواقع) هذا عطف علی قوه الاسباب وکذا المعطوفات بعد ذلک باو لانها کلها علل لابراز غیر الحاصل فی معرض الحاصل علی ما اشار الیه فی اظهار الرغبه.

ومن زعم انها کلها عطف علی ابراز غیر الحاصل فی معرض الحاصل فقدسها سهوا بینا.

(او التفاؤل او اظهار الرغبه فی وقوعه) ای وقوع الشرط (نحو ان ظفرت بحسن العاقبه) فهو المرام هذا یصلح مثالا للتفاؤل ولاظهار الرغبه ولما کان اقتضاء اظهار الرغبه ابراز غیر الحاصل فی معرض الحاصل یحتاج الی بیان ما اشار الیه بقوله

[شماره صفحه واقعی : 92]

ص: 1816

(فان الطالب اذا عظمت رغبته فی حصول امر یکثر تصوره) ای الطالب (ایاه) ای ذلک الامر (فربما یخیّل) ای ذلک الامر (الیه حاصلا) فیعبر عنه بلفظ الماضی (وعلیه) ای علی استعمال الماضی مع ان لاظهار الرغبه فی الوقوع ورد قوله تعالی (وَلا تُکْرِهُوا فَتَیاتِکُمْ عَلَی الْبِغاءِ) (ان اردن تحصنا) حیث لم یقل ان یردن.

فان قیل تعلیق النهی عن الاکراه بارادتهن التحصن یشعر بجواز الاکراه عند انتفائها علی ما هو مقتضی التعلیق بالشرط ، اجیب بان القائلین بان التقیید بالشرط یدل علی نفی الحکم عند انتفائه انما یقولون به اذا لم یظهر للشرط فائده اخری ویجوز ان یکون فائدته فی الایه ، المبالغه فی النهی عن الاکراه یعنی انهن اذا اردن العفه فالمولی احق بارادتها وایضا دلاله الشرط علی انتفاء الحکم انما هو بحسب الظاهر والاجماع القاطع علی حرمه الاکراه مطلقا قد عارضه والظاهر یدفع بالقاطع (قال السکاکی او للتعریض) ای ابراز غیر الحاصل فی معرض الحاصل.

اما لما ذکر واما للتعریض بان ینسب الفعل الی واحد والمراد غیره (نحو) قوله تعالی (وَلَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَإِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ (لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ)) فالمخاطب هو النبی صلی الله تعالی علیه وسلم وعدم اشراکه مقطوع به ، لکن جیء بلفظ الماضی ابرازا للاشراک الغیر الحاصل فی معرض الحاصل علی سبیل الفرض والتقدیر تعریضا لمن صدر عنهم الاشراک بانه قد حبطت اعمالهم کما اذا شتمک احد فتقول والله ان شتمنی الامیر لاضربنّه ،

ولا یخفی علیک انه لا معنی للتعریض لمن لم یصدر عنهم الاشراک وان ذکر المضارع لا یفید التعریض لکونه علی اصله ولما کان فی هذا الکلام نوع خفاء وضعف نسبه الی السکاکی والا فهو قد ذکر جمیع ما تقدم ثم قال.

(ونظیره) ای نظیر لئن اشرکت ، (فی التعریض) لا فی استعمال الماضی مقام المضارع فی الشرط للتعریض قوله تعالی («وَما لِیَ لا أَعْبُدُ الَّذِی فَطَرَنِی ،) ای وما لکم لا تعبدون الذی فطرکم بدلیل (وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»)) اذ لو لا التعریض لکان المناسب ان یقال والیه ارجع علی ما هو الموافق للسیاق (ووجه حسنه) ای حسن هذا

[شماره صفحه واقعی : 93]

ص: 1817

التعریض (اسماع) المتکلم (المخاطبین) الذین هم اعداؤه (الحق) هو المفعول الثانی للاسماع (علی وجه لا یزید) ذلک الوجه (غضبهم وهو) ای ذلک الوجه (ترک التصریح بنسبتهم الی الباطل ویعین) عطف علی یزید.

ولیس هذا فی کلام السکاکی ای علی وجه یعین (علی قبوله) ای قبول الحق (لکونه) ای لکون ذلک الوجه (ادخل فی امحاض النصح لهم حیث لا یرید) المتکلم (لهم الا ما یرید لنفسه ولو للشرط) ای لتعلیق حصول مضمون الجزاء بحصول مضمون الشرط فرضا (فی الماضی مع القطع بانتفاء الشرط) فیلزم انتفاء الجزاء کما تقول لو جئتنی لاکرمتک معلقا الاکرام بالمجیء مع القطع بانتفائه فیلزم انتفاء الاکرام فهی لامتناع الثانی اعنی الجزاء لامتناع الاول اعنی الشرط یعنی ان الجزاء منتف بسبب انتفاء الشرط ، هذا هو المشهور بین الجمهور.

واعترض علیه ابن الحاجب بان الاول سبب والثانی مسبب وانتفاء السبب لا یدل علی انتفاء المسبب لجواز ان یکون للشیء اسباب متعدده بل الامر بالعکس لان انتفاء المسبب یدل علی انتفاء جمیع اسبابه فهی لامتناع الاول لامتناع الثانی الا تری ان قوله تعالی (لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَهٌ إِلَّا اللهُ لَفَسَدَتا) انما سیق لیستدل بامتناع الفساد علی امتناع تعدد الالهه دون العکس.

واستحسن المتأخرون رأی ابن الحاجب حتی کادوا ان یجمعوا علی انها لامتناع الاول لامتناع الثانی.

اما لما ذکره واما لان الاول ملزوم والثانی لازم وانتفاء اللازم یوجب انتفاء الملزوم من غیر عکس لجواز ان یکون اللازم اعم.

وانا اقول منشأ هذا الاعتراض : قله التأمل ، لانه لیس معنی قولهم لو لامتناع الثانی لامتناع الاول انه یستدل بامتناع الاول علی امتناع الثانی حتی یرد علی ان انتفاع السبب او الملزوم لا یوجب انتفاع المسبب او اللازم بل معناه انها للدلاله علی ان انتفاء الثانی فی الخارج انما هو بسبب انتفاء الاول فمعنی («لَوْ شاءَ) الله (لَهَداکُمْ») ان انتفاء الهدایه انما هو بسبب انتفاء المشیئه یعنی انها تستعمل للدلاله علی ان عله

[شماره صفحه واقعی : 94]

ص: 1818

انتفاء مضمون الجزاء فی الخارج هی انتفاء مضمون الشرط من غیر التفات الی ان عله العلم بانتفاء الجزاء ما هی الا تری ان قولهم لو لا لامتناع الثانی لوجود الاول نحو «لو لا علی لهلک عمر» معناه ان وجود علیّ سبب لعدم هلاک عمر لا ان وجوده دلیل علی ان عمر لم یهلک.

ولهذا صح مثل قولنا «لو جئتنی لاکرمتک لکنک لم تجیء» اعنی عدم الاکرام بسبب عدم المجیء ، قال الحماسی «ولو طار ذو حافر قبلها ، لطارت ولکنه لم یطر» یعنی انّ عدم طیران تلک الفرس بسبب انه لم یطر ذو حافر قبلها ، وقال ابو العلاء المعرّی «ولو دامت الدولات کانوا کغیرهم ، رعایا ولکن ما لهن دوام».

واما المنطقیون فقد جعلوا ، ان ولو ، اداه اللزوم وانما یستعملونها فی القیاسات لحصول العلم بالنتائج فهی عندهم للدلاله علی ان العلم بانتفاء الثانی عله للعلم بانتفاء الاول ضروره انتفاء الملزوم بانتفاء اللازم من غیر التفات الی ان عله انتفاء الجزاء فی الخارج ما هی وقوله تعالی (لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَهٌ إِلَّا اللهُ لَفَسَدَتا) وارد علی هذه القاعده لکن الاستعمال علی قاعده اللغه هو الشانع المستفیض وتحقیق هذا البحث علی ما ذکرناه من اسرار هذا الفن.

وفی هذا المقام مباحث اخری شریفه اوردناها فی الشرح واذا کان لو للشرط فی الماضی (فیلزم عدم الثبوت والمضی فی جملتیها) اذ الثبوت ینافی التعلیق والاستقبال ینافی المضی فلا یعدل فی جملتیها عن الفعلیه الماضویه الا لنکته ومذهب المبرد انها تستعمل فی المستقبل استعمال ان للوصل وهو مع قلته ثابت.

نحو قوله علیه السلام : «اطلبوا العلم ولو بالصین» و «انی اباهی بکم الامم یوم القیامه ولو بالسقط».

(فدخلوها علی المضارع فی نحو) (وَاعْلَمُوا أَنَّ فِیکُمْ رَسُولَ اللهِ (لَوْ یُطِیعُکُمْ فِی کَثِیرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ) ای لو قعتم فی جهد وهلاک (لقصد استمرار الفعل فیما مضی وقتا فوقتا).

[شماره صفحه واقعی : 95]

ص: 1819

والفعل : هو الاطاعه یعنی ان امتناع عنتکم بسبب امتناع استمراره علی اطاعتکم فان المضارع یفید الاستمرار ودخول لو علیه یفید امتناع الاستمرار.

ویجوز ان یکون الفعل امتناع الاطاعه یعنی ان امتناع عنتکم بسبب استمرار امتناعه عن اطاعتکم لانه کما ان المضارع المثبت یفید استمرار الثبوت یجوز ان یفید المنفی استمرار النفی والداخل علیه لو یفید استمرار الامتناع کما ان الجمله الاسمیه المثبته تفید تاکید الثبوت ودوامه.

والمنفیه یفید تأکید النفی ودوامه لا نفی التأکید والدوام کقوله تعالی (وَما هُمْ بِمُؤْمِنِینَ) ردا لقولهم انا آمنا علی ابلغ وجه وآکده کما فی قوله تعالی (اللهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ) حیث لم یقل الله مستهزئ بهم قصدا الی استمرار الاستهزاء وتجدده وقتا فوقنا.

(و) دخولها علی المضارع (فی نحو قوله تعالی (وَلَوْ تَری)) الخطاب لمحمد علیه السلام او لکل من تأتی منه الرؤیه (إِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ) ای اروها حتی یعاینوها واطلعوا علیها اطلاعا هی تحتهم او ادخلوها فعرفوا مقدار عذابها وجواب لو محذوف ای لرأیت امرا فظیعا (لتنزیله) ای المضارع (منزله الماضی لصدوره) ای المضارع او الکلام (عمن لا خلاف فی اخباره).

فهذه الحاله انما هی فی القیامه لکنها جعلت بمنزله الماضی المتحقق فاستعمل فیها لو واذ المختصان بالماضی لکن عدل عن لفظ الماضی ولم یقل ولو رأیت اشاره الی انه کلام من لا خلاف فی اخباره والمستقبل عنده بمنزله الماضی فی تحقق الوقوع فهذا الامر مستقبل فی التحقیق ماض بحسب التأویل کأنه قیل قد انقضی هذا الامر لکنک ما رأیته ولو رأیته لرأیت امرا فظیعا (کما) عدل عن الماضی الی المضارع (فی (رُبَما یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا)) لتنزیله منزله الماضی لصدوره عمن لا خلاف فی اخباره.

وانما کان الاصل ههنا هو الماضی لانه قد التزم ابن السراج وابو علی فی الایضاح ان الفعل الواقع بعد رب المکفوفه بما یجب ان یکون ماضیا لانها للتقلیل فی الماضی ومعنی التقلیل ههنا انه یدهشم اهوال القیمه فیبهتون فان وجدت منهم افاقه ما تمنوا ذلک.

[شماره صفحه واقعی : 96]

ص: 1820

وقیل هی مستعاره للتکثیر او للتحقیق ومفعول یود محذوف لدلاله (لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ) علیه ولو للتمنی حکایه لودادتهم واما علی رأی من جعل لو اللتی للتمنی حرفا مصدریه فمفعول یود هو قوله (لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ) (او لاستحضار الصوره) عطف علی قوله لتنزیله یعنی ان العدول الی المضارع فی نحو (وَلَوْ تَری) اما لما ذکر واما لاستحضار صوره رؤیه الکافرین موقوفین علی النار لان المضارع مما یدل علی الحال الحاضر الذی من شأنه ان یشاهد کأنه یستحضر بلفظ المضارع تلک الصوره لیشاهدها السامعون ولا یفعل ذلک الا فی امر یهتم بمشاهدته لغرابته او فظاعته او نحو ذلک (کما قال الله تعالی (فَتُثِیرُ سَحاباً)) بلفظ المضارع بعد قوله تعالی (اللهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ) (استحضارا لتلک الصوره البدیعه الداله علی القدره الباهره) یعنی اثاره صوره السحاب مسخرا بین السماء والارض علی الکیفیات المخصوصه والانقلابات المتفاوته (واما تنکیره) ای تنکیر المسند (فلاراده عدم الحصر والعهد) الدال علیهما التعریف (کقولک زید کاتب وعمرو شاعر او للتفخیم نحو (هُدیً لِلْمُتَّقِینَ)) بناء علی انه خبر مبتدأ محذوف او خبر ذلک الکتاب (او للتحقیر) نحو ما زید شیئا.

(واما تخصیصه) ای المسند (بالاضافه) نحو زید غلام رجل (او الوصف) نحو زید رجل عالم (فلکون الفائده اتم) لما مر من ان زیاده الخصوص توجب اتمیه الفائده.

واعلم ان جعل معمولات المسند کالحال ونحوه من المقیدات وجعل الاضافه والوصف من المخصصات انما هو مجرد اصطلاح.

وقیل لان التخصیص عباره عن نقص الشیوع ولا شیوع للفعل لانه انما یدل علی مجرد المفهوم والحال تقیده والوصف یجیء فی الاسم الذی فیه الشیوع فیخصصه وفیه نظر.

(واما ترکه) ای ترک تخصیص المسند بالاضافه او الوصف (فظاهر مما سبق) فی ترک تقید المسند لمانع من تربیه الفائده.

[شماره صفحه واقعی : 97]

ص: 1821

(واما تعریفه فلافاده السامع حکما علی امر معلوم له باحدی طرق التعریف) یعنی انه یجب عند تعریف المسند الیه اذ لیس فی کلامهم مسند الیه نکره ومسند معرفه فی الجمله الخبریه (بآخر مثله) ای حکما علی امر معلوم بامر آخر مثله فی کونه معلوما للسامع باحدی طرق التعریف سواء یتحدا الطریقان نحو الراکب هو المنطلق او یختلفان نحو زید هو المنطلق (او لازم حکم) عطف علی حکما (کذلک) ای علی امر معلوم باخر مثله.

وفیه هذا تنبیه علی ان کون المبتدأ والخبر معلومین لا ینافی افاده الکلام للسامع فائده مجهوله لان العلم بنفس المبتدأ والخبر لا یستلزم العلم باسناد احدهما الی الاخر (نحو زید اخوک وعمرو المنطلق) حال کون المنطلق معرفا (باعتبار تعریف العهد او الجنس).

وظاهر لفظ الکتاب ان نحو زید اخوک انما یقال لمن یعرف ان له اخا.

والمذکور فی الایضاح انه یقال لمن یعرف زیدا بعینه سواء کان یعرف ان له اخا او لم یعرف.

ووجه التوفیق ما ذکره بعض المحققین من النحاه ان اصل وضع تعریف الاضافه علی اعتبار العهد والا لم یبق فرق بین غلام زید وغلام لزید فلم یکن احدهما معرفه والاخر نکره لکن کثیرا ما یقال جاءنی غلام زید من غیر اشاره الی معین کالمعرف باللام وهو خلاف وضع الاضافه فما فی الکتاب ناظر الی اصل الوضع وما فی الایضاح الی خلافه.

(وعکسها) ای ونحو عکس المثالین المذکورین وهو اخوک زید والمنطلق عمرو.

والضابط فی التقدیم انه اذا کان للشیء صفتان من صفات التعریف وعرف السامع اتصافه باحدیهما دون الاخری فایهما کان بحیث یعرف السامع اتصاف الذات به وهو کالطالب بحسب زعمک ان تحکم علیه بالاخر فیجب ان تقدم اللفظ الدال علیه وتجعله مبتدأ وایهما کان بحیث یجهل اتصاف الذات به وهو کالطالب بحسب

[شماره صفحه واقعی : 98]

ص: 1822

زعمک ان تحکم بثبوته للذات او انتفائه عنه یجب ان تؤخر اللفظ الدال علیه وتجعله خبرا فاذا عرف السامع زیدا بعینه واسمه ولا یعرف اتصافه بانه اخوه واردت ان تعرفه ذلک قلت زید اخوک واذا عرف اخا له ولا یعرفه علی التعیین واردت ان تعینه عنده قلت اخوک زید ولا یصح زید اخوک ویظهر ذلک فی نحو قولنا رأیت اسودا غابها الرماح ولا یصح رماحها الغاب.

(والثانی) یعنی اعتبار تعریف الجنس (قد یفید قصر الجنس علی شیء تحقیقا نحو زید الامیر) اذا لم یکن امیر سواه (او مبالغه لکماله فیه) ای لکمال ذلک الشیء فی ذلک الجنس او بالعکس (نحو عمرو الشجاع) ای الکامل فی الشجاعه کانه لا اعتداد بشجاعه غیره لقصورها عن رتبه الکمال وکذا اذا جعل المعرّف بلام الجنس مبتدأ نحو الامیر زید والشجاع عمرو ولا تفاوت بینهما وبین ما تقدم فی افاده قصر الاماره علی زید والشجاعه علی عمرو.

والحاصل ان المعرف بلام الجنس ان جعل مبتدأ فهو مقصور علی الخبر سواء کان الخبر معرفه او نکره وان جعل خبرا فهو مقصور علی المبتدأ والجنس قد یبقی علی اطلاقه کما مر وقد یقید بوصف او حال او ظرف او مفعول او نحو ذلک نحو هو الرجل الکریم وهو السائر راکبا وهو الامیر فی البلد وهو الواهب الف قنطار وجمیع ذلک معلوم بالاستقراء وتصفح تراکیب البلغاء.

وقوله قد یفید بلفظ قد اشاره الی انه قد لا یفید القصر کما فی قول الخنساء «اذا قبح البکاء علی قتیل ، رایت بکاءک الحسن الجمیلا» فانه یعرف بحسب الذوق السلیم والطبع المستقیم والتدرب فی معرفه معانی کلام العرب ان لیس المعنی ههنا علی القصر وان امکن ذلک بحسب النظر الظاهر والتأمل القاصر.

(وقیل) فی نحو زید المنطلق او المنطلق زید (الاسم متعین للابتداء) تقدم او تأخر (لدلالته علی الذات والصفه) متعینه (للخبریه) تقدمت او تأخرت (لدلالتها علی امر نسبی) لان معنی المبتدأ المنسوب الیه.

ومعنی الخبر المنسوب والذات هی المنسوب الیها والصفه هی المنسوب فسواء

[شماره صفحه واقعی : 99]

ص: 1823

قلنا زید المنطلق او المنطلق زید یکون زید مبتدأ والمنطلق خبر وهذا رأی الامام الرازی قدس الله سره.

(ورد بان المعنی الشخص الذی له الصفه صاحب الاسم) یعنی ان الصفه تجعل داله علی الذات ومسندا الیها والاسم یجعل دالا علی امر نسبی ومسندا.

(واما کونه) ای المسند (جمله فللتقوی) نحو زید قام (او لکونه سببیا) نحو زید ابوه قایم (لما مر) من ان افراده یکون لکونه غیر سببی مع عدم افاده التقوی.

وسبب التقوی فی مثل زید قام علی ما ذکره صاحب المفتاح هو ان المبتدأ لکونه مبتدأ یستدعی ان یسند الیه شیء فاذا جاء بعده ما یصلح ان یسند الی ذلک المبتدأ صرفه ذلک المبتدأ الی نفسه سواء کان خالیا عن الضمیر او متضمنا له فینعقد بینهما حکم.

ثم اذا کان متضمنا له لضمیره المعتد به بان لا یکون مشابها للخالی عن الضمیر کما فی زید قائم صرفه ذلک الضمیر الی المبتدأ ثانیا فیکتسی الحکم قوه فعلی هذا یختص التقوی بما یکون مسندا الی ضمیر مبتدا ویخرج عنه نحو زید ضربته ویجب ان یجعل سببیا.

واما علی ما ذکره الشیخ فی دلائل الاعجاز وهو ان الاسم لا یؤتی به معری عن العوامل اللفظیه الا لحدیث قد نوی اسناده الیه.

فاذا قلت زید فقد اشعرت قلب السامع بانک ترید الاخبار عنه فهذا توطئه له وتقدمه للاعلام به.

فاذا قلت قام دخل فی قلبه دخول المأنوس وهذا اشد للثبوت وامنع من الشبهه والشک.

وبالجمله لیس الاعلام بالشیء بغته مثل الاعلام به بعد التنبیه علیه ، والتقدمه ، فان ذلک یجری مجری تأکید الاعلام فی التقوی والاحکام فیدخل فیه نحو زید ضربته وزید مررت به ومما یکون المسند فیه جمله لا للسببیه او التقوی خبر ضمیر الشان ولم یتعرض له لشهره امره وکونه معلوما مما سبق.

[شماره صفحه واقعی : 100]

ص: 1824

واما صوره التخصیص نحو انا سعیت فی حاجتک ورجل جاءنی فهی داخله فی التقوی علی ما مر (واسمیّتها وفعلیّتها وشرطیّتها لما مر) یعنی ان کون المسند جمله للسببیه او التقوی وکون تلک الجمله اسمیه للدوام والثبوت وکونها فعلیه للتجدد والحدوث والدلاله علی احد الازمنه الثلثه علی اخصر وجه وکونها شرطیه للاعتبارات المختلفه الحاصله من ادوات الشرط (وظرفیتها لاختصار الفعلیه اذ هی) أی الظرفیه (مقدره بالفعل علی الاصح) لان الفعل هو الاصل فی العمل.

وقیل باسم الفاعل لان الاصل فی الخبر ان یکون مفردا ، ورجح الاول بوقوع الظرف صله للموصول نحوی الذی فی الدار اخوک.

واجیب بان الصله من مظان الجمله بخلاف الخبر ، ولو قال اذ الظرف مقدر بالفعل علی الاصح ، لکان اصوب لان ظاهر عبارته یقتضی ان الجمله الظرفیه مقدره باسم الفاعل علی القول الغیر الاصح ، ولا یخفی فساده.

(واما تأخیره) ای تأخیر المسند (فلان ذکر المسند الیه اهم کما مر) فی تقدیم المسند الیه (واما تقدیمه) ای تقدیم المسند (فلتخصیصه بالمسند الیه) ای لقصر المسند الیه علی ما حققناه فی ضمیر الفصل لان معنی قولنا تمیمی انا هو انه مقصور علی التمیمیه لا یتجاوزها الی القیسیه (نحو لا فیها غول ای بخلاف خمور الدنیا) فان فیها غولا.

فان قلت المسند هو الظرف اعنی فیها والمسند الیه لیس بمقصور علیه بل علی جزء منه اعنی الضمیر المجرور الراجع الی خمور الجنه قلت المقصود ان عدم الغول مقصور علی الاتصاف بفی خمور الجنه لا یتجاوزه الی الاتصاف بفی خمور الدنیا وان اعتبرت النفی فی جانب المسند فالمعنی ان الغول مقصور علی عدم الحصول فی خمور الجنه لا یتجاوزه الی عدم الحصول فی خمور الدنیا فالمسند الیه مقصور علی المسند قصرا غیر حقیقی وکذلک قیاس فی قوله تعالی (لَکُمْ دِینُکُمْ وَلِیَ دِینِ.)

[شماره صفحه واقعی : 101]

ص: 1825

ونظیره ما ذکره صاحب المفتاح فی قوله تعالی (إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلی رَبِّی) من ان المعنی حسابهم مقصور علی الاتصاف بعلی ربی لا یتجاوزه الی الاتصاف بعلّی فجمیع ذلک من قصر الموصوف علی الصفه دون العکس کما توهمه بعضهم (ولهذا) ای ولان التقدیم یفید التخصیص (لم یقدم الظرف) الذی هو المسند علی المسند الیه (فی «لا ریب فیه») ولم یقل لا فیه ریب (لئلا یفید) تقدیمه علیه ثبوت الریب فی سائر کتب الله تعالی بناء علی اختصاص عدم الریب بالقرآن.

وانما قال فی سائر کتب الله تعالی لانه المعتبر فی مقابله القرآن کما ان المعتبر فی مقابله خمور الجنه هی خمور الدنیا لا مطلق المشروبات وغیرها (او التنبیه) عطف علی تخصیصه ای تقدیم المسند للتنبیه (من اول الامر علی انه) ای المسند (خبر لا نعت) اذ النعت لا یتقدم علی المنعوت.

وانما قال من اول الامر لانه ربما یعلم انه خبر لا نعت بالتأمل فی المعنی والنظر الی انه لم یرد فی الکلام خبر للمبتدأ (کقوله

«له همم لا منتهی لکبارها***و همته الصغری اجل من الدهر)

حیث لم یقل همم له (او التفاؤل) نحو سعدت بغره وجهک الایام.

(او التشویق الی ذکر المسند الیه) بان یکون فی المسند المتقدم طول یشوق النفس الی ذکر المسند الیه فیکون له وقع فی النفس ومحل من القبول لان الحاصل بعد الطلب اعز من المنساق بلا تعب (کقوله ثلاثه) هذا هو المسند المتقدم الموصوف بقوله (تشرق) من اشرق بمعنی صار مضیئا (الدنیا) فاعل تشرق والعائد الی الموصوف هو الضمیر المجرور فی قوله (ببهجتها) ای بحسنها ونضارتها ای تصیر الدنیا منوره ببهجه هذه الثلاثه وبهائها والمسند الیه المتأخر هو قوله (شمس الضحی وابو اسحق والقمر).)

(تنبیه ، کثیر مما ذکر فی هذا الباب) یعنی باب المسند (والذی قبله) یعنی باب المسند الیه (غیر مختص بهما کالذکر والحذف وغیرهما) من التعریف والتنکیر والتقدیم والتأخیر والاطلاق والتقیید وغیر ذلک مما سبق.

[شماره صفحه واقعی : 102]

ص: 1826

وانما قال کثیر مما ذکر لان بعضها مختص بالبابین کضمیر الفصل المختص بما بین المسند الیه والمسند وککون المسند مفردا فعلا فانه مختص بالمسند اذ کل فعل مسند دائما.

وقیل : هو اشاره الی ان جمیعها لا یجری فی غیر البابین کالتعریف فانه لا یجری فی الحال والتمییز وکالتقدیم فانه لا یجری فی المضاف الیه.

وفیه نظر لان قولنا جمیع ما ذکر فی البابین غیر مختص بهما لا یقتضی ان یجری شیء من المذکورات فی کل واحد من الامور التی هی غیر المسند الیه والمسند فضلا عن ان یجری کل منها فیه اذ یکفی لعدم الاختصاص بالبابین ثبوته فی شیء مما یغایرهما فافهم.

(والفطن اذا اتقن اعتبار ذلک فیهما) ای فی البابین (لا یخفی علیه اعتباره فی غیرهما) من المفاعیل والملحقات بها والمضاف الیه.

[شماره صفحه واقعی : 103]

ص: 1827

[شماره صفحه واقعی : 104]

ص: 1828

الباب الرابع : احوال متعلقات الفعل

قد اشیر فی التنبیه الی ان کثیرا من الاعتبارات السابقه یجری فی متعلقات الفعل لکن ذکر فی هذا الباب تفصیل بعض من ذلک لاختصاصه بمزید بحث ومهد لذلک مقدمه.

فقال (الفعل مع المفعول کالفعل مع الفاعل فی ان الغرض من ذکره معه) ای ذکر کل من الفاعل والمفعول او ذکر الفعل مع کل منهما (افاده تلبسه به) ای تلبس الفعل بکل منهما اما بالفاعل فمن جهه وقوعه عنه واما بالمفعول فمن جهه وقوعه علیه (لا افاده وقوعه مطلقا) ای لیس الغرض من ذکره معه افاده وقوع الفعل وثبوته فی نفسه من غیر اراده ان یعلم ممن وقع عنه او علی من وقع علیه اذ لو ارید ذلک لقیل وقع الضرب او وجد او ثبت من غیر ذکر الفاعل او المفعول لکونه عبثا (فاذا لم یذکر) المفعول به (معه) ای مع الفعل المتعدی المسند الی فاعله.

(فالغرض ان کان اثباته) ای اثبات الفعل (لفاعله او نفیه عنه مطلقا) ای من غیر اعتبار تعلقه بمن وقع علیه فضلا عن عمومه وخصوصه (نزل) الفعل المتعدی (منزله اللازم ولم یقدر له مفعول لان المقدر کالمذکور) فی ان السامع یفهم منها ان الغرض الاخبار بوقوع الفعل من الفاعل باعتبار تعلقه بمن وقع علیه.

فان قولنا فلان یعطی الدنانیر یکون لبیان جنس ما یتناوله الاعطاء لا لبیان کونه معطیا ویکون کلاما مع من اثبت له اعطاء غیر الدنانیر لا مع من نفی ان یوجد منه اعطاء (وهو) ای هذا القسم الذی نزل منزله اللازم (ضربان لانه اما ان یجعل الفعل) حال کونه (مطلقا) ای من غیر اعتبار عموم او خصوص فیه ومن غیر اعتبار

[شماره صفحه واقعی : 105]

ص: 1829

تعلقه بالمفعول (کنایه عنه) ای عن ذلک الفعل حال کونه (متعلقا بمفعول مخصوص دلت علیه قرینه اولا) یجعل کذلک (الثانی کقوله تعالی (قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ) ای لا یستوی من یوجد له حقیقه العلم ومن لا یوجد فالغرض اثبات العلم لهم ونفیه عنهم من غیر اعتبار عموم فی افراده ولا خصوص ومن غیر اعتبار تعلقه بمعلوم عام او خاص.

وانما قدم الثانی لانه باعتبار کثره وقوعه اشد اهتماما بحاله السکاکی ذکر فی بحث افاده اللام الاستغراق انه اذا کان المقام خطابیا لا استدلالیا کقوله صلّی الله علیه وآله وسلم «المؤمن غر کریم والمنافق خب لئیم» حمل المعرف باللام مفردا کان او جمعا علی الاستغراق بعله ایهام ان القصد الی فرد دون آخر مع تحقق الحقیقه فیهما ترجیح لاحد المتساویین علی الاخر.

ثم ذکر فی بحث حذف المفعول ، انه قد یکون للقصد الی نفس الفعل بتنزیل المتعدی منزله اللازم ذهابا فی نحو فلان یعطی الی معنی یفعل الاعطاء ویوجد هذه الحقیقه ایهاما للمبالغه بالطریق المذکور فی افاده اللام الاستغراق فجعل المصنف قوله بالطریق المذکور اشاره الی قوله ثم اذا کان المقام خطابیا لا استدلالیا حمل المعرف باللام علی الاستغراق والیه اشار بقوله.

(ثم) ای بعد کون الغرض ثبوت اصل الفعل وتنزیله منزله اللازم من غیر اعتبار کونه کنایه (اذا کان المقام خطابیا) یکتفی فیه بمجرد الظن (لا استدلالیا) یطلب فیه الیقین البرهانی (افاد) المقام او الفعل (ذلک) ای کون الغرض ثبوته لفاعله او نفیه عنه مطلقا (مع التعمیم) فی افراد الفعل (دفعا للتحکم) اللازم من حمله علی فرد دون آخر.

وتحقیقه ان معنی یعطی حینئذ یفعل الاعطاء فالاعطاء المعرف بلام الحقیقه یحمل فی المقام الخطابی علی استغراق الا عطاآت وشمولها مبالغه لئلا یلزم ترجیح احد المتساویین علی الاخر.

لا یقال افاده التعمیم فی افراد الفعل تنافی کون الغرض الثبوت او النفی عنه

[شماره صفحه واقعی : 106]

ص: 1830

مطلقا ای من غیر اعتبار عموم ولا خصوص.

لانا نقول لا نسلم ذلک فان عدم کون الشیء معتبرا فی الغرض لا یستلزم عدم کونه مفادا من الکلام فالتعمیم مفاد غیر مقصود ، ولبعضهم فی هذا المقام تخیلات فاسده لا طائل تحتها فلم نتعرض لها.

(والاول) وهو ان یجعل الفعل مطلقا کنایه عنه متعلقا بمفعول مخصوص (کقول البختری فی المعتز بالله) تعریضا بالمستعین بالله (شجو حسّاده وغیظ عداه ، (

شجو حسّاده و غیظ عداه***ان یری مبصر و یسمع واع)

ای ان یکون ذو رؤیه وذو سمع فیدرک بالبصر (محاسنه) وبالسمع (اخباره الظاهره الداله علی استحقاقه الامامه دون غیره فلا یجدوا) نصب وعطف علی یدرک ای فلا یجد اعداؤه وحسّاده الذین یتمنون الامامه (الی منازعته) الامامه (سبیلا).

فالحاصل انه نزل یری ویسمع منزله اللازم ، ای : من یصدر عنه السماع والرؤیه من غیر تعلق بمفعول مخصوص ، ثم جعلها کنایتین عن الرؤیه والسماع المتعلقین بمفعول مخصوص هو محاسنه.

واخباره بادعاء الملازمه بین مطلق الرؤیه ورؤیه آثاره ومحاسنه وکذا بین مطلق السماع وسماع اخباره للدلاله علی ان آثاره واخباره بلغت من الکثره والاشتهار الی حیث یمتنع اخفاؤها فأبصرها کل راء وسمعها کل واع بل لا یبصر الرائی الا تلک الاثار ولا یسمع الواعی الا تلک الاخبار ، فذکر الملزوم واراد اللازم علی ما هو طریق الکنایه ففی ترک المفعول والاعراض عنه اشعار بان فضائله قد بلغت من الظهور والکثره الی حیث یکفی فیها مجرد ان یکون ذو سمع وذو بصر حتی یعلم انه المتفرد بالفضائل.

ولا یخفی انه یفوت هذا المعنی عند ذکر المفعول او تقدیره (والا) ای : وان لم یکن الغرض عند عدم ذکر المفعول مع الفعل المتعدی المسند الی فاعله او نفیه عنه مطلقا بل قصد تعلقه بمفعول غیر مذکور (وجب التقدیر بحسب القرائن) الداله علی

[شماره صفحه واقعی : 107]

ص: 1831

تعیین المفعول ان عاما فعام وان خاصا فخاص ، ولما وجب تقدیر المفعول تعین انه مراد فی المعنی ومحذوف من اللفظ لغرض فاشار الی تفصیل الغرض بقوله (ثم الحذف اما للبیان بعد الابهام کما فی فعل المشیئه) والاراده ونحوهما اذا وقع شرطا فان الجواب یدل علیه ویبینه لکنه انما یحذف (ما لم یکن تعلقه به) ای تعلق فعل المشیئه بالمفعول (غریبا نحو (فَلَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ)) ای لو شاء الله هدایتکم لهدیکم اجمعین.

فانه لما قیل لو شاء علم السامع ، ان هناک شیئا علقت المشیئه علیه لکنه مبهم عنده ، فاذا جیء بجواب الشرط صار مبینا له وهذا اوقع فی النفس (بخلاف) ما اذا کان تعلق فعل المشیئه به غریبا فانه لا یحذف حینئذ کما فی نحو قوله («ولو شئت ان ابکی دما لبکیته) ، علیه ولکن ساحه الصبر اوسع».

فان تعلق فعل المشیئه ببکاء الدم غریب فذکره لیتقرر فی نفس السامع ویأنس به.

(واما قوله :

فلم یبق منی الشوق غیر تفکری***فلو شئت ان ابکی بکیت تفکر»

فلیس منه) ای مما ترک فیه حذف مفعول المشیئه بناء علی غرابه تعلقها به علی ما ذهب الیه صدر الافاضل فی ضرام السقط من ان المراد لو شئت ان ابکی تفکرا بکیت تفکرا فلم یحذف منه مفعول المشیئه.

ولم یقل لو شئت بکیت تفکرا لان تعلق المشیئه ببکاء التفکر غریب کتعلقها ببکاء الدم.

وانما لم یکن من هذا القبیل (لان المراد بالاول البکاء الحقیقی) لا البکاء التفکری لانه اراد ان یقول افنانی النحول فلم یبق منی غیر خواطر تجول فیّ حتی لو شئت البکاء فمریت جفونی وعصرت عینی لیسیل منها دمع لم اجده وخرج منها بدل الدمع التفکر فالبکاء الذی اراد ایقاع المشیئه علیه بکاء مطلق مبهم غیر معدی

[شماره صفحه واقعی : 108]

ص: 1832

الی التفکر البته والبکاء الثانی مقید معدی الی التفکر فلا یصلح ان یکون تفسیرا للاول وبیانا له کما اذا قلت لو شئت ان تعطی درهما اعطیت درهمین کذا فی دلائل الاعجاز ، ومما نشأ فی هذا المقام من سوء الفهم وقله التدبر ما قیل ان الکلام فی مفعول ابکی والمراد ان البیت لیس من قبیل ما حذف فیه المفعول للبیان بعد الابهام بل انما حذف لغرض آخر.

وقیل : یحتمل ان یکون المعنی لو شئت ان ابکی تفکرا بکیت تفکرا ای لم یبق فیّ ماده الدمع فصرت بحیث اقدر علی بکاء التفکر فیکون من قبیل ما ذکر فیه مفعول المشیئه لغرابته.

وفیه نظر لان ترتب هذا الکلام علی قوله لم یبق منی الشوق غیر تفکری یأبی هذا المعنی عند التأمل الصادق لان القدره علی بکاء التفکر لا تتوقف علی ان لا یبقی فیه غیر التفکر فافهم.

(واما لدفع توهم اراده غیر المراد) عطف علی اما للبیان (ابتداء) متعلق بتوهم (کقوله «وکم ذدت) ای دفعت (عنی من تحامل حادث») یقال تحامل فلان علّی اذا لم یعدل وکم خبریه ممیزها قوله من تحامل قالوا واذا فصل بین کم الخبریه وممیزها بفعل متعد وجبت الاتیان بمن لئلا یلتبس بالمفعول ومحل کم النصب علی انها مفعول ذدت.

وقیل الممیز محذوف ای کم مره ومن فی من تحامل زائده وفیه نظر للاستغناء عن هذا الحذف والزیاده بما ذکرناه (وسوره ایام) ای شدتها وصولتها (حززن) ای قطعن اللحم (الی العظم) فحذف المفعول اعنی اللحم (اذ لو ذکر اللحم لربما توهم قبل ذکر ما بعده) ای ما بعد اللحم یعنی الی العظم (ان الحز لم ینته الی العظم).

وانما کان فی بعض اللحم فحذف دفعا لهذا التوهم (واما لانه ارید ذکره) ای ذکر المفعول (ثانیا علی وجه یتضمن ایقاع الفعل علی صریح لفظه) لا علی الضمیر العائد الیه (اظهارا لکمال العنایه بوقوعه) ای الفعل (علیه) ای علی المفعول حتی کأنه لا یرضی ان یوقعه علی ضمیره وان کان کنایه عنه (کقوله :

[شماره صفحه واقعی : 109]

ص: 1833

«قد طلبنا فلم نجد لک فی السؤدد***و المجد و المکارم مثلا»)

ای قد طلبنا لک مثلا فحذف مثلا اذ لو ذکره لکان المناسب فلم نجده فیفوت الغرض اعنی ایقاع عدم الوجدان علی صریح لفظ المثل (ویجوز ان یکون السبب) فی حذف مفعول طلبنا (ترک مواجهه الممدوح بطلب مثل له) قصدا الی المبالغه فی التأدب معه حتی کأنه لا یجوز وجود المثل له لیطلبه فان العاقل لا یطلب الا ما یجوز وجوده.

(واما للتعمیم) فی المفعول (مع الاختصار کقولک قد کان منک ما یؤلم ای کل احد) بقرینه ان المقام مقام المبالغه ، وهذا التعمیم وان امکن ان یستفاد من ذکر المفعول بصیغه العموم لکن یفوت الاختصار حینئذ.

(وعلیه) ای وعلی حذف المفعول للتعمیم مع الاختصار ورد قوله تعالی (وَاللهُ یَدْعُوا إِلی دارِ السَّلامِ) ای جمیع عباده.

فالمثال الاول یفید العموم مبالغه والثانی تحقیقا (واما لمجرد الاختصار) من غیر ان یعتبر معه فائده اخری من التعمیم وغیره.

وفی بعض النسخ (عند قیام قرینه) وهو تذکره لما سبق ولا حاجه الیه.

وما یقال من ان المراد عند قیام قرینه داله علی ان الحذف لمجرد الاختصار لیس بسدید لان هذا المعنی معلوم ومع هذا جار فی سائر الاقسام ولا وجه لتخصیصه بمجرد الاختصار (نحو «اصغیت الیه» ای اذنی وعلیه) ای علی الحذف لمجرد الاختصار (قوله تعالی (رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ) ای ذاتک).

وههنا بحث وهو ان الحذف للتعمیم مع الاختصار ان لم یکن فیه قرینه داله علی ان المقدر عام فلا تعمیم اصلا وان کانت فالتعمیم مستفاد من عموم المقدر سواء حذف او لم یحذف فالحذف لا یکون الا لمجرد الاختصار.

(واما للرعایه علی الفاصله نحو) قوله تعالی («وَالضُّحی وَاللَّیْلِ إِذا سَجی» (ما وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَما قَلی) ای وما قلاک وحصول الاختصار ایضا ظاهر (واما لاستهجان) ذکره) ای ذکر المفعول (کقول عائشه) رضی الله تعالی عنها «ما رأیت منه ای من

[شماره صفحه واقعی : 110]

ص: 1834

النبی علیه السلام (ولا رأی منی) ای العوره.

(واما لنکته اخری) کاخفائه او التمکن من انکاره ان مست الیه حاجه او تعینه حقیقه او ادعاء او نحو ذلک (وتقدیم مفعوله) ای مفعول الفعل (ونحوه) ای نحو المفعول من الجار والمجرور والظرف والحال وما اشبه ذلک (علیه) ای علی الفعل (لرد الخطاء فی التعیین کقولک زیدا عرفت لمن اعتقد انک عرفت انسانا) واصاب فی ذلک (و) اعتقد (انه غیر زید) واخطأفیه (وتقول لتأکیده) ای تأکید هذا الرد زیدا عرفت لا غیره وقد یکون ایضا لرد الخطاء فی الاشتراک کقولک زیدا عرفت لمن اعتقد انک عرفت زیدا وعمرو ، وتقول لتأکیده زیدا عرفت وحده ، وکذا فی نحو زیدا اکرم وعمروا لا تکرم امرا ونهیا فکان الاحسن ان یقول لافاده الاختصاص.

(ولذلک) ای ولان التقدیم لرد الخطاء فی تعیین المفعول مع الاصابه فی اعتقاد وقوع الفعل علی مفعول ما (لا یقال ما زیدا ضربت ولا غیره) لان التقدیم یدل علی وقوع الضرب علی غیر زید تحقیقا لمعنی الاختصاص.

وقولک ولا غیره ینفی ذلک فیکون مفهوم التقدیم مناقضا لمنطوق لا غیره.

نعم لو کان التقدیم لغرض آخر غیر التخصیص جاز ما زیدا ضربت ولا غیره وکذا زیدا ضربت وغیره (ولا ما زیدا ضربت ولکن اکرمته) لان مبنی الکلام لیس علی ان الخطاء واقع فی الفعل بانه الضرب حتی ترده الی الصواب بانه الاکرام وانما الخطا فی تعیین المضروب فالصواب ولکن عمروا.

(واما نحو زیدا عرفته فتأکید ان قدر) الفعل المحذوف (المفسر) بالفعل المذکور (قبل المنصوب) ای عرفت زیدا عرفته (والا) ای وان لم یقدر المفسر قبل المنصوب بل بعده (فتخصیص) ای زیدا عرفت عرفته لان المحذوف المقدر کالمذکور فالتقدیم علیه کالتقدیم علی المذکور فی افاده الاختصاص کما فی بسم الله فنحو زیدا عرفته محتمل للمعنیین التخصیص والتأکید فالرجوع فی التعیین الی القرائن وعند قیام القرینه علی انه للتخصیص یکون اوکد من قولنا زیدا عرفت لما فیه من التکرار وفی بعض النسخ.

[شماره صفحه واقعی : 111]

ص: 1835

(واما نحو («وَأَمَّا ثَمُودُ) فَهَدَیْناهُمْ» فلا یفید الا التخصیص) لامتناع ان یقدر الفعل مقدما نحو اما فهدینا ثمود لالتزامهم وجود فاصل بین اما والفاء بل التقدیر اما ثمود فهدیناهم بتقدیم المفعول ، وفی کون هذا التقدیم للتخصیص نظر لانه یکون مع الجهل بثبوت اصل الفعل کما اذا جاءک زید وعمرو ثم سألک سائل ما فعلت بهما فتقول اما زیدا فضربته واما عمروا فاکرمته فلیتأمل.

(وکذلک) ای ومثل زیدا عرفت فی افاده الاختصاص (قولک بزید مررت) فی المفعول بواسطه لمن اعتقد انک مررت بانسان وانه غیر زید وکذلک یوم الجمعه سرت وفی المسجد صلیت وتأدیبا ضربته وماشیا حججت.

(والتخصیص لازم للتقدیم غالبا) ای لا ینفک عن تقدیم المفعول ونحوه فی اکثر الصور بشهاده الاستقراء وحکم الذوق.

وانما قال غالبا لان اللزوم الکلی غیر متحقق ، اذا التقدیم قد یکون لاغراض اخر کمجرد الاهتمام والتبرک والاستلذاذ وموافقه کلام السامع وضروره الشعر او رعایه السجع والفاصله ونحو ذلک قال الله تعالی (خُذُوهُ) فَغُلُّوهُ ، ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ ، ثُمَّ فِی سِلْسِلَه ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُکُوهُ ، وقال (وَإِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظِینَ ، فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلا تَقْهَرْ ، وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ ،) وقال (وَما ظَلَمْناهُمْ وَلکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ ،) الی غیر ذلک مما لا یحسن فیه اعتبار التخصیص عند من له معرفه باسالیب الکلام.

(ولهذا) ای ولان التخصیص لازم للتقدیم غالبا (یقال فی (إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ) معناه نخصک بالعباده والاستعانه) بمعنی نجعلک من بین الموجودات مخصوصا بذلک لا نعبد ولا نستعین غیرک (وفی (لَإِلَی اللهِ تُحْشَرُونَ) معناه الیه تحشرون لا الی غیره ویفید) التقدیم (فی الجمیع) ای جمیع صور التخصیص (وراء التخصیص) ای بعده (اهتماما بالمقدم) لانهم یقدمون الذی شانه اهم وهم ببیانه اعنی (ولهذا یقدر) المحذوف (فی بسم الله مؤخرا) ای بسم الله افعل کذا لیفید مع الاختصاص الاهتمام لان المشرکین کانوا یبدؤن باسماء آلهتهم فیقولون باسم اللات باسم العزی فقصد الموحد تخصیص اسم الله بالابتداء للاهتمام والرد علیهم.

[شماره صفحه واقعی : 112]

ص: 1836

(واورد اقرأ باسم ربک) یعنی لو کان التقدیم مفیدا للاختصاص والاهتمام لوجب ان یؤخر الفعل ویقدم باسم ربک لان کلام الله تعالی احق لرعایه ما تجب رعایته (واجیب بان الاهم فیه القرائه) لانها اول سوره نزلت فکان الامر بالقرائه اهم باعتبار هذا العارض وان کان ذکر الله اهم فی نفسه هذا جواب جار الله العلامه فی الکشاف (وبانه) ای باسم ربک (متعلق باقرأ الثانی) ای هو مفعول اقرأ الذی بعده.

(ومعنی) اقرأ (الاول اوجد القرائه) من غیر اعتبار تعدیته الی مقروء به کما فی فلان یعطی ویمنع کذا فی المفتاح (وتقدیم بعض معمولاته) ای معمولات الفعل (علی بعض لان اصله) ای اصل ذلک البعض (التقدیم) علی البعض الاخر (ولا مقتضی للعدول عنه) ای عن الاصل (کالفاعل فی نحو ضرب زید عمروا) لانه عمده فی الکلام وحقه ان یلی الفعل وانما قال فی نحو ضرب زید عمروا لان فی نحو ضرب زیدا غلامه مقتضیا للعدول عن الاصل (والمفعول الاول فی نحو اعطیت زیدا درهما) فان اصله التقدیم لما فیه من معنی الفاعلیه وهو انه عاط ای آخذ للعطاء (او لان ذکره) ای ذکر ذلک البعض الذی یقدم.

(اهم) جعل الاهمیه ههنا قسیما لکون الاصل التقدیم وجعلها فی المسند الیه شاملا له ولغیره من الامور المقتضیه للتقدیم وهو الموافق للمفتاح ولما ذکره الشیخ عبد القاهر حیث قال انا لم نجدهم اعتمدوا فی التقدیم شیئا یجری مجری الاصل غیر العنایه والاهتمام لکن ینبغی ان یفسر وجه العنایه بشیء یعرف له فیه معنی وقد ظن کثیر من الناس انه یکفی ان یقال قدم للعنایه ولکونه اهم من غیر ان یذکر من این کانت تلک العنایه وبم کان اهم.

فمراد المصنف بالاهمیه ههنا الاهمیه العارضه بحسب اعتناء المتکلم او السامع بشانه والاهتمام بحاله لغرض من الاغراض (کقوله قتل الخارجی فلان) لان الاهم فی تعلق القتل هو الخارجی المقتول لیتخلص الناس من شره (او لان فی التأخیر اخلالا ببیان المعنی نحو قوله تعالی «وَقالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ

[شماره صفحه واقعی : 113]

ص: 1837

إِیمانَهُ» فانه لو اخرّ) قوله من آل فرعون عن قوله (یَکْتُمُ إِیمانَهُ) (لتوهم انه من صله (یَکْتُمُ)) ای یکتم ایمانه من آل فرعون (فلم یفهم انه) ای ذلک الرجل کان (منهم) ای من آل فرعون.

والحاصل انه ذکر للرجل ثلاثه اوصاف انه مؤمن ، ومن آل فرعون ، ویکتم ایمانه ، قدم الاول اعنی مؤمن لکونه اشرف ثم الثانی لئلا یتوهم خلاف المقصود (او) لان فی التأخیر اخلالا (بالتناسب کرعایه الفاصله نحو قوله تعالی (فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَهً مُوسی) بتقدیم الجار والمجرور والمفعول علی الفاعل لان فواصل الای علی الالف.

[شماره صفحه واقعی : 114]

ص: 1838

الباب الخامس : القصر

فی اللغه الحبس وفی الاصطلاح تخصیص شیء بشیء بطریق مخصوص وهو (حقیقی وغیر حقیقی) لان تخصیص شیء بشیء اما ان یکون بحسب الحقیقه وفی نفس الامر بان لا یتجاوزه الی غیره اصلا وهو الحقیقی.

او بحسب الاضافه الی شیء آخر بان لا یتجاوزه الی ذلک الشیء وان امکن ان یتجاوزه الی شیء آخر فی الجمله وهو غیر حقیقی بل اضافی کقولک ما زید الا قائم بمعنی انه لا یتجاوز القیام الی القعود لا بمعنی انه لا یتجاوزه الی صفه اخری اصلا.

وانقسامه الی الحقیقی والاضافی بهذا المعنی لا ینافی کون التخصیص مطلقا من قبیل الاضافات.

(وکل واحد منهما) ای من الحقیقی وغیره (نوعان قصر الموصوف علی الصفه) وهو ان لا یتجاوز الموصوف من تلک الصفه الی صفه آخر لکن یجوز ان تکون تلک الصفه لموصوف آخر.

(وقصر الصفه علی الموصوف) وهو ان لا یتجاوز تلک الصفه ذلک الموصوف الی موصوف آخر لکن یجوز ان یکون لذلک الموصوف صفات آخر.

(والمراد) بالصفه ههنا الصفه (المعنویه) اعنی المعنی القائم بالغیر (لا النعت النجوی) اعنی التابع الذی یدل علی معنی فی متبوعه غیر الشمول وبینهما عموم من وجه لتصادقهما فی مثل اعجبنی هذا العلم وتفارقهما فی مثل العلم حسن ومررت بهذا الرجل.

[شماره صفحه واقعی : 115]

ص: 1839

واما نحو قولک ما زید الا اخوک وما الباب الاساج وما هذا الا زید فمن قصر الموصوف علی الصفه تقدیرا اذا المعنی انه مقصور علی الاتصاف بکونه اخا اوساجا او زیدا.

(والاول) ای قصر الموصوف علی الصفه (من الحقیقی نحو ما زید الا کاتب اذا ارید انه لا یتصف بغیرها) ای غیر الکتابه من الصفات (وهو لا یکاد یوجد لتعذر الاحاطه بصفات الشیء) حتی یمکن اثبات شیء منها ونفی ما عداها بالکلیه بل هذا محال لان للصفه المنفیه نقیضا وهو من الصفات التی لا یمکن نفیها ضروره امتناع ارتفاع النقیضین مثلا.

اذا قلنا ما زید الا کاتب واردنا انه لا یتصف بغیره لزم ان لا یتصف بالقیام ولا بنقیضه وهو محال.

(والثانی) ای قصر الصفه علی الموصوف من الحقیقی (کثیر نحو ما فی الدار الا زید) علی معنی ان الحصول فی الدار المعینه مقصور علی زید (وقد یقصد به) ای بالثانی (المبالغه لعدم الاعتداد بغیر المذکور) کما یقصد بقولنا ما فی الدار الا زید ان جمیع من فی الدار ممن عدا زیدا فی حکم العدم فیکون قصرا حقیقیا ادعائیا واما فی القصر الغیر الحقیقی فلا یجعل فیه غیر المذکور بمنزله العدم بل یکون المراد ان الحصول فی الدار مقصور علی زید بمعنی انه لیس حاصلا لعمرو وان کان حاصلا لبکر وخالد.

(والاول) ای قصر الموصوف علی الصفه (من غیر الحقیقی تخصیص امر بصفه دون) صفه (اخری او مکانها) ای تخصیص امر بصفه مکان صفه اخری.

(والثانی) ای قصر الصفه علی الموصوف من غیر الحقیقی (تخصیص صفه بامر دون) امر (آخر او مکانه).

وقوله دون اخری معناه متجاوز اعن الصفه الاخری فان المخاطب اعتقد اشتراکه فی صفتین والمتکلم یخصصه باحدیهما ویتجاوز عن الاخری ومعنی دون فی الاصل ادنی مکانا من الشیء یقال هذا دون ذاک اذا کان احطّ منه قلیلا ثم استعیر

[شماره صفحه واقعی : 116]

ص: 1840

للتفاوت فی الاحوال والرتب ثم اتسع فیه فاستعمل فی کل تجاوز حد الی حد وتخطی حکم الی حکم.

ولقائل ان یقول ان ارید بقوله دون اخری ودون آخر دون صفه واحده اخری ودون امر واحد آخر فقد خرج عن ذلک ما اذا اعتقد المخاطب اشتراک ما فوق الاثنین کقولنا ما زید الا کاتب لمن اعتقده کاتبا وشاعرا ومنجما وقولنا ما کاتب الا زید لمن اعتقد ان الکاتب زید او عمرو او بکر وان ارید به الاعم من الواحد وغیره فقد دخل فی هذا التفسیر القصر الحقیقی وکذا الکلام علی مکان اخری ومکان آخر.

(فکل منهما) ای فعلم من هذا الکلام ومن استعمال لفظه او فیه ان کل واحد من قصر الموصوف علی الصفه وقصر الصفه علی الموصوف (ضربان).

الاول التخصیص بشیء دون شیء والثانی التخصیص بشیء مکان شیء (والمخاطب بالاول من ضربی کل) من قصر الموصوف علی الصفه وقصر الصفه علی الموصوف ویعنی بالاول التخصیص بشیء دون شیء (من یعتقد الشرکه) ای شرکه صفتین فی موصوف واحد فی قصر الموصوف علی الصفه وشرکه موصوفین فی صفه واحده فی قصر الصفه علی الموصوف فالمخاطب بقولنا ما زید الا کاتب من یعتقد اتصافه بالشعر والکتابه وبقولنا ما کاتب الا زید من یعتقد اشتراک زید وعمرو فی الکتابه.

(ویسمی) هذا القصر (قصر افراد لقطع الشرکه) التی اعتقدها المخاطب (و) المخاطب (بالثانی) اعنی التخصیص بشیء مکان شیء من ضربی کل من القصرین (یعتقد العکس) ای عکس الحکم الذی أثبته المتکلم فالمخاطب بقولنا ما زید الا قائم من اعتقد اتصافه بالقعود دون القیام وبقولنا ما شاعر الا زید من اعتقد ان الشاعر عمرو لا زید.

(ویسمی) هذا القصر (قصر قلب لقلب حکم المخاطب او تساویا عنده) عطف علی قوله یعتقد العکس علی ما یفصح عنه لفظ الایضاح ای المخاطب بالثانی اما من یعتقد العکس واما من تساوی عنده الامر ان اعنی الاتصاف بالصفه المذکوره

[شماره صفحه واقعی : 117]

ص: 1841

وغیرها فی قصر الموصوف علی الصفه واتصاف الامر المذکور وغیره بالصفه فی قصر الصفه علی الموصوف حتی یکون المخاطب بقولنا ما زید الا قائم من یعتقد اتصافه بالقیام او القعود من غیر علم بالتعیین وبقولنا ما شاعر الا زید من یعتقد ان الشاعر زیدا وعمروا من غیر ان یعلمه علی التعیین.

(ویسمی) هذا القصر (قصر تعیین) لتعیینه ما هو غیر معین عند المخاطب.

فالحاصل ان التخصیص بشیء دون شیء آخر قصر افراد والتخصیص بشیء مکان شیء ان اعتقد المخاطب فیه العکس قصر قلب وان تساویا عنده قصر تعیین.

وفیه نظر لانا لو سلمنا ان فی قصر التعیین تخصیص شیء بشیء مکان شیء آخر فلا یخفی ان فیه تخصیص شیء بشیء دون آخر فان قولنا ما زید الا قائم لمن تردد بین القیام والقعود تخصص له بالقیام دون القعود.

ولهذا جعل السکاکی التخصیص بشیء دون شیء مشترکا بین قصر الافراد والقصد الذی سماه المصنف قصر تعیین وجعل التخصیص بشیء مکان شیء قصر قلب فقط.

(وشرط قصر الموصوف علی الصفه افرادا عدم تنافی الوصفین) لیصح اعتقاد المخاطب اجتماعهما فی الموصوف حتی تکون الصفه المنفیه فی قولنا ما زید الا شاعر کونه کاتبا او منجما لا کونه مفحما ای غیر شاعر لان الافحام وهو وجدان الرجل غیر شاعر ینافی الشاعریه.

(و) شرط قصر الموصوف علی صفه (قلبا تحقق تنافیهما) ای تنافی الوصفین حتی یکون المنفی فی قولنا ما زید الا قائم کونه قاعدا او مضطجعا او نحو ذلک مما ینافی القیام.

ولقد احسن صاحب المفتاح فی اهمال هذا الاشتراط لان قولنا ما زید الا شاعر ، لمن اعتقد انه کاتب ولیس بشاعر قصر قلب علی ما صرح به فی المفتاح مع عدم تنافی الشعر والکتابه ومثل هذا خارج عن اقسام القصر علی ما ذکره المصنف.

لا یقال هذا شرط الحسن او المراد التنافی فی اعتقاد المخاطب.

[شماره صفحه واقعی : 118]

ص: 1842

لانا نقول اما الاول فلا دلاله للفظ علیه مع انا لا نسلم عدم حسن قولنا ما زید الا شاعر لمن اعتقده کاتبا غیر شاعر.

واما الثانی فلان التنافی بحسب اعتقاد المخاطب معلوم مما ذکره فی تفسیره ان قصر القلب هو الذی یعتقد فیه المخاطب العکس فیکون هذا الاشتراط ضائعا ، وایضا لم یصح قول المصنف فی الایضاح ان السکاکی لم یشترط فی قصر القلب تنافی الوصفین وعلل المصنف رحمه الله اشتراط تنافی الوصفین بقوله لیکون اثبات الصفه مشعرا بانتفاء غیرها.

وفیه نظر بیّن فی الشرح.

(وقصر التعیین اعم) من ان یکون الوصفان فیه متنافیین او لا فکل مثال یصلح لقصر الافراد والقلب یصلح لقصر التعیین من غیر عکس.

(وللقصر طرق) والمذکور ههنا اربعه وغیرها قد سبق ذکره ، فالاربعه المذکوره ههنا (منها العطف کقولک فی قصره) ای قصر الموصوف علی الصفه (افرادا زید شاعر لا کاتب او ما زید کاتبا بل شاعر) مثل بمثالین اولهما الوصف المثبت فیه معطوف علیه والمنفی معطوف والثانی بالعکس (وقلبا زید قائم لا قاعد او ما زید قائما بل قاعد).

فان قلت اذا تحقق تنافی الوصفین فی قصر القلب فاثبات احدهما یکون مشعرا بانتفاء الغیر فما فائده نفی الغیر واثبات المذکور بطریق الحصر.

قلت الفائده فیه التنبیه علی رد الخطاء فیه اذ المخاطب اعتقد العکس فان قولنا زید قائم وان دل علی نفی القعود لکنه خال عن الدلاله علی ان المخاطب اعتقد انه قاعد.

(وفی قصرها) ای قصر الصفه علی الموصوف افرادا ، او قلبا بحسب المقام (زید شاعر لا عمرو او ما عمرو شاعرا بل زید) ویجوز ما شاعر عمرو بل زید بتقدیم الخبر لکنه یجب حینئذ رفع الاسمین لبطلان العمل ولما لم یکن فی قصر الموصوف علی الصفه مثال الافراد صالحا للقلب لاشتراط عدم التنافی فی الافراد.

[شماره صفحه واقعی : 119]

ص: 1843

وتحقق التنافی فی القلب علی زعمه اورد للقلب مثالا یتنافی فیه الوصفان بخلاف قصر الصفه فان فیه مثالا واحدا یصلح لهما ، ولما کان کل ما یصلح مثالا لهما یصلح مثالا لقصر التعیین لم یتعرض لذکره ، وهکذا فی سائر الطرق.

(ومنها النفی والاستثناء کقولک فی قصره) افرادا (ما زید الاشاعر) قلبا (وما زید الا قائم وفی قصرها) افرادا وقلبا (ما شاعر الا زید) والکل یصلح مثالا للتعیین والتفاوت انما هو بحسب اعتقاد المخاطب.

(ومنها انما کقولک فی قصره) افرادا (انما زید کاتب) قلبا (وانما زید قائم وفی قصرها) افرادا وقلبا (انما قائم زید).

وفی دلائل الاعجاز ان انما ولاء العاطفه انما یستعملان فی الکلام المعتد به لقصر القلب دون الافراد.

واشار الی سبب افاده انما القصر بقوله (لتضمنه معنی ما والا) واشار بلفظ التضمن الی انه لیس بمعنی ما والا حتی کأنهما لفظان مترادفان اذ فرق بین ان یکون فی الشیء معنی الشیء.

وبین ان یکون الشیء الشیء ، علی الاطلاق فلیس کل کلام یصلح فیه ما والا یصلح فیه انما صرح بذلک الشیخ فی دلائل الاعجاز ، ولما اختلفوا فی افاده انما القصر وفی تضمنه معنی ما والا بیّنه بثلثه اوجه فقال (لقول المفسرین انما حرّم علیکم المیته بالنصب معناه ما حرّم الله علیک الا المیته و) هذا المعنی (هو المطابق لقرائه الرفع) ای رفع المیته.

وتقریر هذا الکلام ان فی الایه ثلث قرائات حرّم مبنیا للفاعل مع نصب المیته ورفعها وحرّم مبنیا للمفعول مع رفع المیته کذا فی تفسیر الکواشی ، فعلی القرائه الاولی ما فی انما کافه اذ لو کانت موصوله لبقی ان بلا خبر والموصول بلا عائد وعلی الثانیه موصوله لتکون المیته خبرا اذ لا یصح ارتفاعها بحرم المبنی للفاعل علی ما لا یخفی.

والمعنی ان الذی حرّمه الله تعالی علیکم هو المیته وهذا یفید القصر (لما مر) فی

[شماره صفحه واقعی : 120]

ص: 1844

تعریف المسند من ان نحو المنطلق زید وزید المنطلق یفید قصر الانطلاق علی زید.

فاذا کان انما متضمنا معنی ما والا وکان معنی القرائه الاولی ما حرّم الله علیکم الا المیته کانت مطابقه للقرائه الثانیه والا لم تکن مطابقه لها لافادتها القصر ، فمراد السکاکی والمصنف بقرائه النصب والرفع هو القرائه الاولی والثانیه فی المبنی للفاعل ولهذا لم یتعرضا للاختلاف فی لفظ حرّم بل فی لفظ المیته رفعا ونصبا.

واما علی القرائه الثالثه اعنی رفع المیته وحرّم مبنیا للمفعول فیحتمل ان یکون ما کافه ای ما حرّم علیکم الا المیته وان یکون موصوله ای ان الذی حرّم علیکم وهو المیته ویرجح هذا ببقاء انّ عامله علی ما هو اصلها.

وبعضهم توهم ان مراد السکاکی والمصنف بقرائه الرفع هذه القرائه الثالثه فطالبهما بالسبب فی اختیار کونها موصوله مع ان الزجاج اختار انها کافه.

(ولقول النحاه انما لاثبات ما یذکر بعده ونفی ما سواه) ای سوی ما یذکر بعده اما فی قصر الموصوف نحو انما زید قائم فهو لاثبات قیام زید ونفی ما سواه من القعود ونحوه واما فی قصر الصفه نحو انما یقوم زید فهو لاثبات قیامه ونفی ما سواه من قیام عمرو وبکر وغیرهما (ولصحه انفصال الضمیر معه) ای مع انما نحو انما یقوم انا فان الانفصال انما یجوز عند تعذر الاتصال ولا تعذر ههنا الا بان یکون المعنی ما یقوم الا انا فیقع بین الضمیر وعامله فصل لغرض ثم استشهد علی صحه هذا الانفصال ببیت من هو ممن یستشهد بشعره.

ولهذا صرح باسمه فقال (قال الفرزدق انا الذائد) ، من الذود وهو الطرد (الحامی الذمار) ای العهد.

وفی الاساس هو الحامی الذمار اذا حمی ما لو لم یحمه لیم وعنف من حماه وحریمه (وانما یدافع عن احسابهم انا او مثلی ،) لما کان غرضه ان یخص المدافع لا المدافع عنه فصل الضمیر واخره اذ لو قال وانما ادافع عن احسابهم لصار المعنی انه یدافع عن احسابهم لا عن احساب غیرهم وهو لیس بمقصوده. ولا یجوز ان یقال انه محمول علی الضروره لانه کان یصح ان یقال انما ادافع عن

[شماره صفحه واقعی : 121]

ص: 1845

احسابهم انا علی ان یکون انا تأکیدا ولیست ما موصوله اسم انّ وانا خبرها اذ لا ضروره فی العدول عن لفظ من الی لفظ ما (ومنها التقدیم) ای تقدیم ما حقه التأخیر کتقدیم الخبر علی المبتدأ او المعمولات علی الفعل (کقولک فی قصره) ای قصر الموصوف (تمیمی انا) کان الانسب ذکر المثالین لان التمیمیه والقیسیه ان تنافیا لم یصلح هذا مثالا لقصر الافراد والا لم یصلح لقصر القلب بل للافراد (وفی قصرها انا کفیت مهمتک) افرادا وقلبا او تعیینا بحسب اعتقاد المخاطب.

(وهذه الطرق الاربعه) بعد اشتراکها فی افاده القصر (تختلف من وجوه فدلاله الرابع) ای التقدیم (بالفحوی) ای بمفهوم الکلام بمعنی انه اذا تأمل صاحب الذوق السلیم فیه فهم منه القصر وان لم یعرف اصطلاح البلغاء فی ذلک (و) دلاله الثلثه (الباقیه بالوضع) لان الواضع وضعها لمعان تفید القصر.

(والاصل) ای الوجه الثانی من وجوه الاختلاف ان الاصل (فی الاول) ای فی طریق العطف (النص علی المثبت والمنفی کما مر فلا یترک) النص علیهما (الا لکراهه الاطناب کما اذا قیل زید یعلم النحو الصرف والعروض او زید یعلم النحو وعمرو وبکر فتقول فیهما) ای فی هذین المقامین (زید یعلم النحو لا غیر) واما فی الاول [فمعناه : لا غیر النحوی ای : لا التصریف ولا العروض واما فی الثانی] فمعناه لا غیر زید ای لا عمرو ولا بکر وحذف المضاف الیه من غیر وبنی هو علی الضم تشبیها بالغایات ، وذکر بعض النحاه ان لا فی لا غیر لیست عاطفه بل لنفی الجنس (او نحوه) ای نحو لا غیر مثل لا ما سواه ولا من عداه وما اشبه ذلک.

(و) الاصل (فی) الثلاثه (الباقیه النص علی المثبت فقط) دون المنفی وهو ظاهر (والنفی) ای وجه الثالث من وجوه الاختلاف ان النفی بلاء العاطفه (لا یجامع الثانی) اعنی النفی والاستثناء فلا یصح ما زید الا قائم لا قاعد ،

وقد یقع مثل ذلک فی کلام المصنفین لا فی کلام البلغاء (لان شرط المنفی بلاء العاطفه ان لا یکون) ذلک المنفی (منفیا قبلها بغیرها) من ادوات النفی لانها موضوعه لان تنفی بها ما اوجبته للمتبوع لا لان تعید بها النفی فی شیء قد نفیته وهذا

[شماره صفحه واقعی : 122]

ص: 1846

الشرط مفقود فی النفی والاستثناء.

لانک اذ قلت ما زید الا قائم فقد نفیت عنه کل صفه وقع فیها التنازع حتی کانک قلت لیس هو بقاعد ولا نائم ولا مضطجع ونحو ذلک ، فاذا قلت لا قاعد فقد نفیت عنه بلاء العاطفه شیئا هو منفی قبلها بماء النافیه وکذا الکلام فی ما یقوم الا زید وقوله بغیرها یعنی من ادوات النفی علی ما صرح به فی المفتاح.

وفائدته الاحتراز عما اذا کان منفیا بفحوی الکلام او علم المتکلم او السامع ونحو ذلک کما سیجیء فی بحث انما ،

لا یقال هذا یقتضی جواز ان یکون منفیا قبلها بلاء العاطفه الاخری نحو جاءنی الرجال لا النساء لا هند لانا نقول الضمیر لذلک المشخص ای بغیر لاء العاطفه التی نفی بها ذلک المنفی ومعلوم انه یمتنع نفیه قبلها بها لامتناع ان ینفی شیء بلاء قبل الاتیان بها وهذا کما یقال دأب الرجل الکریم ان لا یؤذی غیره فان المفهوم منه ان لا یؤذی غیره سواء کان ذلک الغیر کریما او غیر کریم.

(ویجامع) ای النفی بلاء العاطفه (الاخیرین) ای انما والتقدیم (فیقال انما انما تمیمی لا قیسی وهو یأتینی لا عمرو لان النفی فیهما) ای فی الاخیرین (غیر مصرح به) کما فی النفی والاستثناء فلا یکون المنفی (بلاء العاطفه منفیا بغیرها من ادوات النفی وهذا کما یقال امتنع زید عن المجیء لا عمرو) فانه یدل علی نفی المجیء عن زید لکن لا صریحا بل ضمنا وانما معناه الصریح هو ایجاب امتناع المجیء عن زید فیکون لا نفیا لذلک لایجاب.

والتشبیه بقوله امتنع زید عن المجیء لا عمرو من جهه ان النفی الضمنی لیس فی حکم النفی الصریح لا من جهه ان المنفی بلاء العاطفه منفی قبلها بالنفی الضمنی کما فی انما انا تمیمی لا قیسی اذ لا دلاله لقولنا امتنع زید عن المجیء علی نفی امتناع مجیء عمرو لا ضمنا ولا صریحا.

قال (السکاکی شرط مجامعته) ای مجامعه النفی بلاء العاطفه (الثالث) ای انما (ان لا یکون الوصف فی نفسه مختصا بالموصوف) لتحصل الفائده (نحو (إِنَّما

[شماره صفحه واقعی : 123]

ص: 1847

یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ)) فانه یمتنع ان یقال لا الذین لا یسمعون لان الاستجابه لا تکون الا ممن یسمع ویعقل بخلاف انما یقوم زید لا عمرو اذ القیام لیس مما یختص بزید.

وقال الشیخ (عبد القاهر لا تحسن) مجامعه الثالث (فی) الوصف (المختص کما تحسن فی غیره وهذا اقرب) الی الصواب اذ لا دلیل علی الامتناع عند قصد زیاده التحقیق والتأکید (واصل الثانی) ای الوجه الرابع من وجوه الاختلاف ان اصل النفی والاستثناء (ان یکون ما استعمل له) ای الحکم الذی استعمل فیه النفی والاستثناء (مما یجهله المخاطب وینکره بخلاف الثالث) ای انما فان اصله ان یکون الحکم المستعمل هو فیه مما یعلمه المخاطب ولا ینکره کذا فی الایضاح نقلا عن دلائل الاعجاز.

وفیه بحث لان المخاطب اذا کان عالما بالحکم ولم یکن حکمه مشوبا بخطاء لم یصح القصر بل لا یفید الکلام سوی لازم الحکم وجوابه ان مراده انّ انما یکون لخبر من شأنه ان لا یجهله المخاطب ولا ینکره حتی ان انکاره یزول بادنی تنبیه لعدم اصراره علیه وعلی هذا یکون موافقا لما فی المفتاح (کقولک لصاحبک وقد رأیت شبحا من بعید ما هو الازید اذا اعتقده غیره) ای اذا اعتقد صاحبک ذلک الشبح غیر زید (مصرا) علی هذا الاعتقاد (وقد ینزل المعلوم منزله المجهول لاعتبار مناسب فیستعمل له) ای لذلک المعلوم.

(الثانی) ای النفی والاستثناء (افرادا) ای حال کونه قصر افراد (نحو (وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ) صلّی الله علیه وآله وسلم ای مقصور علی الرساله لا یتعداها الی التبری من الهلاک) فالمخاطبون وهم الصحابه رضی الله عنهم کانوا عالمین بکونه مقصورا علی الرساله غیر جامع بین الرساله والتبری من الهلاک لکنهم لما کانوا یعدون هلاکه امرا عظیما (نزل استعظامهم هلاکه منزله انکارهم ایاه) ای الهلاک فاستعمل له النفی والاستثناء واعتبار المناسب هنا هو الاشعار بعظم هذا الامر فی نفوسهم وشده حرصهم علی بقائه علیه الصلاه والسلام عندهم.

[شماره صفحه واقعی : 124]

ص: 1848

(او قلبا) عطف علی قوله افرادا (نحو (إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا)) فالمخاطبون وهم الرسل علیهم السلام لم یکونوا جاهلین بکونهم بشرا ولا منکرین لذلک لکنهم نزلوا منزله المنکرین (لاعتقاد القائلین) وهم الکفار (ان الرسول لا یکون بشرا مع اصرار المخاطبین علی دعوی الرساله) فنزلهم القائلون منزله المنکرین للبشریه لما اعتقدوا اعتقادا فاسدا من التنافی بین الرساله والبشریه فقلبوا هذا الحکم بان قالوا ان انتم الا بشر مثلنا ای مقصورون علی البشریه لیس لکم وصف الرساله التی تدعونها.

ولما کان هنا مظنه سؤال وهو ان القائلین قد ادعوا التنافی بین البشریه والرساله وقصروا المخاطبین علی البشریه والمخاطبون قد اعترفوا بکونهم مقصورین علی البشریه حیث قالوا ان نحن الا بشر مثلکم فکأنهم سلموا انتفاء الرساله عنهم اشار الی جوابه بقوله.

(وقولهم) ای قول الرسل المخاطبین (ان نحن الا بشر مثلکم من) باب (مجاراه الخصم) وارخاء العنان الیه بتسلیم بعض مقدماته (لیعثر) الخصم من العثار وهو الزله.

وانما یفعل ذلک (حیث یراد تبکیته) ای اسکات الخصم والزامه (لا لتسلیم انتفاء الرساله) فکأنهم قالوا ان ما ادعیتم من کوننا بشرا فحق لا ننکره.

ولکن هذا لا ینافی ان یمن الله تعالی علینا بالرساله فلهذا اثبتوا البشریه لانفسهم.

واما اثباتها بطریق القصر فلیکون علی وفق کلام الخصم (وکقولک) عطف علی قوله کقولک لصاحبک.

وهذا مثال لاصل انما ای الاصل فی انما ان یستعمل فیما لا ینکره المخاطب کقولک (انما هو اخوک لمن یعلم ذلک ویقرّ به وانت ترید ان ترقّقه علیه) ای ان تجعل من یعلم ذلک رقیقا مشفقا علی اخیه.

والاولی بناء علی ما ذکرنا ان یکون هذا المثال من الاخراج لا علی مقتضی

[شماره صفحه واقعی : 125]

ص: 1849

الظاهر (وقد ینزل المجهول منزله المعلوم لادعاء ظهوره فیستعمل له الثالث) ای انما (قوله تعالی حکایه عن الیهود (إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ)) ادعوا ان کونهم مصلحین امر ظاهر من شأنه ان لا یجهله المخاطب ولا ینکره (ولذلک جاء الا انهم هم المفسدون للرد علیهم مؤکدا بما تری) من ایراد الجمله الاسمیه الداله علی اثبات.

وتعریف الخبر الدال علی الحصر وتوسیط ضمیر الفصل المؤکد لذلک وتصدیر الکلام بحرف التنبیه الدال علی ان مضمون الکلام مما له خطر وله عنایه.

ثم لتأکیده بان ثم تعقیبه بما یدل علی التقریع والتوبیخ وهو قوله (وَلکِنْ لا یَشْعُرُونَ) (ومزیه انما علی العطف انه یعقل منها) ای من انما (الحکمان) اعنی الاثبات للمذکور والنفی عما عداه (معا) بخلاف العطف فانه یفهم منه اولا الاثبات ثم النفی نحو زید قائم لا قاعد وبالعکس نحو ما زید قائما بل قاعدا.

(واحسن مواقعها) ای مواقع انما (التعریض نحو («إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ» ) فانه تعریض بان الکفار من فرط جهلهم کالبهائم فطمع النظر) ای التأمل (منهم کطمعه منها) ای کطمع النظر من البهائم.

(ثم القصر کما یقع بین المبتدأ والخبر علی ما مر یقع بین الفعل والفاعل) نحو ما قام الا زید (وغیرهما) کالفاعل والمفعول نحو ما ضرب زید الا عمروا وما ضرب عمروا الا زید والمفعولین نحو ما اعطیت زیدا الا درهما وما اعطیت درهما الا زیدا وغیر ذلک من المتعلقات.

(ففی الاستثناء یؤخر المقصور علیه مع اداه الاستثناء) حتی لو ارید القصر علی الفاعل قیل ما ضرب عمروا الا زید ولو ارید القصر علی المفعول قیل ما ضرب زید الا عمروا ومعنی قصر الفاعل علی المفعول مثلا قصر الفعل المسند الیه الفاعل علی المفعول.

وعلی هذا قیاس البواقی فیرجع فی الحقیقه الی قصر الصفه الی الموصوف وبالعکس ویکون حقیقیا وغیر حقیقی افرادا وقلبا وتعیینا ولا یخفی اعتبار ذلک.

(وقلّ) ای جاز علی قله (تقدیمهما) ای تقدیم المقصور علیه واداه الاستثناء

[شماره صفحه واقعی : 126]

ص: 1850

علی المقصور (حال کونهما بحالهما) وهو ان یلی المقصور علیه الاداه (نحو ما ضرب الا عمروا زید) فی قصر الفاعل علی المفعول (وما ضرب الا زید عمروا) فی قصر المفعول علی الفاعل ، وانما قال بحالهما احترازا عن تقدیمهما مع ازالتهما عن حالهما بان یؤخر الاداه عن المقصور علیه کقولک فی ما ضرب زیدا الا عمروا ما ضرب عمروا الا زید فانه لا یجوز ذلک لما فیه من اختلال المعنی وانعکاس المقصود.

وانما قل تقدیمهما بحالهما (لاستلزامه قصر الصفه قبل تمامها) لان الصفه المقصوره علی الفاعل مثلا هی الفعل الواقع علی المفعول لا مطلق الفعل فلا یتم المقصود قبل ذکر المفعول فلا یحسن قصره ، وعلی هذا فقس ، وانما جاز علی قله نظرا الی انها فی حکم التام باعتبار ذکر المتعلق فی الاخر.

(ووجه الجمیع) ای السبب فی افاده النفی والاستثناء القصر فیما بین المبتدأ والخبر والفاعل والمفعول وغیر ذلک (ان النفی فی الاستثناء المفرغ) الذی حذف منه المستثنی منه واعرب ما بعد الا بحسب العوامل (یتوجه الی مقدر وهو مستثنی منه) لان الا للاخراج والاخراج یقتضی مخرجا منه.

(عام) لیتناول المستثنی وغیره فیتحقق الاخراج (مناسب للمستثنی فی جنسه) بان یقدر فی نحو ما ضرب الا زید ما ضرب احد وفی نحو ما کسوته الا الجبه ما کسوته لباسا وفی نحو ما جاءنی الا راکبا ما جاءنی کائنا علی حال من الاحوال وفی نحو ما سرت الا یوم الجمعه ما سرت وقتا من الاوقات.

وعلی هذا القیاس (و) فی (صفته) یعنی فی الفاعلیه والمفعولیه والحالیه ونحو ذلک.

واذا کان النفی متوجها الی هذا المقدر العام المناسب للمستثنی فی جنسه وصفته (فاذا اوجب منه) ای من ذلک المقدر (شیء بالا جاء القصر) ضروره بقاء ما عداه علی صفه الانتفاء.

(وفی انما یؤخر المقصور علیه تقول انما ضرب زید عمروا) فیکون القید الاخیر بمنزله الواقع بعد الا فیکون هو المقصور علیه (ولا یجوز تقدیمه) ای تقدیم

[شماره صفحه واقعی : 127]

ص: 1851

المقصور علیه بانما (علی غیره للالتباس) کما اذا قلنا فی انما ضرب زید عمروا انما ضرب عمروا زید بخلاف النفی والاستثناء فانه لا التباس فیه اذا المقصور علیه هو المذکور بعد الاسواء قدم او اخر وههنا لیس الا مذکورا فی اللفظ بل تضمنا.

(وغیر کالا فی افاده القصرین) ای قصر الموصوف علی الصفه وقصر الصفه علی الموصوف افراد وقلبا وتعیینا (و) فی (امتناع مجامعته لاء) العاطفه لما سبق فلا یصح ما زید غیر شاعر لا کاتب ولا ما شاعر غیر زید لا عمرو.

[شماره صفحه واقعی : 128]

ص: 1852

الباب السادس : فی الانشاء
اشاره

اعلم ان الانشاء قد یطلق علی نفس الکلام الذی لیس لنسبته خارج تطابقه او لا تطابقه وقد یقال علی ما هو فعل المتکلم اعنی القاء مثل هذا الکلام کما ان الاخبار کذلک.

والاظهر ان المراد ههنا هو الثانی بقرینه تقسیمه الی الطلب وغیر الطلب وتقسیم الطلب الی التمنی والاستفهام وغیرهما والمراد بها معانیها المصدریه لا الکلام المشتمل علیها بقرینه قوله واللفظ الموضوع له کذا وکذا لظهور ان لفظ لیت مثلا یستعمل لمعنی التمنی لا لقولنا لیت زیدا قائم فافهم.

فالانشاء ان لم یکن طلبا کافعال المقاربه وافعال المدح والذم وصیغ العقود والقسم وربّ ونحو ذلک فلا یبحث عنها ههنا لقله المباحث المناسبه المتعلقه بها ولان اکثرها فی الاصل اخبار نقلت الی معنی الانشاء فالانشاء (ان کان طلبا استدعی مطلوبا غیر حاصل وقت الطلب) لامتناع طلب الحاصل فلو استعمل صیغ الطلب لمطلوب حاصل امتنع اجراؤها علی معانیها الحقیقیه ویتولد منها بحسب القرائن ما یناسب المقام.

(وانواعه) ای الطلب (کثیره منها : التمنی) وهو طلب حصول شیء علی سبیل المحبه (واللفظ الموضوع له لیت ولا یشترط امکان المتمنی) بخلاف الترجی (کقولک لیت الشباب یعود یوما) فاخبره بما فعل المشیب ولا تقول لعله یعود لکن اذا کان المتمنی ممکنا یجب ان لا یکون لک توقع وطماعیه فی وقوعه والا لصار ترجیا.

(وقد یتمنی بهل نحو هل لی من شفیع حیث یعلم ان لا شفیع له) لانه

[شماره صفحه واقعی : 129]

ص: 1853

حینئذ یمتنع حمله علی حقیقه الاستفهام لحصول الجزم بانتفائه ، والنکته فی التمنی بهل والعدول عن لیت هی ابراز المتمنی لکمال العنایه به فی صوره الممکن الذی لا جزم بانتفائه.

(و) قد یتمنی (بلو نحو لو تأتینی فتحدثنی بالنصب) علی تقدیر فان تحدثنی فان النصب قرینه علی ان لو لیست علی اصلها اذ لا ینصب المضارع بعدها باضمار ان وانما یضمر ان بعد الاشیاء السته والمناسب للمقام ههنا هو التمنی.

قال (السکاکی کانّ حروف التندیم والتحضیض وهی هلا والا بقلب الهاء همزه ولو لا ولو ما مأخوذه منهما) وخبر کأن منهما ای کأنها مأخوذه من هل ولو اللتین للتمنی حال کونهما (مرکبتین مع ماء ولاء المزیدتین لتضمینهما) عله لقوله مرکبتین.

والتضمین جعل الشیء فی ضمن الشیء تقول ضمنت الکتاب کذا کذا بابا اذا جعلته متضمنا لتلک الابواب یعنی ان الغرض المطلوب من هذا الترکیب والتزامه هو جعل هل ولو متضمنتین (معنی التمنی لیتولد) عله لتضمینهما یعنی ان الغرض من تضمینهما معنی التمنی لیس افاده التمنی بل ان یتولد (منه) ای من معنی التمنی المتضمنتین هما ایاه (فی الماضی التندیم نحو هلا اکرمت زیدا) او لو ما اکرمته علی معنی لیتک اکرمته قصدا الی جعله نادما علی ترک الاکرام.

(وفی المضارع التحضیض نحو هلا تقوم) ولو ما تقوم علی معنی لیتک تقوم قصدا الی حثه علی القیام.

والمذکور فی الکتاب لیس عباره السکاکی لکنه حاصل کلامه.

وقوله لتضمینهما مصدر مضاف الی المفعول الاول ومعنی التمنی مفعوله الثانی.

ووقع فی بعض النسخ لتضمنهما علی لفظ التفعل وهو لا یوافق معنی کلام المفتاح.

وانما ذکر هذا بلفظ کأن لعدم القطع بذلک.

(وقد یتمنی بلعل فیعطی له حکم لیت) وینصب فی جوابه المضارع علی اضمار ان (نحو لعلی احج فازورک بالنصب لبعد المرجو عن الحصول).

[شماره صفحه واقعی : 130]

ص: 1854

وبهذا یشبه المحالات والممکنات التی لاطماعیه فی وقوعها فیتولد منه معنی التمنی ومنها ای من انواع الطلب (الاستفهام) وهو طلب حصول صوره الشیء فی الذهن فان کانت وقوع نسبه بین امرین او لا وقوعها فحصولها هو التصدیق والا فهو التصور.

(والالفاظ الموضوعه له الهمزه وهل وما ومن وایّ وکم وکیف واین وانی ومتی وایان.

فالهمزه لطلب التصدیق) ای انقیاد الذهن واذعانه لوقوع نسبه تامه بین الشیئین (کقولک اقام زید) فی الجمله الفعلیه (وازید قائم) فی الجمله الاسمیه (او) لطلب (التصور) ای ادراک غیر النسبه (کقولک) فی طلب تصور المسند الیه (ادبس فی الاناء ام عسل) عالما بحصول شیء فی الاناء طالبا لتعیینه (و) فی طلب تصور المسند (فی الخابیه دبسک ام فی الزق) عالما بکون الدبس فی واحد من الخابیه والزق طالبا لتعیین ذلک (ولهذا) ای ولمجیء الهمزه لطلب التصور (لم یقبح) فی تصور الفاعل (ازید قام) کما قبح هل زید قام (و) (لم یقبح فی طلب تصور المفعول «اعمروا عرفت») کما قبح هل عمروا عرفت.

وذلک لان التقدیم یستدعی حصول التصدیق بنفس الفعل فیکون هل لطلب حصول الحاصل.

وهذا ظاهر فی أعمروا عرفت لا فی ازید قام فلیتأمل (والمسؤل عنه بها) ای بالهمزه (هو ما یلیها کالفعل فی اضربت زیدا) اذا کان الشک فی نفس الفعل اعنی الضرب الصادر من المخاطب الواقع علی زید واردت بالاستفهام ان تعلم وجوده فیکون لطلب التصدیق.

ویحتمل ان یکون لطلب تصور المسند بان تعلم انه قد تعلق فعل من المخاطب بزید لکن لا تعرف انه ضرب او اکرام (والفاعل فیءانت ضربت) اذا کان الشک فی الضارب (والمفعول فی ازیدا ضربت) اذا کان الشک فی المضروب ، وکذا قیاس سائر المتعلقات (وهل لطلب التصدیق فحسب) وتدخل علی الجملتین (نحو هل قام زید

[شماره صفحه واقعی : 131]

ص: 1855

وهل عمرو قاعد) اذا کان المطلوب حصول التصدیق بثبوت القیام لزید والقعود لعمرو.

(ولهذا) ای ولا ختصاصها بطلب التصدیق (امتنع هل زید قام ام عمرو) لان وقوع المفرد ههنا بعد ام دلیل علی ان ام متصله وهی لطلب تعیین احد الامرین مع العلم بثبوت اصل الحکم وهل انما تکون لطلب الحکم فقط.

ولو قلت هل زید قام بدون ام عمرو لقبح ولا یمتنع لما سیجیء (و) لهذا ایضا (قبح هل زیدا ضربت لان التقدیم یستدعی حصول التصدیق بنفس الفعل) فیکون هل لطلب حصول الحاصل وهو محال.

وانما لم یمتنع؟ لاحتمال ان یکون زیدا مفعول فعل محذوف او یکون التقدیم لمجرد الاهتمام لا للتخصیص لکن ذلک خلاف الظاهر (دون) هل زیدا (ضربته) فانه لا یقبح (لجواز تقدیر المفسر قبل زیدا) ای هل ضربت زیدا ضربته (وجعل السکاکی قبح هل رجل عرف لذلک) ای لان التقدیم یستدعی حصول التصدیق بنفس الفعل لما سبق من مذهبه من ان الاصل عرف رجل علی ان رجل بدل من الضمیر فی عرف قدم للتخصیص.

(ویلزمه) ای السکاکی (ان لا یقبح هل زید عرف) لان تقدیم المظهر المعرفه لیس للتخصیص عنده حتی یستدعی حصول التصدیق بنفس الفعل مع انه قبیح باجماع النحاه.

وفیه نظر لان ما ذکره من اللزوم ممنوع لجواز ان یقبح لعله اخری (وعلل غیره) ای غیر السکاکی (قبحهما) ای قبح هل رجل عرف وهل زید عرف (بان هل بمعنی قد فی الاصل) واصله اهل (وترک الهمزه قبلها لکثره وقوعها فی الاستفهام) فاقیمت هی مقام الهمزه وقد تطفلت علیها فی الاستفهام وقد من خواص الافعال فکذا ما هی بمعناها.

وانما لم یقبح هل زید قائم لانها اذا لم تر الفعل فی حیزها ذهلت عنه ونسیت بخلاف ما اذا رأته فانها تذکرت العهود وحنت الی الالف المألوف فلم ترض بافتراق

[شماره صفحه واقعی : 132]

ص: 1856

الاسم بینهما.

(وهی) ای هل (تخصص المضارع بالاستقبال) بحکم الوضع کالسین وسوف (فلا یصح هل تضرب زیدا) فی ان یکون الضرب واقعا فی الحال علی ما یفهم عرفا ومن قوله (وهو اخوک کما یصح اتضرب زیدا وهو اخوک) قصدا الی انکار الفعل الواقع فی الحال بمعنی انه لا ینبغی ان یکون وذلک لان هل تخصصّ المضارع بالاستقبال فلا یصح لانکار الفعل الواقع فی الحال بخلاف الهمزه فانها تصلح لانکار الفعل الواقع لانها لیست مخصصه للمضارع بالاستقبال.

وقولنا فی ان یکون الضرب واقعا فی الحال لیعلم ان هذا الامتناع جار فی کل ما یوجد فیه قرینه تدل علی ان المراد انکار الفعل الواقع فی الحال سواء عمل ذلک المضارع فی جمله حالیه کقولک اتضرب زیدا وهو اخوک او لا کقوله تعالی (أَتَقُولُونَ عَلَی اللهِ ما لا تَعْلَمُونَ ، ) وکقولک ا تؤذی اباک واتشتم الامیر فلا یصح وقوع هل فی هذه المواضع.

ومن العجائب ما وقع لبعضهم فی شرح هذا الموضع من ان هذا الامتناع بسبب ان الفعل المستقبل لا یجوز تقییده بالحال واعماله فیها.

ولعمری ان هذه فریه ما فیها مریه اذ لم ینقل عن احد من النحاه امتناع مثل سیجیء زید راکبا وسأضرب زیدا وهو بین یدی الامیر کیف وقد قال الله تعالی (سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِینَ ،) وانما (یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصارُ مُهْطِعِینَ ،) وفی الحماسه «ساغسل عنی العار بالسیف جالیا ، علی قضاء الله ما کان جالبا» وامثال هذه اکثر من ان تحصی.

واعجب من هذا انه لما سمع قول النحاه انه یجب تجرید صدر الجمله الحالیه عن علم الاستقبال لتنافی الحال والاستقبال بحسب الظاهر علی ما سنذکره حتی لا یجوز یأتینی زید سیرکب او لن یرکب فهم منه انه یجب تجرید الفعل العامل فی الحال عن علامه الاستقبال حتی لا یصح تقیید مثل هل تضرب وستضرب ولن تضرب بالحال واورد هذا المقال دلیلا علی ما ادعاه ولم ینظر فی صدر هذا المقال حتی یعرف

[شماره صفحه واقعی : 133]

ص: 1857

انه لبیان امتناع تصدیر الجمله الحالیه بعلم الاستقبال (ولاختصاص التصدیق بها) ای لکون هل مقصوره علی طلب التصدیق وعدم مجیئها لغیر التصدیق کما ذکر فیما سبق.

(وتخصیصها المضارع بالاستقبال کان لها مزید اختصاص بما کونه زمانیا اظهر) وما موصوله وکونه مبتدأ خبره اظهر وزمانیا خبر الکون ای بالشیء الذی زمانیته اظهر (کالفعل) فان الزمان جزء عن مفهومه بخلاف الاسم فانه انما یدل علیه حیث یدل بعروضه له اما اقتضاء تخصیصها المضارع بالاستقبال لمزید اختصاصها بالفعل فظاهر.

واما اقتضاء کونها لطلب التصدیق فقط لذلک فلان التصدیق هو الحکم بالثبوت او الانتفاء والنفی والاثبات انما یتوجهان الی المعانی والاحداث التی هی مدلولات الافعال لا الی الذوات التی هی مدلولات الاسماء.

(ولهذا) ای ولان لها مزید اختصاص بالفعل (کان فهل انتم شاکرون ادل علی طلب الشکر من فهل تشکرون وفهل انتم تشکرون) مع انه مؤکد بالتکریر لان انتم فاعل فعل محذوف (لان ابراز ما سیتجدد فی معرض الثابت ادل علی کمال العنایه بحصوله) من ابقائه علی اصله کما فی هل تشکرون لان هل فی هل تشکرون وفی هل انتم تشکرون علی اصلها لکونها داخله علی الفعل تحقیقا فی الاول وتقدیرا فی الثانی.

(و) فهل انتم شاکرون ادل علی طلب الشکر (من افانتم شاکرون) ایضا (وان کان للثبوت باعتبار) کون الجمله اسمیه (لان هل ادعی للفعل من الهمزه فترکه معها) ای ترک الفعل مع هل (ادل علی ذلک) ای علی کمال العنایه بحصول ما سیتجدد (ولهذا) ای ولان هل ادعی للفعل من الهمزه (لا یحسن هل زید منطلق الا من البلیغ) لانه الذی یقصد به الدلاله علی الثبوت وابراز ما سیوجد فی معرض الوجود (وهی) ای هل (قسمان بسیطه وهی التی یطلب بها وجود الشیء او لا) وجوده (کقولنا هل الحرکه موجوده) او لا موجوده (ومرکبه وهی التی یطلب بها

[شماره صفحه واقعی : 134]

ص: 1858

وجود شیء لشیء) او لا وجود له (کقولنا هل الحرکه دائمه) او لا دائمه فان المطلوب وجود الدوام للحرکه او لا وجوده لها.

وقد اعتبر فی هذه شیئان غیر الوجود وفی الاولی شیء واحد فکانت مرکبه بالنسبه الی الاولی وهی بسیطه بالنسبه الیها.

(والباقیه) من الفاظ الاستفهام تشترک فی انها (لطلب التصور فقط) وتختلف من جهه ان المطلوب بکل منها تصور شیء آخر.

(قیل فیطلب بما ، شرح الاسم کقولنا ما العنقاء) طالبا ان یشرح هذا الاسم ویبین مفهومه فیجاب بایراد لفظ اشهر (او ماهیه المسمی) ای حقیقته التی هو بها هو (کقولنا ما الحرکه) ای ما حقیقه مسمی هذا اللفظ فیجاب بایراد ذاتیاته.

(وتقع هل البسیطه فی الترتیب بینهما) ای بین ما التی لشرح الاسم والتی لطلب الماهیه یعنی ان مقتضی الترتیب الطبیعی ان یطلب او لا شرح الاسم ثم وجود المفهوم فی نفسه ثم ما هیته وحقیقته لان من لا یعرف مفهوم اللفظ استحال منه ان یطلب وجود ذلک المفهوم ومن لا یعرف انه موجود استحال منه ان یطلب حقیقته وماهیته اذ لا حقیقه للمعدوم ولا ماهیه له والفرق بین المفهوم من الاسم بالجمله وبین الماهیه التی یفهم من الحد بالتفصیل غیر قلیل فان کل من خوطب باسم فهم فهما ما ووقف علی الشیء الذی یدل علیه الاسم اذا کان عالما باللغه.

واما الحد فلا یقف علیه الا المرتاض بصناعه المنطق فالموجودات لما کان لها حقائق ومفهومات فلها حدود حقیقیه واسمیه واما المعدومات فلیس لها الا المفهومات فلا حدود لها الا بحسب الاسم لان الحد بحسب الذات لا یکون الا بعد ان یعرف ان الذات موجوده حتی ان ما یوضع فی اول التعالیم من حدود الاشیاء التی یبرهن علیها فی اثناء التعالیم انما هی حدود اسمیه ثم اذا برهن علیها واثبت وجودها صارت تلک الحدود بعینها حدودا حقیقیه جمیع ذلک مذکور فی الشفاء.

(و) یطلب (بمن العارض المشخص) ای الامر الذی یعرض (لذی العلم) فیفید تشخصه وتعینه (کقولنا من فی الدار) فیجاب عنه یزید ونحوه مما یفید تشخصه

[شماره صفحه واقعی : 135]

ص: 1859

(وقال السکاکی یسأل بما عن الجنس تقول ما عندک ای ایّ اجناس الاشیاء عندک وجوابه کتاب ونحوه) ویدخل فیه السؤال عن الماهیه والحقیقه نحو ما الکلمه ای ایّ اجناس الالفاظ هی وجوابه لفظ مفرد موضوع (او عن الوصف تقول ما زید وجوابه الکریم ونحوه و) یسأل (بمن عن الجنس من ذی العلم تقول من جبریل ای ابشر هو ام ملک ام جنی.

وفیه نظر) اذ لا نسلم انه للسؤال عن الجنس وانه یصح فی جواب من جبریل ان یقال ملک بل جوابه ملک من عند الله یأتی بالوحی کذا وکذا مما یفید تشخصه (ویسأل بایّ عما یمیز احد المتشارکین فی امر یعمهما) وهو مضمون اضیف الیه ایّ (نحو (أَیُّ الْفَرِیقَیْنِ) خَیْرٌ مَقاماً ، ای انحن ام اصحاب محمد علیه السلام) والمؤمنون والکافرون قد اشترکا فی الفریقیه وسألوا عما یمیز احدهما عن الاخر مثل کون الکافرین قائلین بهذا القول ومثل کون اصحاب محمد علیه السلام غیر قائلین.

(و) یسأل (بکم عن العدد نحو سل بنی اسرائیل (کَمْ آتَیْناهُمْ مِنْ آیَهٍ بَیِّنَهٍ ،)) ای کم آیه آتیناهم اعشرین ام ثلثین فمن آیه ممیزکم بزیاده من لما وقع من الفصل بفعل متعد بین کم وممیزه کما ذکرنا فی الخبریه ، فکم ههنا للسؤال عن العدد لکن الغرض من هذا السؤال هو التقریع والتوبیخ.

(و) یسأل (بکیف عن الحال وباین عن المکان وبمتی عن الزمان) ماضیا کان او مستقبلا (وبایان عن) الزمان (المستقبل.

قیل ویستعمل فی مواضع التفخیم مثل (یَسْئَلُ أَیَّانَ یَوْمُ الْقِیامَهِ) ، وانی تستعمل تاره بمعنی کیف) ویجب ان یکون بعدها فعل (نحو (فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنَّی شِئْتُمْ)) ای علی ای حال ومن ایّ شق اردتم بعد ان یکون المأتی موضع الحرث ولم یجیء انّی زید بمعنی کیف هو (واخری بمعنی من این نحو (أَنَّی لَکِ هذا)) ای من این لک هذا الرزق الاتی کل یوم.

وقوله یستعمل اشاره الی انه یحتمل ان یکون مشترکا بین المعنیین وان یکون فی احدهما حقیقه وفی الاخر مجازا ویحتمل ان یکون معناه این الا انه فی الاستعمال

[شماره صفحه واقعی : 136]

ص: 1860

یکون مع من ظاهره کما فی قوله «من انی» عشرون لنا ای من این او مقدره کما فی قوله تعالی (أَنَّی لَکِ هذا) ای من این لک هذا علی ما ذکره بعض النحاه.

(ثم ان هذه الکلمات الاستفهامیه کثیرا ما تستعمل فی غیر الاستفهام) مما یناسب المقام بحسب معونه القرائن (کالاستبطاء نحو کم دعوتک والتعجب نحو (ما لِیَ لا أَرَی الْهُدْهُدَ)) لانه کان لا یغیب عن سلیمان علیه السلام الا باذنه فلما لم یبصره مکانه تعجب من حال نفسه فی عدم ابصاره ایاه.

ولا یخفی انه لا معنی لاستفهام العاقل عن حال نفسه وقول صاحب الکشاف انه نظر سلیمان الی مکان الهدهد فلم یبصره فقال مالی لا اراه علی معنی انه لا یراه وهو حاضر لساتر ستره او غیر ذلک ثم لاح له انه غائب فاضرب عن ذلک واخذ یقول اهو غائب کانه یسأل عن صحه ما لاح له یدل علی ان الاستفهام علی حقیقته.

(والتنبیه علی الضلال نحو (فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ) والوعید کقولک لمن یسیء الادب الم اؤدب فلانا اذا علم) المخاطب (ذلک) وهو انک ادبت فلانا فیفهم معنی الوعید والتخویف ولا یحمله علی السؤال.

(والتقریر) ای حمل المخاطب علی الاقرار بما یعرفه والجائه الیه (بایلاء المقرر به الهمزه) ای بشرط ان یذکر بعد الهمزه ما حمل المخاطب علی الاقرار به (کما مر) فی حقیقه الاستفهام من ایلاء المسؤل عنه الهمزه تقول اضربت زیدا فی تقریره بالفعل وانت ضربت فی تقریره بالفاعل وازیدا ضربت فی تقریره بالمفعول وعلی هذا القیاس.

وقد یقال التقریر بمعنی التحقیق والتثبیت فیقال اضربت زیدا بمعنی انک ضربته البته (والانکار کذلک نحو (أَغَیْرَ اللهِ تَدْعُونَ) (ای بایلاء المنکر الهمزه کالفعل فی قوله ایقتلنی والمشرفّی مضاجعی ، والفاعل فی قوله تعالی (أَهُمْ یَقْسِمُونَ) رَحْمَتَ رَبِّکَ ، والمفعول فی قوله تعالی (أَغَیْرَ اللهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ،) و (أَغَیْرَ اللهِ تَدْعُونَ.)

واما غیر الهمزه فیجیء للتقریر والانکار لکن لا یجری فیه هذه التفاصیل ولا یکثر کثره الهمزه فلذا لم یبحث عنه.

(ومنه) ای من مجیء الهمزه للانکار (نحو (أَلَیْسَ اللهُ) بِکافٍ عَبْدَهُ ، ای الله

[شماره صفحه واقعی : 137]

ص: 1861

کاف) لان انکار النفی نفی له و (نفی النفی اثبات وهذا) المعنی (مراد من قال الهمزه فیه للتقریر) ای لحمل المخاطب علی الاقرار (بما دخله النفی) وهو الله کاف (لا بالنفی) وهو لیس الله بکاف فالتقریر لا یجب ان یکون بالحکم الذی دخلت علیه الهمزه بل بما یعرف المخاطب من ذلک الحکم اثباتا او نفیا.

وعلیه قوله تعالی (أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِی وَأُمِّی إِلهَیْنِ مِنْ دُونِ اللهِ ،) فالهمزه فیه للتقریر ای بما یعرفه عیسی علیه السلام من هذا الحکم لا بانه قد قال ذلک فافهم.

وقوله والانکار کذلک دل علی ان صوره انکار الفعل ان یلی الفعل الهمزه ، ولما کان له صوره اخری لا یلی فیها الفعل الهمزه اشار الیها بقوله (والانکار الفعل صوره اخری وهی نحو «ازیدا ضربت ام عمروا» لمن یردد الضرب بینهما) من غیر ان یعتقد تعلقه بغیرهما فاذا انکرت تعلقه بهما فقد نفیته عن اصله لانه لا بد له من محل یتعلق به (والانکار اما للتوبیخ ای ما کان ینبغی ان یکون) ذلک الامر الذی کان (نحو «ا عصیت ربک») فان العصیان واقع لکنه منکر.

وما یقال انه للتقریر فمعناه التحقیق والتثبیت (او لا ینبغی ان یکون فی) ای ان یحدث ویتحقق مضمون ما دخلت علیه الهمزه وذلک فی المستقبل (نحو «ا تعصی ربک») یعنی لا ینبغی ان یتحقق العصیان (او للتکذیب) فی الماضی (ای لم یکن نحو (أَفَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ)) ای لم یفعل ذلک (و) فی المستقبل ای (لا یکون نحو (أَنُلْزِمُکُمُوها)) ای انلزمکم تلک الهدایه او الحجه بمعنی أنکرهکم علی قبولها ونقسرکم علی الاهتداء والحال انکم لها کارهون یعنی لا یکون منا هذا الالزام (والتهکم) عطف علی الاستبطاء او علی الانکار ، وذلک انهم اختلفوا فی انه اذا ذکر معطوفات کثیره ان الجمیع معطوف علی الاول او کل واحد عطف علی ما قبله (نحو (أَصَلاتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ ما یَعْبُدُ آباؤُنا)) وذلک ان شعیبا علیه السلام کان کثیر الصلوات وکان قومه اذا رأوه یصلی تضاحکوا فقصدوا بقولهم (أَصَلاتُکَ تَأْمُرُکَ) الهزء والسخریه لا حقیقه الاستفهام (والتحقیق نحو «من هذا») استحقارا بشانه مع انک

[شماره صفحه واقعی : 138]

ص: 1862

تعرفه (والتهویل کقرائه ابن عباس) رضی الله عنه ((وَلَقَدْ نَجَّیْنا بَنِی إِسْرائِیلَ مِنَ الْعَذابِ الْمُهِینِ مِنْ فِرْعَوْنَ) بلفظ الاستفهام) ای من بفتح المیم (ورفع فرعون) علی انه مبتدأ ومن الاستفهامیه خبره او بالعکس علی اختلاف الرأیین فانه لا معنی لحقیقه الاستفهام ههنا وهو ظاهر بل المراد انه لما وصف الله العذاب بالشده والفظاعه زادهم تهویلا بقوله (مِنْ فِرْعَوْنَ) ای هل تعرفون من هو فی فرط عتوه وشده شکیمته فما ظنکم بعذاب یکون المعذب به مثله (ولهذا قال (إِنَّهُ کانَ عالِیاً مِنَ الْمُسْرِفِینَ)) زیاده لتعریف حاله وتهویل عذابه (والاستبعاد نحو (أَنَّی لَهُمُ الذِّکْری)) فانه لا یجوز حمله علی حقیقه الاستفهام وهو ظاهر.

بل المراد استبعاد ان یکون لهم الذکری بقرینه قوله تعالی (وَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ) ای کیف یتذکرون ویتعظون ویوفون بما وعدوه من الایمان عند کشف العذاب عنهم وقد جاءهم ما هو اعظم وادخل فی وجوب الاذکار من کشف الدخان وهو ما ظهر علی ید رسول الله صلّی الله علیه وآله وسلم من الایات والبینات من الکتاب المعجز وغیره فلم یتذکروا واعرضوا عنه.

(ومنها) ای من انواع الطلب (الامر) وهو طلب فعل غیر کف علی جهه الاستعلاء وصیغته تستعمل فی معان کثیره ، فاختلفوا فی حقیقته الموضوعه هی لها اختلافا کثیرا ، ولما لم تکن الدلائل مفیده للقطع بشیء.

قال المصنف : (والاظهر ان صیغته من المقترنه باللام نحو لیحضر زید وغیرها نحو اکرم عمرا وروید بکرا) فالمراد بصیغته ما دل علی طلب فعل غیر کف استعلاء سواء کان اسما او فعلا (موضوعه لطلب الفعل استعلاء) ای علی طریق طلب العلو وعد الآمر نفسه عالیا سواء کان عالیا فی نفسه ام لا (لتبادر الفهم عند سماعها) ای سماع الصیغه (الی ذلک) المعنی اعنی الطلب استعلاء والتبادر الی الفهم من اقوی امارات الحقیقه.

(وقد تستعمل) صیغه الامر (لغیره) ای لغیر طلب الفعل استعلاء (کالاباحه نحو «جالس الحسن او ابن سیرین») فیجوز له ان یجالس احدهما او کلیهما وان لا

[شماره صفحه واقعی : 139]

ص: 1863

یجالس احدا منهما اصلا (والتهدید) ای التخویف وهو اعم من الانذار لانه ابلاغ مع التخویف.

وفی الصحاح الانذار تخویف وهو مع دعوه (نحو (اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ)) لظهور ان لیس المراد الامر بکل عمل شاؤا (والتعجیز نحو (فَأْتُوا بِسُورَهٍ مِنْ مِثْلِهِ)) اذ لیس المراد طلب اتیانهم بسوره من مثله لکونه محالا.

والظرف اعنی قوله من مثله متعلق بفأتوا والضمیر لعبدنا او صفه لسوره والضمیر لما نزلنا او لعبدنا.

فان قلت لم لا یجوز علی الاول ان یکون الضمیر لما نزلنا.

قلت : لانه یقتضی ثبوت مثل القرآن فی البلاغه وعلوا الطبقه بشهاده الذوق اذ التعجیز انما یکون عن المأتی به فکأن مثل القرآن ثابت لکنهم عجزوا عن ان یأتوا عنه بسوره بخلاف ما اذا کان وصفا للسوره فان المعجوز عنه هو السوره الموصوفه باعتبار انتفاء الوصف.

فان قلت فلیکن التعجیز باعتبار انتفاء المأتی به منه.

قلنا احتمال عقلی لا یسبق الی الفهم ولا یوجد له مساغ فی اعتبارات البلغاء واستعمالاتهم فلا اعتداد به ، ولبعضهم هنا کلام طویل لا طائل تحته (والتسخیر نحو («کُونُوا قِرَدَهً خاسِئِینَ» ) والاهانه نحو (کُونُوا حِجارَهً أَوْ حَدِیداً)) اذ لیس الغرض من یطلب منهم کونهم قرده او حجاره او حدیدا لعدم قدرتهم علی ذلک لکن فی التسخیر یحصل الفعل اعنی صیرورتهم قرده وفی الاهانه لا یحصل اذا المقصود قله المبالاه بهم. (والتسویه نحو (فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا)) ففی الاباحه کأن المخاطب توهم ان الفعل محظور علیه فاذن له فی الفعل مع عدم الحرج فی الترک وفی التسویه کانه توهم ان احد الطرفین من الفعل والترک انفع له وارجح بالنسبه الیه فرفع ذلک التوهم وسوی بینهما.

(والتمنی نحو الا ایها اللیل الطویل الا انجلی) بصبح وما الا صباح منک بامثل ، اذ لیس الغرض طلب الانجلاء من اللیل اذ لیس ذلک فی وسعه لکنه یتمنی

[شماره صفحه واقعی : 140]

ص: 1864

ذلک تخلصا عما عرض له فی اللیل من تباریح الجوّ ولاستطاله تلک اللیله کأنه طماعیه له فی انجلائها فلهذا یحمل علی التمنی دون الترجی.

(والدعاء) ای الطلب علی سبیل التضرع (نحو رب اغفر لی والالتماس کقولک لمن یساویک رتبه افعل بدون الاستعلاء) والتضرع ، فان قیل ای حاجه الی قوله بدون الاستعلاء مع قوله لمن یساویک رتبه ، قلت قد سبق ان الاستعلاء لا یستلزم العلو فیجوز ان یتحقق من المساوی بل من الادنی ایضا.

(ثم الامر قال السکاکی حقه الفور لانه الظاهر من الطلب) عند الانصاف کما فی الاستفهام والنداء (ولتبادر الفهم عند الامر بشیء بعد الامر بخلافه الی تغییر) الامر (الاول دون الجمع) بین الامرین (واراده التراخی).

فان المولی اذا قال لعبده قم ثم قال له قبل ان یقوم اضطجع حتی المساء یتبادر الفهم الی انه غیّر الامر بالقیام الی الامر بالاضطجاع ولم یرد الجمع بین القیام والاضطجاع مع تراخی احدهما.

(وفیه نظر) لانا لا نسلم ذلک عند خلو المقام عن القرائن.

(ومنها) ای من انواع الطلب (النهی) وهو طلب الکف عن الفعل استعلاء (وله حرف واحد وهو لاء الجازمه فی نحو قولک لا تفعل وهو کالامر فی الاستعلاء) لانه المتبادر الی الفهم.

(وقد یستعمل فی غیر طلب الکف) عن الفعل کما هو مذهب البعض (او) طلب (الترک) کما هو مذهب البعض.

فانهم قد اختلفوا فی ان مقتضی النهی کف النفس عن الفعل بالاشتغال باحد اضداده او ترک الفعل وهو نفس ان لا تفعل (کالتهدید کقولک لعبد لا یمتثل امرک لا تمتثل امری) وکالدعاء والالتماس وهو ظاهر.

(وهذه الاربعه) یعنی التمنی والاستفهام والامر والنهی (یجوز تقدیر الشرط بعدها) وایراد الجزاء عقیبها مجزوما بان المضمره مع الشرط (کقولک) فی التمنی (لیت لی مالا انفقه) ای ان ارزقه انفقه.

[شماره صفحه واقعی : 141]

ص: 1865

(و) فی الاستفهام (این بیتک ازرک) ای ان تعرفنیه ازرک (و) فی الامر (اکرمنی اکرمک) ای ان تکرمنی اکرمک (و) فی النهی (لا تشتمنی یکن خیرا لک) ای ان لا تشتم یکن خیرا لک ، وذلک لان الحامل للمتکلم علی الکلام الطلبی کون المطلوب مقصورا للمتکلم اما لذاته او لغیره لتوقف ذلک الغیر علی حصوله.

وهذا معنی الشرط فاذا ذکرت الطلب وذکرت بعده ما یصلح توقفه علی المطلوب غلب علی ظن المخاطب کون المطلوب مقصودا لذلک المذکور بعده لا لنفسه فیکون اذا معنی الشرط فی الطلب مع ذکر ذلک الشیء ظاهرا.

ولما جعل النحاه الاشیاء التی تضمن حرف الشرط بعدها خمسه اشیاء اشار المصنف الی ذلک بقوله (واما العرض کقولک الا تنزل عندنا تصب خیرا) ای ان تنزل تصب خیرا (فمولد من الاستفهام) ولیس شیئا آخر برأسه لان الهمزه فیه للاستفهام دخلت علی فعل منفی وامتنع حملها علی حقیقه الاستفهام للعلم بعدم النزول مثلا وتولد عنه بمعونه قرینه الحال عرض النزول علی المخاطب وطلبه عنه (ویجوز) تقدیر الشرط (فی غیرها) ای فی غیر هذه المواضع (لقرینه) تدل علیه (نحو) (أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ) (فالله هو الولی ای ان ارادوا اولیاء بحق) فالله هو الولی الذی یجب ان یتولی وحده ویعتقد انه المولی والسید.

وقیل لا شک ان قوله (أَمِ اتَّخَذُوا) انکار توبیخ بمعنی انه لا ینبغی ان یتخذ من دونه اولیاء وحینئذ یترتب علیه قوله تعالی (فَاللهُ هُوَ الْوَلِیُّ) من غیر تقدیر شرط کما یقال لا ینبغی ان یعبد غیر الله فالله هو المستحق للعباده.

وفیه نظر اذ لیس کل ما فیه معنی الشیء حکمه حکم ذلک الشیء والطبع المستقیم شاهد صدق علی صحه قولنا لا تضرب زیدا فهو اخوک بالفاء بخلاف اتضرب زیدا فهو اخوک استفهام انکار فانه لا یصح الا بالواو الحالیه.

(منها) ای من انواع الطلب (النداء) وهو طلب الاقبال بحرف نائب مناب ادعو لفظا او تقدیرا.

(وقد تستعمل صیغته) ای صیغه النداء (فی غیر معناه) وهو طلب الاقبال

[شماره صفحه واقعی : 142]

ص: 1866

(کالاغراء فی قولک لمن اقبل یتظلم یا مظلوم) قصدا الی اغرائه وحثه علی زیاده التظلّم وبثّ الشکوی لان القبال حاصل (والاختصاص فی قولهم انا افعل کذا ایها الرجل) فقولنا ایها الرجل اصله تخصیص المنادی بطلب اقباله علیک ثم جعل مجردا عن طلب الاقبال ونقل الی تخصیص مدلوله من بین امثاله بما نسب الیه اذ لیس المراد بای ووصفه المخاطب بمنادی بل ما دل علیه ضمیر المتکلم فایّها مضموم والرجل مرفوع والمجموع فی محل النصب علی انه حال.

ولهذا قال (متخصصا) ای مختصا (من بین الرجال) وقد یستعمل صیغه النداء فی الاستغاثه نحو «یالله» والتعجب نحو «یا للماء» والتحسر والتوجع کما فی نداء الاطلال والمنازل والمطایا وما اشبه ذلک.

(ثم الخبر قد یقع موقع الانشاء اما للتفاؤل) بلفظ الماضی دلاله علی انه کأنه وقع نحو وفقک الله للتقوی (او لاظهار الحرص فی وقوعه) کما مر فی بحث الشرط من ان الطالب اذا عظمت رغبته فی شیء یکثر تصوره ایاه فربما یخیل الیه حاصلا نحو رزقنی الله لقاءک (والدعاء بصیغه الماضی من البلیغ) کقوله رحمه الله (یحتملهما) ای التفاؤل واظهار الحرص.

واما غیر البلیغ فهو ذاهل عن هذه الاعتبارات (او للاحتراز عن صوره الامر) کقول العبد للمولی ینظر المولی الی ساعه دون انظر لانه فی صوره الامر وان قصد به الدعاء او الشفاعه (او لحمل المخاطب علی المطلوب بان یکون) المخاطب (ممن لا یحب ان یکذب الطالب) ای ینسب الیه الکذب کقولک لصاحبک الذی لا یحب تکذیبک تأتینی غدا مقام اءتینی تحمله بالطف وجه علی الاتیان لانه ان لم یأتک غدا صرت کاذبا من حیث الظاهر لکون کلامک فی صوره الخبر.

تنبیه

(تنبیه) الانشاء کالخبر فی کثیر مما ذکر فی الابواب الخمسه السابقه) یعنی احوال

[شماره صفحه واقعی : 143]

ص: 1867

الاسناد والمسند الیه والمسند ومتعلقات الفعل والقصر (فلیعتبره) ای ذلک الکثیر الذی یشارک فیه الانشاء والخبر.

(الناظر) بنور البصیره فی لطائف الکلام مثلا الکلام الانشائی ایضا اما مؤکد او غیر مؤکد والمسند الیه فیه اما محذوف او مذکور الی غیر ذلک.

[شماره صفحه واقعی : 144]

ص: 1868

الباب السابع : الفصل و الوصل
اشاره

بدأ بذکر الفصل لانه الاصل والوصل طار ای عارض علیه حاصل بزیاده حرف من حروف العطف ، لکن لما کان الوصل بمنزله الملکه والفصل بمنزله العدم والاعدام انما تعرف بملکاتها بدأ فی التعریف بذکر الوصل.

فقال (الوصل عطف بعض الجمل علی بعض والفصل ترکه) ای ترک عطفه علیه (فاذا أنت جمله بعد جمله فالاولی اما ان یکون لها محل من الاعراب او لا وعلی الاول) ای علی تقدیر ان یکون للاولی محل من الاعراب (ان قصد تشریک الثانیه لها) ای للاولی (فی حکمه) ای فی حکم الاعراب الذی کان لها مثل کونها خبر مبتدأ او حالا او صفه او نحو ذلک.

(عطفت) الثانیه (علیها) ای علی الاول لیدل العطف علی التشریک المذکور (کالمفرد) فانه اذا قصد تشریکه لمفرد قبله فی حکم اعرابه من کونه فاعلا او مفعولا او نحو ذلک وجب عطفه علیه (فشرط کونه) ای کون عطف الثانیه علی الاولی (مقبولا بالواو ونحوه ان یکون بینهما) ای بین الجملتین (جهه جامعه نحو زید یکتب ویشعر) لما بین الکتابه والشعر من التناسب الظاهر (او یعطی ویمنع) لما بین الاعطاء والمنع من التضاد ، بخلاف نحو زید یکتب ویمنع او یعطی ویشعر وذلک لئلا یکون الجمع بینهما کالجمع بین الضّب والنون.

وقوله ونحوه اراد به ما یدل علی التشریک کالفاء وثم وحتی وذکره حشو مفسد لان هذا الحکم مختص بالواو لان لکل من الفاء ، وثم ، وحتی ، معنی محصلا غیر التشریک والجمعیه فان تحقق هذا المعنی حسن العطف وان لم توجد جهه جامعه بخلاف الواو.

[شماره صفحه واقعی : 145]

ص: 1869

– (ولهذا) ای ولانه لا بد فی الواو من جهه جامعه (عیب علی ابی تمام ، قوله لا والذی هو عالم ان النوی ، صبر وان ابا الحسین کریم) اذ لا مناسبه بین کرم ابی الحسین ومراره النوی.

فهذا العطف غیر مقبول سواء جعل عطف مفرد علی مفرد کما هو الظاهر او عطف جمله علی جمله باعتبار وقوعه موقع مفعولی عالم لان وجود الجامع شرط فی الصورتین.

وقوله «لا» نفی لما ادعته الحبیبه علیه من اندراس هواه بدلاله البیت السابق (والا) ای وان لم یقصد تشریک الثانیه للاولی فی حکم اعرابها (فصلت) الثانیه (عنها) لئلا یلزم من العطف التشریک الذی لیس بمقصود (نحو (وَإِذا خَلَوْا) إِلی شَیاطِینِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَکُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ ، اللهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ لم یعطف الله یستهزئ بهم علی انا معکم لانه لیس من مقولهم) فلو عطف علیه لزم تشریکه له فی کونه مفعول قالوا فیلزم ان یکون مقول قول المنافقین ولیس کذلک.

وانما قال علی (إِنَّا مَعَکُمْ) دون (إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ) لان قوله (إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ) بیان لقوله (إِنَّا مَعَکُمْ) فحکمه حکمه.

وایضا العطف علی المتبوع هو الاصل (وعلی الثانی) ای علی تقدیر ان لا یکون للاولی محل من الاعرب (ان قصد ربطها بها) ای ربط الثانیه بالاولی (علی معنی عاطف سوی الواو عطفت) الثانیه علی الاولی (به) ای بذلک العاطف من غیر اشتراط امر آخر (نحو دخل زید فخرج عمرو او ثم خرج عمرو واذا قصد التعقیب او المهمله) وذلک لان ما سوی الواو من حروف العطف یفید مع الاشتراک معانی محصله مفصله فی علم النحو ، فاذا عطفت الثانیه علی الاولی بذلک العاطف ظهرت الفائده اعنی حصول معانی هذه الحروف.

بخلاف الواو فانه لا یفید الا مجرد الاشتراک.

وهذا انما یظهر فیما له حکم اعرابی.

واما فی غیره ففیه خفاء واشکال وهو السبب فی صعوبه باب الفصل والوصل

[شماره صفحه واقعی : 146]

ص: 1870

حتی حصر بعضهم البلاغه فی معرفه الفصل والوصل.

(والا) ای وان لم یقصد ربط الثانیه بالاولی علی معنی عاطف سوی الواو (فان کان للاولی حکم لم یقصد اعطاؤه للثانیه فالفصل) واجب لئلا یلزم من الوصل التشریک فی ذلک الحکم (نحو (وَإِذا خَلَوْا) الایه لم یعطف (اللهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ) علی (قالُوا) لئلا یشارکه فی الاختصاص بالظرف لما مر) من ان تقدیم المفعول ونحوه من الظرف وغیره یفید الاختصاص فیلزم ان یکون استهزاء الله بهم مختصا بحال خلوهم الی شیاطینهم ولیس کذلک.

فان قیل اذا شرطیه لا ظرفیه.

قلنا اذا الشرطیه هی الظرفیه استعملت استعمال الشرط ولو سلم فلا ینافی ما ذکرناه لانه اسم معناه الوقت لابد له من عامل وهو (قالُوا إِنَّا مَعَکُمْ) بدلاله المعنی.

واذا قدم متعلق الفعل وعطف فعل آخر علیه یفهم اختصاص الفعلین به کقولنا یوم الجمعه سرت وضربت زیدا بدلاله الفحوی والذوق (والا) عطف علی قوله فان کان للاولی حکم ای وان لم یکن للاولی حکم لم یقصد اعطاؤه للثانیه.

وذلک بان لا یکون لها حکم زائد علی مفهوم الجمله او یکون ولکن قصد اعطاؤه للثانیه ایضا (فان کان بینهما) ای بین الجملتین (کمال الانقطاع بلا ایهام) ای بدون ان یکون فی الفصل ایهام خلاف المقصود (او کمال الاتصال او شبه احدهما) ای احد الکمالین (فکذلک) ای یتعین الفصل لان الوصل یقتضی مغایره ومناسبه (والا) ای وان لم یکن بینهما کمال الانقطاع بلا ایهام ولا کمال الاتصال ولا شبه احدهما (فالوصل) متعین لوجود الداعی وعدم المانع.

والحاصل ان للجملتین اللتین لا محل لهما من الاعراب ولم یکن للاولی حکم لم یقصد اعطاؤه للثانیه سته احوال.

الاول کمال الانقطاع بلا ایهام.

الثانی کمال الاتصال ، الثالث شبه کمال الانقطاع ،

[شماره صفحه واقعی : 147]

ص: 1871

الرابع شبه کمال الاتصال ،

الخامس کمال الانقطاع مع الایهام ،

السادس التوسط بین الکمالین.

فحکم الاخیرین الوصل وحکم الاربعه السابقه الفصل فاخذ المصنف فی تحقیق الاحوال السته فقال (اما کمال الانقطاع) بین الجملتین (فلاختلافهما خبر او انشاء لفظا ومعنی) بان یکون احدیهما خبرا لفظا ومعنی والاخری انشاء لفظا ومعنی (نحو وقال رائدهم) هو الذی یتقدم القوم لطلب الماء والکلاء (ارسوا) ای اقیموا من ارسیت السفینه حبستها بالمرساه (نزاولها) ای نحاول تلک الحرب ونعالجها ، فکل حتف امرئ یجری بمقدار.

ای اقیموا نقاتل فان موت کل نفس یجری بقدر الله تعالی لا الجبن ینجیه ولا الاقدام یردیه.

لم یعطف نزاولها علی ارسوا لانه خبر لفظا ومعنی وارسوا انشاء لفظا ومعنی.

وهذا مثال لکمال الانقطاع بین الجملتین باختلافهما خبرا وانشاء لفظا ومعنی مع قطع النظر عن کون الجملتین مما لیس له محل من الاعراب والا فالجملتان فی محل النصب علی انه مفعول قال (او) لاختلافهما خبرا وانشاء (معنی) فقط بان یکون احدیهما خبرا معنی والاخری انشاء معنی وان کانتا خبریتین او انشاءیتین لفظا (نحو مات فلان رحمه الله) لم یعطف رحمه الله علی مات لانه انشاء معنی ومات خبر معنی وان کانتا جمیعا خبریتین لفظا (او لانه) عطف علی لاختلافهما والضمیر للشان (لا جامع بینهما کما سیأتی).

بیان الجامع فلا یصح العطف فی مثل زید طویل وعمرو نائم.

(واما کمال الاتصال) بین الجملتین (فلکون الثانیه مؤکده للاولی) تأکیدا معنویا (لدفع توهم تجوز او غلط نحو (لا رَیْبَ فِیهِ)) بالنسبه الی (ذلِکَ الْکِتابُ) اذا جعلت (الم) طائفه من الحروف او جمله مستقله و (ذلِکَ الْکِتابُ) جمله ثانیه و (لا رَیْبَ فِیهِ) ثالثه (فانه لما بولغ فی وصفه ای وصف الکتاب (ببلوغه) متعلق بوصفه ای فی

[شماره صفحه واقعی : 148]

ص: 1872

ان وصف بانه بلغ (الدرجه القصوی فی الکمال) وبقوله بولغ تتعلق الباء فی قوله (بجعل المبتدأ ذلک) الدال علی کمال العنایه بتمییزه والتوسل ببعده الی التعظیم وعلو الدرجه (وتعریف الخبر باللام) الدال علی الانحصار مثل حاتم الجواد.

فمعنی ذلک الکتاب انه الکتاب الکامل الذی یستأهل ان یسمی کتابا کأن ما عداه من الکتب فی مقابلته ناقص بل لیس بکتاب (جاز) جواب لما ای جاز بسبب هذه المبالغه المذکوره (ان یتوهم السامع قبل التأمل انه) اعنی قوله ذلک الکتاب (مما یرمی به جزافا) من غیر صدور عن رویّه وبصیره (فاتبعه) علی لفظ المبنی للمفعول والمرفوع المستتر عائد الی (لا رَیْبَ فِیهِ) والمنصوب البارز الی (ذلِکَ الْکِتابُ) ای جعل لا ریب فیه تابعا لذلک الکتاب (نفیا لذلک) التوهم (فوزانه) ای وزان لا ریب فیه مع ذلک الکتاب (وزان نفسه) مع زید (فی جاءنی زید نفسه).

فظهر ان لفظ وزان فی قوله وزان نفسه لیس بزائد کما توهم او تأکیدا لفظیا کما اشار الیه بقوله (ونحو هدی) ای هو هدی (لِلْمُتَّقِینَ) ای الضالین الصائرین الی التقوی.

(فان معناه انه) ای الکتاب (فی الهدایه بالغ درجه لا یدرکها کنهها) ای غایتها لما فی تنکیر هدی من الابهام والتفخیم (حتی کأنه هدایه محضه) حیث قیل هدی ولم یقل هاد (وهذا معنی ذلک الکتاب لان معناه کما مر الکتاب الکامل.

والمراد بکماله کماله فی الهدایه لان الکتب السماویه بحسبها) ای بقدر الهدایه واعتبارها (تتفاوت فی درجات الکمال) لا بحسب غیرها لانها المقصود الاصل من الانزال (فوزانه) ای وزان (هُدیً لِلْمُتَّقِینَ) (وزان زید الثانی فی جاءنی زید زید) لکونه مقررا لذلک الکتاب مع اتفاقهما فی المعنی بخلاف (لا رَیْبَ فِیهِ) فانه یخالفه معنی (او) لکون الجمله الثانیه (بدلا منها) ای من الاولی (لانها) ای الاولی (غیر وافیه بتمام المراد او کغیر الوافیه) حیث یکون فی الوفاء قصور ما او خفاء ما (بخلاف الثانیه) فانها وافیه کمال الوفاء (والمقام یقتضی اعتناء بشانه) ای بشان المراد (لنکته ککونه) ای المراد (مطلوبا فی نفسه او فظیعا او عجیبا او لطیفا)

[شماره صفحه واقعی : 149]

ص: 1873

فتنزل الثانیه من الاولی منزله بدل البعض او الاشتمال فالاول (نحو (أَمَدَّکُمْ بِما تَعْلَمُونَ ، أَمَدَّکُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِینَ) ، (وَجَنَّاتٍ وَعُیُونٍ) ، فان المراد التنبیه علی نعم الله تعالی) والمقام یقتضی اعتناء بشانه لکونه مطلوبا فی نفسه وذریعه الی غیره.

(والثانی) اعنی قوله (أَمَدَّکُمْ بِأَنْعامٍ) الی آخره (او فی بتأدیته) ای تأدیه المراد الذی هو التنبیه (لدلالته) ای الثانیه (علیها) ای علم نعم الله تعالی (بالتفصیل من غیر احاله علی علم المخاطبین المعاندین فوزانه وزان وجهه فی اعجبنی زید وجهه لدخول الثانی فی الاول) لان ما تعلمون یشتمل الانعام وغیرها.

(والثانی) اعنی المنزل منزله بدل الاشتمال (نحو اقول له ارحل لا تقیمن عندنا ، والا فکن فی السر والجهر مسلما فان المراد به) ای بقوله ارحل (کمال اظهار الکراهه لاقامته) ای المخاطب (وقوله لا تقیمن عندنا او فی بتأدیته لدلالته) ای لدلاله لا تقیمن عندنا (علیه) ای کمال اظهار الکراهه (بالمطابقه مع التأکید) الحاصل من النون وکونها مطابقه باعتبار الوضع العرفی حیث یقال لا تقم عندی ولا یقصد کفه عن الاقامه بل مجرد اظهار کراهه حضوره (فوزانه) ای وزان لا تقیمن عندنا (وزان حسنها فی اعجبنی الدار حسنها لان عدم الاقامه مغایر للارتحال) فلا یکون تأکیدا (وغیره داخل فیه) فلا یکون بدل بعض ولم یعتدّ ببدل الکل لانه انما یتمیز عن التأکید بمغایره اللفظین وکون المقصود هو الثانی وهذا لا یتحقق فی الجمل لا سیما التی لا محل لها من الاعراب (مع ما بینهما) ای بین عدم الاقامه والارتحال (من الملابسه) اللزومیه فیکون بدل اشتمال.

والکلام فی ان الجمله الاولی اعنی ارحل ذات محل من الاعراب مثل ما مر فی ارسوا نزاولها.

وانما قال فی المثالین ان الثانیه او فی لان الاولی وافیه مع ضرب من القصور باعتبار الاجمال وعدم مطابقه الدلاله فصارت کغیر الوافیه (او) لکون الثانیه (بیانا لها) ای للاولی (لخفائها) ای الاولی (نحو (فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطانُ قالَ یا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلی شَجَرَهِ الْخُلْدِ وَمُلْکٍ لا یَبْلی) فان وزانه) ای وزان قال یا آدم (وزان عمر

[شماره صفحه واقعی : 150]

ص: 1874

فی قوله اقسم بالله ابو حفص عمر) ما مسها من نقب ولا دبر حیث جعل الثانی بیانا وتوضیحا للاول.

فظهر ان لیس لفظ قال بیانا وتفسیرا للفظ وسوس حتی یکون هذا من باب بیان الفعل دون الجمله بل المبین هو مجموع الجمله (واما کونها) ای الجمله الثانیه کالمنقطعه عنها ای عن الاولی (فلکون عطفها علیها) ای عطف الثانیه علی الاولی (موهما لعطفها علی غیرها) مما لیس بمقصود وشبه هذا بکمال الانقطاع باعتبار اشتماله علی مانع من العطف الا انه لما کان خارجیا یمکن دفعه بنصب قرینه لم یجعل هذا من کمال الانقطاع.

(ویسمی الفصل لذلک قطعا مثاله وتظن سلمی اننی ابغی بها بدلا ، اراها فی الضلال تهیم) فبین الجملتین مناسبه ظاهره لاتحاد المسندین لان معنی اراها اظنها وکون المسند الیه فی الاولی محبوبا وفی الثانیه محبا لکن ترک العاطف لئلا یتوهم انه عطف علی ابغی فیکون من مظنونات سلمی.

(ویحتمل الاستیناف) کأنه قیل کیف تراها فی هذا الظن فقال اراها تتحیر فی اودیه الضلال.

(واما کونها) ای الثانیه (کالمتصله بها) ای بالاولی (فلکونها) ای الثانیه (جوابا لسؤال اقتضته الاولی فتنزل) الاولی (منزلته) ای السؤال لکونها مشتمله علیه ومقتضیه له (فتفصل) ای الثانیه (عنها) ای عن الاولی (کما یفصل الجواب عن السؤال) لما بینهما من الاتصال.

(وقال السکاکی فینزل ذلک) ای السؤال الذی تقتضیه الاولی وتدل علیه بالفحوی (منزله السؤال الواقع) ویطلب بالکلام الثانی وقوعه جوابا له فیقطع عن الکلام الاول لذلک وتنزیله منزله الواقع انما یکون (لنکته کاغناء السامع عن ان یسأل او) مثل (ان لا یسمع منه) ای من السامع (شیء) تحقیرا له وکراهه لکلامه او مثل ان لا ینقطع کلامک بکلامه او مثل القصد الی تکثیر المعنی بتقلیل اللفظ وهو تقدیر السؤال وترک العاطف او غیر ذلک ولیس فی کلام السکاکی دلاله علی ان الاولی

[شماره صفحه واقعی : 151]

ص: 1875

تنزل منزله السؤال فکان المصنف نظر الی قطع الثانیه عن الاولی مثل قطع الجواب عن السؤال انما یکون علی تقدیر تنزیل الاولی منزله السؤال وتشبیهها به والاظهر انه لا حاجه الی ذلک بل مجرد کون الاولی منشأ للسؤال کاف فی ذلک اشیر الیه فی الکشاف.

(ویسمی الفصل لذلک) ای لکونه جوابا لسؤال اقتضته الاولی (استینافا وکذا) الجمله (الثانیه) نفسها ایضا تسمی استینافا ومستأنفه.

(وهو) ای الاستیناف (ثلاثه اضرب لان السؤال) الذی تضمنته الاولی (اما عن سبب الحکم مطلقا نحو قال :

لی کیف انت قلت علیل***سهر دائم و حزن طویل

ای ما بالک علیلا او ما سبب علتک) بقرینه العرف والعاده.

لانه اذا قیل فلان مریض فانما یسأل عن مرضه وسببه لا ان یقال هل سبب علته کذا وکذا لا سیما السهر والحزن حتی یکون السؤال عن السبب الخاص (واما عن سبب خاص) لهذا الحکم (نحو (وَما أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَهٌ بِالسُّوءِ) کأنه قیل هل النفس امّاره بالسوء).

فقیل ان النفس لامّاره بالسوء بقرینه التأکید فالتأکید دلیل علی ان السؤال عن السبب الخاص فان الجواب عن مطلق السبب لا یؤکد (وهذا الضرب یقتضی تأکید الحکم) الذی هو فی الجمله الثانیه اعنی الجواب لان السائل متردد فی هذا السبب الخاص هل هو سبب الحکم ام لا (کما مر) فی احوال الاسناد الخبری من ان المخاطب اذا کان طالبا مترددا حسن تقویه الحکم بمؤکد.

ولا یخفی ان المراد الاقتضاء استحسانا لا وجوبا والمستحسن فی باب البلاغه بمنزله الواجب (واما عن غیرهما) ای غیر السبب المطلق والسبب الخاص (نحو (قالُوا) سَلاماً قالَ سَلامٌ) ای فماذا قال ابراهیم فی جواب سلامهم فقیل قال سلام ای حیاهم بتحیه احسن لکونها بالجمله الاسمیه الداله علی الدوام والثبوت.

(وقوله زعم العواذل) جمع عاذله بمعنی جماعه عاذله (اننی فی غمره) وشده

[شماره صفحه واقعی : 152]

ص: 1876

(صدقوا) ای الجماعات العواذل فی زعمهم اننی فی غمره (ولکن غمرتی لا تتجلی) ولا تنکشف بخلاف اکثر الغمرات والشدائد کأنه قیل اصدقوا ام کذبوا فقیل صدقوا (وایضا منه) ای من الاستیناف.

وهذا اشاره الی تقسیم آخر له (ما یأتی باعاده اسم ما استؤنف عنه) ای وقع عنه الاستیناف واصل الکلام ما استؤنف عنه الحدیث فحذف المفعول ونزل الفعل منزله اللازم (نحو احسنت) انت (الی زید زید حقیق بالاحسان) باعاده اسم زید (ومنه ما یبنی علی صفته) ای صفه ما استؤنف عنه دون اسمه.

والمراد بالصفه صفه تصلح لترتب الحدیث علیه (نحو) احسنت الی زید (صدیقک القدیم اهل لذلک) والسؤال المقدر فیهما لما ذا احسن الیه وهل هو حقیق بالاحسان (وهذا) ای الاستیناف المبنی علی الصفه (ابلغ) لاشتماله علی بیان السبب الموجب للحکم کالصداقه القدیمه فی المثال المذکور لما یسبق الی الفهم من ترتب الحکم علی الوصف الصالح للعلیه انه عله له وههنا بحث وهو ان السؤال ان کان عن السبب.

فالجواب یشتمل علی بیانه لا محاله والا فلا وجه لاشتماله علیه کما فی قوله تعالی (قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ) ، وقوله زعم العواذل ، ووجه التفصی عن ذلک مذکور فی الشرح (وقد یحذف صدر الاستیناف) فعلا کان او اسما (نحو (یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ ،) رجال) فیمن قرأها مفتوحه الباء کانه قیل من یسبحه فقیل رجال ای یسبحه رجال (وعلیه نعم الرجل زید) او نعم رجلا زید (علی قول) ای علی قول من یجعل المخصوص خبر مبتدأ محذوف ای هو زید.

ویجعل الجمله استینافا جوابا للسؤال عن تفسیر الفاعل المبهم.

(وقد یحذف) الاستیناف (کله اما مع قیام شیء مقامه نحو) قول الحماسی («زعمتم ان اخوتکم قریش ، لهم الف) ای ایلاف فی الرحلتین المعروفتین لهم فی التجاره رحله فی الشتاء الی الیمن ورحله فی صیف الی الشام (ولیس لکم آلاف») ای مؤالفه فی الرحلتین المعرفتین کأنه قیل اصدقنا فی هذا الزعم ام کذبنا فقیل کذبتم

[شماره صفحه واقعی : 153]

ص: 1877

فحذف هذا الاستیناف کله واقیم قوله لهم آلاف ولیس لکم الالف مقامه لدلالته علیه (او بدون ذلک) ای قیام شیء مقامه اکتفاء بمجرد القرینه (نحو (فَنِعْمَ الْماهِدُونَ)) ای نحن (علی قول) ای علی قول من یجعل المخصوص خبر المبتدأ ای هم نحن.

ولما فرغ من بیان الاحوال الاربعه المقتضیه للفصل شرع فی بیان الحالتین المقتضیتین للوصل.

فقال (واما الوصل لدفع الایهام فکقولهم لا وایدک الله) فقولهم لا رد لکلام سابق کما اذا قیل هل الامر کذلک فیقال لا ای لیس الامر کذلک فهذه جمله اخباریه وایدک الله جمله انشائیه دعائیه فبینهما کمال الانقطاع لکن عطفت علیها لان ترک العطف یوهم انه دعاء علی المخاطب بعدم التأیید مع ان المقصود الدعاء له بالتأیید فاینما وقع هذا الکلام فالمعطوف علیه هو مضمون قولهم لا وبعضهم لما لم یقف علی المعطوف علیه فی هذا الکلام.

نقل عن الثعالبی حکایه مشتمله علی قوله قلت لا وایدک الله وزعم ان قوله وایدک الله عطف علی قوله قلت ولم یعرف انه لو کان کذلک لم یدخل الدعاء تحت القول وانه لو لم یحک الحکایه فحین ما قال للمخاطب لا وایدک الله فلا بد له من معطوف علیه (واما للتوسط) عطف علی قوله اما الوصل لدفع الایهام ای اما الوصل لتوسط الجملتین بین کمال الانقطاع والاتصال.

وقد صحفه بعضهم اما بکسر الهمزه بفتح الهمزه فرکب متن عمیاء وخبط خبط عشواء (فاذا اتفقتا) ای الجملتان (خبرا او انشاء لفظا ومعنی او معنی فقط بجامع) ای بان یکون بینهما جامع بدلاله ما سبق من انه اذا لم یکن بینهما جامع فبینهما کمال الانقطاع ثم الجملتان المتفقتان خبرا او انشاء لفظا ومعنی قسمان لانهما اما انشائیتان او خبریتان والمتفقتان معنی فقط سته اقسام لانهما ان کانتا انشائیتین معنی.

فاللفظان اما خبران او الاولی خبر والثانیه انشاء او بالعکس وان کانتا خبریتین معنی فاللفظان اما انشاآن او الاولی انشاء والثانیه خبر او بالعکس فالمجموع ثمانیه اقسام.

[شماره صفحه واقعی : 154]

ص: 1878

والمصنف اورد للقسمین الاولین مثالیهما (کقوله تعالی («یُخادِعُونَ اللهَ) وَهُوَ خادِعُهُمْ» وقوله («إِنَّ الْأَبْرارَ) لَفِی نَعِیمٍ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِی جَحِیمٍ») فی الخبریتین لفظا ومعنی الا انهما فی المثال الثانی متناسبان فی الاسمیه بخلاف الاول (وقوله تعالی (کُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا) فی الانشائیتین لفظا ومعنی واورد للاتفاق معنی فقط مثالا واحدا واشاره الی انه یمکن تطبیقه علی قسمین من اقسامه السته واعاد فیه لفظه الکاف تنبیها علی انه مثال للاتفاق معنی فقط فقال (وکقوله تعالی (وَإِذْ أَخَذْنا) مِیثاقَ بَنِی إِسْرائِیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ وَبِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَذِی الْقُرْبی وَالْیَتامی وَالْمَساکِینِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً ،) فعطف قولوا علی لا تعبدون مع اختلافهما لفظا لکونهما انشائیتین معنی لان قوله لا تعبدون اخبار فی معنی الانشاء (ای لا تعبدوا).

وقوله (وَبِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً) لابد له من فعل فاما ان یقدر خبر فی معنی الطلب ای (وتحسنون بمعنی احسنوا) فتکون الجملتان خبرا ولفظا وانشاء معنی وفائده تقدیر الخبر.

ثم جعله بمعنی الانشاء اما لفظا فالملایمه مع قوله لا تعبدون واما معنی فالمبالغه باعتبار ان المخاطب کأنه سارع الی الامتثال فهو یخبر عنه کما تقول تذهب الی فلان وتقول له کذا ترید الامر (او) یقدر من اول الامر صریح الطلب علی ما هو الظاهر ای (واحسنوا) بالوالدین احسانا فتکونان انشائیتین معنی مع ان لفظه الاولی اخبار ولفظه الثانیه انشاء (والجامع بینهما) ای بین الجملتین (یجب ان یکون باعتبار المسند الیهما والمسندین جمیعا) ای باعتبار المسند الیه فی الجمله الاولی والمسند الیه فی الجمله الثانیه وکذا باعتبار المسند فی الجمله الاولی والمسند فی الجمله الثانیه (نحو «یشعر زید ویکتب») للمناسبه الظاهره بین الشعر والکتابه وتقارنهما فی خیال اصحابهما (ویعطی) زید (ویمنع) لتضاد الاعطاء والمنع.

هذا عند اتحاد المسند الیهما ، واما عند تغایرهما فلا بد من تناسبهما ایضا کما اشار الیه بقوله (زید شاعر وعمرو کاتب وزید طویل وعمرو قصیر لمناسبه بینهما).

[شماره صفحه واقعی : 155]

ص: 1879

ای بین زید وعمرو کالاخوه او الصداقه او العداوه او نحو ذلک وبالجمله یجب ان یکون احدهما مناسبا للاخر وملابسا له ملابسه لها نوع اختصاص بهما (بخلاف زید کاتب وعمرو شاعر بدونها) ای بدون المناسبه بین زید وعمرو فانه لا یصح وان اتحد المسندان ولهذا حکموا بامتناع نحو خفی ضیق وخاتمی ضیق (وبخلاف زید شاعر وعمرو طویل مطلقا) ای سواء کان بین زید وعمرو مناسبه او لم تکن لعدم تناسب الشعر وطول القامه (السکاکی) ذکر انه یجب ان یکون بین الجملتین ما یجمعهما عند القوه المفکره جمعا من جهه العقل وهو الجامع العقلی او من جهه الوهم وهو الجامع الوهمی او من جهه الخیال وهو الجامع الخیالی.

والمراد بالعقلی القوه العاقله المدرکه للکلیات وبالوهمی القوه المدرکه للمعانی الجزئیه الموجوده فی المحسوسات من غیر ان تتأدی الیها من طرق الحواس کادراک الشاه معنی فی الذئب وبالخیال القوه التی تجتمع فیها صور المحسوسات وتبقی فیها بعد غیبوبتها عن الحس المشترک وهی القوه التی تتأدی الیها صور المحسوسات من طرق الحواس الظاهره وبالمفکره القوه التی من شانها التفصیل والترکیب بین الصور المأخوذه عن الحس المشترک والمعانی المدرکه بالوهم بعضها مع بعض ونعنی بالصور ما یمکن ادراکها باحدی الحواس الظاهره وبالمعانی ما لا یمکن ادراکها.

فقال السکاکی الجامع بین الجملتین اما عقلی وهو ان یکون بین الجملتین اتحاد فی تصور ما مثل الاتحاد فی المخبر عنه او فی المخبر به او فی قید من قیودهما وهذا ظاهر فی ان المراد بالتصور الامر المتصور.

ولما کان مقررا عندهم انه لا یکفی فی عطف الجملتین وجود الجامع بین فردین من مفرداتهما باعتراف السکاکی ایضا غیّر المصنف عباره السکاکی.

فقال (الجامع بین الشیئین اما عقلی) وهو امر بسببه یقتضی العقل اجتماعهما فی المفکره وذلک (بان یکون بینهما اتحاد فی التصور او تماثل فان العقل بتجریده المثلین عن التشخص فی الخارج یرفع التعدد) بینهما فیصیران متحدین وذلک لان العقل یجرد الجزئی الحقیقی عن عوارضه المشخصه الخارجیه وینتزع منه المعنی الکلی

[شماره صفحه واقعی : 156]

ص: 1880

فیدرکه علی ما تقرر فی موضعه وانما قال فی الخارج لانه لا یجرده عن المشخصات العقلیه لان کل ما هو موجود فی العقل فلا بد له من تشخص عقلی به یمتاز عن سائر المعقولات.

وههنا بحث وهو ان التماثل هو الاتحاد فی النوع مثل اتحاد زید وعمرو مثلا فی الانسانیه واذا کان التماثل جامعا لم تتوقف صحه قولنا زید کاتب وعمرو شاعر علی اخوه زید وعمرو او صداقتهما او نحو ذلک لانهما متماثلان لکونهما من افراد الانسان.

والجواب ان المراد بالتماثل ههنا هو اشتراکهما فی وصف له نوع اختصاص بهما علی ما سیتضح فی باب التشبیه (او تضایف) وهو کون الشیئین بحیث لا یمکن تعقل کل منهما الا بالقیاس الی تعقل الاخر (کما بین العله والمعلول) فان کل امر یصدر عنه امر آخر بالاستقلال او بواسطه انضمام الغیر الیه فهو عله والاخر معلول (او الاقل والاکثر) فان کل عدد یصیر عند العدّ فانیا قبل عدد آخر فهو اقل من الاخر والاخر اکثر منه (او وهمی) وهو امر بسببه یحتال الوهم فی اجتماعهما عند المفکره بخلاف العقل فانه اذا خلی ونفسه لم یحکم بذلک وذلک (بان یکون بین تصویرهما شبه تماثل کلونی بیاض وصفره فان الوهم یبرزهما فی معرض المثلین) من جهه انه یسبق الی الوهم انهما نوع واحد زید فی احدهما عارض بخلاف العقل فانه یعرف انهما نوعان متباینان داخلان تحت جنس هو اللون (ولذلک) ای ولان الوهم یبرزهما فی معرض المثلین (حسن الجمع بین الثلاثه التی فی قوله :

ثلاثه تشرق الدنیا ببهجتها***شمس الضحی و ابو اسحق و القمر»)

فان الوهم یتوهم ان الثلاثه من نوع واحد وانما اختلفت بالعوارض والعقل یعرف انها امور متباینه (او) یکون بین تصوریهما (تضاد) وهو التقابل بین امرین وجودیین یتعاقبان علی محل واحد (کالسواد والبیاض) فی المحسوسات (الایمان والکفر) فی المعقولات والحق ان بینهما تقابل العدم والملکه لان الایمان هو تصدیق النبی علیه الصلاه والسلام فی جمیع ما علم مجیئه به بالضروره اعنی قبول النفس

[شماره صفحه واقعی : 157]

ص: 1881

لذلک والاذعان له علی ما هو تفسیر التصدیق فی المنطق عند المحققین مع الاقرار به باللسان والکفر عدم الایمان عما من شانه الایمان.

وقد یقال الکفر انکار شیء من ذلک فیکون وجودیا فیکونان متضادین (وما یتصف بها) ای بالمذکورات کالاسود والابیض والمؤمن والکافر وامثال ذلک فانه قد یعد من المتضادین باعتبار الاشتمال علی الوصفین المتضادین (او شبه تضاد کالسماء والارض) فی المحسوسات فانهما وجودیان احدهما فی غایه الارتفاع والاخر فی غایه الانحطاط ، وهذا معنی شبه التضاد ولیسا متضادین لعدم تواردهما علی المحل لکونهما من الاجسام دون الاعراض ولا من قبیل الاسود والابیض لان الوصفین المتضادین ههنا لیسا بداخلین فی مفهومی السماء والارض.

(والاول والثانی) فیما یعم المحسوسات والمعقولات فان الاول هو اللذی یکون سابقا علی الغیر ولا یکون مسبوقا بالغیر والثانی هو الذی یکون مسبوقا بواحد فقط فاشبها المتضادین باعتبار اشتمالهما علی وصفین لا یمکن اجتماعهما ولم یجعلا متضادین کالاسود والابیض لانه قد یشترط فی المتضادین ان یکون بینهما غایه الخلاف.

ولا یخفی ان مخالفه الثالث والرابع وغیرهما للاول اکثر من مخالفه الثانی له مع ان العدم معتبر فی مفهوم الاول فلا یکون وجودیا (فانه) ای انما یجعل التضاد وشبهه جامعا وهمیا لان الوهم (ینزلهما منزله التضائف) فی انه لا یحضره احد المتضادین او الشبیهین بهما الا ویحضره الآخر (ولذلک تجد الضد اقرب خطورا بالبال مع الضد) من المغایرات الغیر المتضاده یعنی ان ذلک مبنی علی حکم الوهم والا فالعقل یتعقل کلا منهما ذاهلا عن الآخر (او خیالی) وهو امر بسببه یقتضی الخیال اجتماعهما فی المفکره وذلک (بان یکون بین تصوریهما تقارن فی الخیال سابق) علی العطف لاسباب مؤدیه الی ذلک (واسبابه) ای واسباب التقارن فی الخیال (مختلفه ولذلک اختلفت الصور الثابته فی الخیالات ترتیبا ووضوحا) فکم من صور لا انفکاک بینها فی خیال وهی فی خیال آخر مما لا تجتمع اصلا وکم من صور لا تغیب

[شماره صفحه واقعی : 158]

ص: 1882

عن خیال وهی فی خیال آخر مما لا تقع قط.

(ولصاحب علم المعانی فضل احتیاج الی معرفه الجامع) لان معظم ابوابه الفصل والوصل وهو مبنی علی الجامع (لا سیما) الجامع (الخیالی فان جمعه علی مجری الالف والعاده) بحسب انعقاد الاسباب فی اثبات الصور فی خزانه الخیال وبیان الاسباب مما یفوته الحصر.

فظهر ان لیس المراد بالجامع العقلی ما یدرک بالعقل وبالوهمی ما یدرک بالوهم وبالخیالی ما یدرک بالخیال لان التضاد وشبهه لیسا من المعانی التی یدرکها الوهم وکذا التقارن فی الخیال لیس من الصور التی تجتمع فی الخیال بل جمیع ذلک معان معقوله وقد خفی هذا علی کثیر من الناس فاعترضوا بان السواد والبیاض مثلا من المحسوسات دون الوهمیات.

واجابوا بان الجامع کون کل منهما متضادا للآخر وهذا معنی جزئی لا یدرکه الا الوهم.

وفیه نظر لانه ممنوع وان ارادوا ان تضاد هذا السواد لهذا البیاض معنی جزئی فتماثل هذا مع ذلک وتضائفه معه ایضا معنی جزئی فلا تفاوت بین التماثل والتضائف وشبههما فی انهما ان اضیفت الی الکلیات کانت کلیات وان اضیفت الی الجزئیات کانت جزئیات فکیف یصح جعل بعضها علی الاطلاق عقلیا وبعضها وهمیا.

ثم ان الجامع الخیالی هو تقارن الصور فی الخیال وظاهر انه لیس بصوره ترتسم فی الخیال بل هو من المعانی.

فان قلت کلام المفتاح مشعر بانه یکفی لصحه العطف وجود الجامع بین الجملتین باعتبار مفرد من مفرداتهما وهو نفسه معترف بفساد ذلک حیث منع صحه نحو خفی ضیق وخاتمی ضیق ونحو الشمس مراره الارنب والف باذنجانه محدثه.

قلت کلامه ههنا لیس الا فی بیان الجامع بین الجملتین واما ان ای قدر من الجامع یجب لصحه العطف فمفوض الی موضع آخر.

وصرح فیه باشتراط المناسبه بین المسندین والمسند الیهما جمیعا والمصنف لما

[شماره صفحه واقعی : 159]

ص: 1883

اعتقد ان کلامه فی بیان الجامع سهو منه واراد اصلاحه غیّره الی ما تری فذکر مکان الجملتین الشیئین ومکان قوله اتحاد فی تصور ما – اتحاد فی التصور فوقع الخلل فی قوله الوهمی ان یکون بین تصوریهما شبه تماثل او تضاد او شبه تضاد والخیالی ان یکون بین تصوریهما تقارن فی الخیال لان التضاد مثلا انما هو بین نفس السواد والبیاض لا بین تصوریهما اعنی العلم بهما وکذا التقارن فی الخیال انما هو بین نفس الصور.

فلا بد من تأویل کلام المصنف وحمله علی ما ذکره السکاکی بان یراد بالشیئین الجملتان وبالتصور مفرد من مفردات الجمله مع ان ظاهر عبارته یأبی ذلک ولبحث الجامع زیاده تفصیل وتحقیق اوردناها فی الشرح وانه من المباحث التی ما وجدنا احدا حام حول تحقیقها.

(ومن محسنات الوصل) بعد وجود المصحح (تناسب الجملتین فی الاسمیه والفعلیه و) تناسب (الفعلیتین فی المضی والمضارعه).

فاذا اردت مجرد الاخبار من غیر تعرض للتجدد فی احدیهما والثبوت فی الاخری قلت قام زید وقعد عمرو وکذلک زید قائم وعمرو قاعد (الا لمانع) مثل ان یراد فی احدیهما التجدد وفی الاخری الثبوت فیقال قام زید وعمرو قاعد او یراد فی احدیهما المضی وفی الاخری المضارعه فیقال زید قام وعمرو یعقد او یراد فی احدیهما الاطلاق وفی الاخری التقیید بالشرط کقوله تعالی (وَقالُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ) وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَکاً لَقُضِیَ الْأَمْرُ ، ومنه قوله تعالی (فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ) لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَهً وَلا یَسْتَقْدِمُونَ فعندی ان قوله (وَلا یَسْتَقْدِمُونَ) عطف علی الشرطیه قبلها لا علی الجزاء اعنی قوله (لا یَسْتَأْخِرُونَ) اذ لا معنی لقولنا اذا جاء اجلهم لا یستقدمون.

تذنیب

هو جعل الشیء ذنابه للشیء شبه به ذکر بحث الجمله الحالیه وکونها بالواو تاره وبدونها اخری عقیب بحث الفصل والوصل لمکان التناسب (اصل الحال

[شماره صفحه واقعی : 160]

ص: 1884

المنتقله) ای الکثیر الراجح فیها کما یقال الاصل فی الکلام الحقیقه (ان تکون بغیر واو) واحترز بالمنتقله عن المؤکده المقرره لمضمون الجمله فانها یجب ان تکون بغیر واو البته لشده ارتباطها بمقابلها.

وانما کان الاصل فی المنتقله الخلو عن الواو (لانها فی المعنی حکم علی صاحبها کالخبر) بالنسبه الی المبتدأ فان قولک جاءنی زید راکبا اثبات الرکوب لزید کما فی زید راکب الا انه فی الحال علی سبیل التبعیه وانما المقصود اثبات المجیء وجئت بالحال لتزید فی الاخبار عن المجیء هذا المعنی (ووصف له) ای ولانها فی المعنی وصف لصاحبها (کالنعت) بالنسبه الی المنعوت الا ان المقصود فی الحال کون صاحبها علی هذا الوصف حال مباشره الفعل فهی قید للفعل وبیان لکیفیه وقوعه بخلاف النعت فانه لا یقصد به ذلک بل مجرد اتصاف المنعوت به واذا کانت الحال مثل الخبر والنعت فکما انهما یکونان بدون الواو فکذلک الحال.

واما ما اورده بعض النحویین من الاخبار والنعوت المصدره بالواو کالخبر فی باب کان والجمله الوصفیه المصدره بالواو التی تسمی واو تأکید للصوق الصفه بالموصوف فعلی سبیل التشبیه والالحاق بالحال (لکن خولف) هذا الاصل (اذا کانت) الحال (جمله فانها) ای الجمله الواقعه حالا (من حیث هی جمله مستقله بالافاده) من غیر ان تتوقف علی التعلیق بما قبلها.

وانما قال من حیث هی جمله لانها من حیث هی حال غیر مستقله بل متوقفه علی التعلیق بکلام سابق قصد تقییده بها (فتحتاج) الجمله الواقعه حالا (الی ما یربطها بصاحبها) الذی جعلت حالا عنه (وکل من الضمیر والواو صالح للربط والاصل) الذی لا یعدل عنه ما لم تمس حاجه الی زیاده ارتباط (هو الضمیر بدلیل) الاقتصار علیه فی الحال (المفرده والخبر والنعت فالجمله) التی تقع حالا (ان خلت عن ضمیر صاحبها) الذی تقع هی حالا عنه (وجب فیها الواو) لیحصل الارتباط فلا یجوز خرجت زید قائم.

ولما ذکر ان کل جمله خلت عن الضمیر وجبت فیها الواو اراد ان یبین ان ای

[شماره صفحه واقعی : 161]

ص: 1885

جمله یجوز ذلک فیها وای جمله لا یجوز ذلک فقال (وکل جمله خالیه عن ضمیر ما) ای الاسم الذی (یجوز ان ینتصب عنه حال) وذلک بان یکون فاعلا او مفعولا معرفا او منکرا مخصوصا لا نکره محضه او مبتدأ او خبرا فانه لا یجوز ان ینتصب عنه حال علی الاصل.

وانما لم یقل عن ضمیر صاحب الحال لان قوله کل جمله مبتدأ وخبره قوله (یصح ان تقع) تلک الجمله (حالا عنه) ای عما یجوز ان ینتصب عنه حالا (بالواو) وما لم یثبت له هذا الحکم اعنی وقوع الحال عنه لم یصح اطلاق اسم صاحب الحال علیه الا مجازا.

وانما قال ینتصب عنه حال ولم یقل یجوز ان تقع تلک الجمله حالا عنه لتدخل فیه الجمله الخالیه عن الضمیر المصدره بالمضارع المثبت لان ذلک الاسم مما لا یجوز ان تقع تلک الجمله حالا عنه لکنه مما یجوز ان ینتصب عنه حال فی الجمله وحینئذ یکون قوله کل جمله خالیه عن ضمیر ما یجوز ان ینتصب عنه حالا متنا ولا للمصدره بالمضارع الخالیه عن الضمیر المذکور فیصح استثناؤها بقوله (الا المصدره بالمضارع المثبت نحو جاء زید ویتکلم عمرو) فانه لا یجوز ان یجعل ویتکلم عمرو حالا عن زید (لما سیأتی) من ان ربط مثلها یجب ان یکون بالضمیر فقط.

ولا یخفی ان المراد بقوله کل جمله الجمله الصالحه للحالیه فی الجمله بخلاف الانشائیات فانها لا تقع حالا البته لا مع الواو ولا بدونها (والا) عطف علی قوله ان خلت ای وان لم تخل الجمله الحالیه عن ضمیر صاحبها (فان کانت فعلیه والفعل مضارع مثبت امتنع دخولها) ای الواو (نحو (وَلا تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ)) ای ولا تعط حال کونک تعدّ ما تعطیه کثیرا (لان الاصل) فی الحال هی الحال (المفرده) لعراقه المفرد فی الاعراب وتطفل الجمله علیه لوقوعها موقعه (وهی) ای المفرده (تدل علی حصول صفه) ای معنی قائم بالغیر لانها لبیان الهیئه التی علیها الفاعل او المفعول والهیئه معنی قائم بالغیر (غیر ثابته) لان الکلام فی الحال المستقله (مقارن) ذلک الحصول (لما جعلت) الحال (قیدا له) یعنی العامل لان الغرض من الحال تخصیص وقوع

[شماره صفحه واقعی : 162]

ص: 1886

مضمون عاملها بوقت حصول مضمون الحال وهذا معنی المقارنه.

(وهو) ای المضارع المثبت (کذلک) ای دال علی حصول صفه غیر ثابته مقارن لما جعلت قیدا له کالمفرده فتمتنع الواو فیه کما فی المفرده (اما الحصول) ای اما دلاله المضارع المثبت علی حصول صفه غیر ثابته (فلکونه فعلا) فیدل علی التجدد وعدم الثبوت (مثبتا) فیدل علی الحصول (واما المقارنه فلکونه مضارعا) فیصلح للحال کما یصلح للاستقبال.

وفیه نظر لان الحال التی یدل علیها المضارع هو زمان التکلم وحقیقته اجزاء متعاقبه من اواخر الماضی واوائل المستقبل والحال التی نحن بصددها یجب ان یکون مقارنه لزمان مضمون الفعل المقید بالحال ماضیا کان او حالا او استقبالا فلا دخل للمضارعه فی المقارنه فالاولی ان یعلل امتناع الواو فی المضارع المثبت بانه علی وزن اسم الفاعل لفظا وبتقدیره معنی (واما ما جاء من نحو) قول بعض العرب (قمت واصکّ وجهه وقوله فلما خشیت اظافیرهم) ای اسلحتهم (نجوت وارهنهم مالکا فقیل) انما جاء الواو فی المضارع المثبت الواقع حالا (علی) اعتبار (حذف المبتدأ) لتکون الجمله اسمیه (ای وانا اصک وانا ارهنهم) کما فی قوله تعالی (لِمَ تُؤْذُونَنِی وَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اللهِ إِلَیْکُمْ) ای وانتم قد تعلمون.

(وقیل الاول) ای قمت واصکّ وجهه (شاذ والثانی) ای نجوت وارهنهم (ضروره وقال عبد القاهر هی) الواو (فیهما للعطف) لا للحال اذ لیس المعنی قمت صاکا وجهه ونجوت راهنا مالکا بل المضارع بمعنی الماضی (والاصل) قمت (وصککت) ونجوت ورهنت (عدل) عن لفظ الماضی (الی) لفظ (المضارع حکایه للحال) الماضیه ومعناها ان یفرض ما کان فی الزمان الماضی واقعا فی هذا الزمان فیعبر عنه بلفظ المضارع (وان کان الفعل) مضارعا (منفیا فالامران جایزان) الواو وترکه (کقرائه ابن ذکوان (فَاسْتَقِیما وَلا تَتَّبِعانِ) ، بالتخفیف) ای بتخفیف النون ولا تتبعان فیکون لا للنفی دون النهی لثبوت النون التی هی علامه الرفع فلا یصح عطفه علی الامر الذی قبله فیکون الواو للحال بخلاف قرائه العامه ولا تتبعان بالتشدید فانه

[شماره صفحه واقعی : 163]

ص: 1887

نهی مؤکد معطوف علی الامر قبله (ونحو قوله تعالی (وَما لَنا)) ای ای شیء ثبت لنا (لا نُؤْمِنُ بِاللهِ) ای حالکوننا غیر مؤمنین فالفعل المنفی حال بدون الواو.

وانما جاز فیه الامران (لدلالته علی المقارنه لکونه مضارعا دون الحصول لکونه منفیا) والمنفی انما یدل مطابقه علی عدم الحصول (وکذا) یجوز الواو وترکه (ان کان) الفعل (ماضیا لفظا او معنی کقوله تعالی) اخبارا عن زکریا علیه السلام (أَنَّی یَکُونُ لِی غُلامٌ) وَقَدْ بَلَغَنِیَ الْکِبَرُ) بالواو (وقوله (أَوْ جاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ)) بدون الواو هذا فی الماضی لفظا.

واما الماضی معنی فالمراد به المضارع المنفی بلم او لمّا فانهما تقلبان معنی المضارع الی الماضی فاورد للمنفی بلم مثالین احدهما مع الواو والاخر بدونه واقتصر فی المنفی بلمّا علی ما هو بالواو وکانه لم یطلع علی مثال ترک الواو وفیه الا انه مقتضی القیاس اشار الی امثله ذلک فقال.

(وقوله (أَنَّی یَکُونُ لِی غُلامٌ وَلَمْ یَمْسَسْنِی) بَشَرٌ ، وقوله (فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَهٍ مِنَ اللهِ وَفَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ ،) وقوله (أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّهَ وَلَمَّا یَأْتِکُمْ) مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ ، اما المثبت) ای اما جواز الامرین فی الماضی المثبت (فلدلالته علی الحصول) یعنی حصول صفه غیر ثابته (لکونه فعلا مثبتا دون المقارنه لکونه ماضیا) فلا یقارن الحال.

(ولهذا) ای ولعدم دلالته علی المقارنه (شرط ان یکون مع قد ظاهره) کما فی قوله تعالی (وَقَدْ بَلَغَنِیَ الْکِبَرُ) (او مقدره) کما فی قوله تعالی (حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ) لانّ قد تقرّب الماضی من الحال والاشکال المذکور وارد ههنا وهو ان الحال التی نحن بصددها غیر الحال التی تقابل الماضی وتقرب قد الماضی منها فتجوز المقارنه اذا کان الحال والعامل ماضیین ولفظ قد انما تقرب الماضی من الحال التی هی زمان التکلم.

وربما تبعده عن الحال التی نحن بصددها کما فی قولنا جاءنی زید فی السنه الماضیه وقد رکب فرسه ، والاعتذار عن ذلک مذکور فی الشرح.

(واما المنفی) ای اما جواز الامرین فی الماضی المنفی (فلدلالته علی المقارنه

[شماره صفحه واقعی : 164]

ص: 1888

دون الحصول اما الاول) ای دلالته علی المقارنه (فلان لمّا للاستغراق) ای لامتداد النفی من حین الانتفاء الی زمان التکلم (وغیرها) ای غیر لمّا مثل لم وما (لانتفاء متقدم) علی زمان التکلم (ان الاصل استمراره) ای استمرار ذلک الانتفاء لما سیجیء حتی تظهر قرینه علی الانقطاع کما فی قولنا لم یضرب زید امس لکنه ضرب الیوم (فیحصل به) ای باستمرار النفی او بان الاصل فیه الاستمرار (الدلاله علیها) ای علی المقارنه (عند الاطلاق) وترک التقیید بما یدل علی انقطاع ذلک الانتفاء (بخلاف المثبت فان وضع الفعل علی افاده التجدد) من غیر ان یکون الاصل استمراره.

فاذا قلت ضرب مثلا کفی فی صدقه وقوع الضرب فی جزء من اجزاء الزمان الماضی.

واذا قلت ما ضرب افاد استغراق النفی لجمیع اجزاء الزمان الماضی لکن لا قطعیا بخلاف لمّا وذلک لانهم قصدوا ان یکون الاثبات والنفی فی طرفی النقیض.

ولا یخفی ان الاثبات فی الجمله انما ینافیه النفی دائما.

(وتحقیقه) ای تحقیق هذا الکلام (ان استمرار العدم لا یفتقر الی سبب بخلاف استمرار الوجود) یعنی ان بقاء الحادث وهو استمرار وجوده یحتاج الی سبب موجود لانه وجود عقیب وجود ولا بد للوجود الحادث من السبب بخلاف استمرار العدم فانه عدم فلا یحتاج الی وجود سبب بل یکفیه مجرد انتفاء سبب الوجود والاصل فی الحوادث العدم حتی توجد عللها.

وبالجمله لما کان الاصل فی المنفی الاستمرار حصلت من الاطلاق الدلاله علی المقارنه.

(واما الثانی) ای عدم دلالته علی الحصول (فلکونه منفیا) هذا اذا کانت الجمله فعلیه (وان کانت اسمیه فالمشهور جواز ترکها) ای الواو (لعکس ما مر فی الماضی المثبت) ای لدلاله الاسمیه علی المقارنه لکونها مستمره لا علی حصول صفه

[شماره صفحه واقعی : 165]

ص: 1889

غیر ثابته لدلالتها علی الدوام والثبات (نحو کلّمته فوه الی فّی) بمعنی مشافها.

(و) ایضا المشهور (ان دخولها) ای الواو (اولی) من ترکها (لعدم دلالتها) ای الجمله الاسمیه (علی عدم الثبوت مع ظهور الاستیناف فیها فحسن زیاده رابطه نحو (فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً) وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ،) ای وانتم من اهل العلم والمعرفه وانتم تعلمون ما بینهما من التفاوت (وقال عبد القاهر ان کان المبتدأ) فی الجمله الاسمیه الحالیه (ضمیر ذی الحال وجبت) ای الواو سواء کان خبره فعلا (نحو جاء زید وهو یسرع او) اسما نحو جاء زید (وهو مسرع).

وذلک لان الجمله لا تترک فیها الواو حتی تدخل فی صله العامل وتنضم الیه فی الاثبات وتقدر تقدیر المفرد فی ان لا یستأنف لها الاثبات وهذا مما یمتنع فی نحو جاء زید وهو یسرع او وهو مسرع لانک اذا اعدت ذکر زید وجئت بضمیره المنفصل المرفوع کان بمنزله اعاده اسمه صریحا فی انک لا تجد سبیلا الی ان تدخل یسرع فی صله المجیء وتضمه الیه فی الاثبات لان اعاده ذکره لا تکون حتی تقصد استیناف الخبر عنه بانه یسرع والّا لکنت ترکت المبتدأ بمضیعه وجعلته لغوا فی البین وجری مجری ان تقول جاءنی زید وعمرو یسرع امامه ثم تزعم انک لم تستأنف کلاما ولم تبتدأ للسرعه اثباتا.

وعلی هذا فالاصل والقیاس ان لا تجیء الجمله الاسمیه الا مع الواو وما جاء بدونه فسبیله سبیل الشیء الخارج عن قیاسه واصله بضرب من التأویل ونوع من التشبیه.

هذا کلامه فی دلائل الاعجاز وهو مشعر بوجوب الواو فی نحو جاءنی زید وزید یسرع او مسرع امامه وجاء زید وعمرو یسرع او مسرع امامه بالطریق الاولی ثم قال الشیخ (وان جعل نحو علی کتفه سیف حالا کثر فیها) ای فی تلک الحال (ترکها) ای ترک الواو (نحو) قول بشار :

اذا انکرتنی بلده او نکرتها***(خرجت مع البازی علی سواد)

ای بقیه من اللیل یعنی اذا لم یعرف قدری اهل بلده او لم اعرفهم خرجت

[شماره صفحه واقعی : 166]

ص: 1890

منهم مصاحبا للبازی الذی هو ابکر الطیور مشتملا علی شیء من ظلمه اللیل غیر منتظر لاسفار الصبح فقوله علّی سواد حال ترک فیها الواو.

ثم قال الشیخ الوجه ان یکون الاسم فی مثل هذا فاعلا بالظرف لاعتماده علی ذی الحال لا مبتدأ وینبغی ان یقدر ههنا خصوصا ان الظرف فی تقدیر اسم الفاعل دون الفعل اللهم ان لا یقدر فعل ماض هذا کلامه وفیه بحث والظاهر ان مثل علی کتفه سیف یحتمل ان یکون فی تقدیر المفرد وان یکون جمله اسمیه قدم خبرها وان یکون فعلیه مقدره بالماضی او المضارع فعل التقدیرین یمتنع الواو وعلی التقدیرین لا تجب الواو فمن اجل هذا کثر ترکها ، وقال الشیخ ایضا (ویحسن الترک) ای ترک الواو فی الجمله الاسمیه (تاره لدخول حرف علی المبتدأ) یحصل بذلک الحرف نوع من الارتباط (کقوله :

فقلت عسی ان تبصرینی کأنما***بنیّ حوالّی الاسود الحوارد»)

من حرد اذا غضب فقوله بنی الاسود جمله اسمیه وقعت حالا من مفعول تبصرینی ولو لا دخول کانما علیها لم یحسن الکلام الا بالواو وقوله حوالی ای فی اکنافی وجوانبی حال من بنی لما فی حرف التشبیه من معنی الفعل (و) یحسن الترک تاره اخری (لوقوع الجمله الاسمیه) الواقعه حالا (بعقب مفرد) حال (کقوله :

«الله یبقیک لنا سالما***بر داک تبجیل وتعظیم»)

فقوله برداک تبجیل حال ولو لم یتقدمها قوله سالما لم یحسن فیها ترک الواو.

[شماره صفحه واقعی : 167]

ص: 1891

[شماره صفحه واقعی : 168]

ص: 1892

الباب الثامن : الایجاز و الاطناب و المساواه

(قال السکاکی اما الایجاز والاطناب فلکونهما نسبیین) ای من الامور النسبیه التی یکون تعلقها بالقیاس الی تعقل شی آخر فان الموجز انما یکون موجزا بالنسبه الی کلام ازید منه وکذا المطنب انما یکون مطنبا بالنسبه الی ما هو انقص منه (لا یتیسر الکلام فیها الا بترک التحقیق والتعیین) ای لا یمکن التنصیص علی ان هذا المقدار من الکلام ایجاز وذلک اطناب اذ رب کلام موجز یکون مطنبا بالنسبه الی کلام آخر وبالعکس.

(والبناء علی امر عرفی) ای والا بالبناء علی امر یعرفه اهل العرف (وهو متعارف الاوساط) الذین لیسوا فی مرتبه البلاغه ولا فی غایه الفهاهه (ای کلامهم فی مجری عرفهم فی تأدیه المعانی) عند المعاملات والمحاورات (وهو) ای هذا الکلام (لا یحمد) من الاوساط (فی باب البلاغه) لعدم رعایه مقتضیات الاحوال (ولا یذم) ایضا منهم لان غرضهم تأدیه اصل المعنی بدلالات وضعیه والفاظ کیف کانت ومجرد تألیف یخرجها عن حکم النعیق.

(فالایجاز اداء المقصود باقل من عباره المتعارف والاطناب اداؤه باکثر منها ثم قال) ای السکاکی (الاختصار لکونه نسبیا یرجع فیه تاره الی ما سبق) ای الی کون عباره المتعارف اکثر منه (و) یرجع تاره (اخری الی کون المقام خلیقا بابسط مما ذکر) ای من الکلام الذی ذکره المتکلم.

وتوهم بعضهم ان المراد بما ذکر متعارف الاوساط وهو غلط لا یخفی علی من له قلب او القی السمع وهو شهید یعنی کما ان الکلام یوصف بالایجاز لکونه اقل من

[شماره صفحه واقعی : 169]

ص: 1893

المتعارف کذلک یوصف به لکونه اقل مما یقتضیه المقام بحسب الظاهر ، وانما قلنا بحسب الظاهر لانه لو کان اقل مما یقتضیه المقام ظاهرا وتحقیقا لم یکن فی شیء من البلاغه مثاله قوله تعالی (رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْباً) ، من الایه فانه اطناب بالنسبه الی المتعارف اعنی قولنا یا رب شخت وایجاز بالنسبه الی مقتضی المقام ظاهرا لانه مقام بیان انقراض الشباب والمام المشیب فینبغی ان یبسط فیه الکلام غایه البسط فالایجاز معنیان بینهما عموم من وجه.

(وفیه نظر لان کون الشیء امرا نسبیا لا یقتضی تعسر تحقیق معناه) اذ کثیرا ما تحقق معانی الامور النسبیه وتعرّف بتعریفات تلیق بها کالابوه والاخوه وغیرهما.

والجواب انه لم یرد تعسر بیان معناهما لان ما ذکر بیان لمعناهما بل اراد تعسر التحقیق والتعیین فی ان هذا القدر ایجاز وذلک اطناب (ثم البناء علی المتعارف والبسط الموصوف) بان یقال الایجاز هو الاداء باقل من المتعارف او مما یلیق بالمقام من کلام ابسط من الکلام المذکور (ردّ الی الجهاله) اذ لا تعرف کمیه متعارف الاوساط وکیفیتها لاختلاف طبقاتهم ولا یعرف ان کل مقام ای مقدار یقتضی من البسط حتی یقاس علیه ویرجع الیه.

والجواب ان الالفاظ قوالب المعانی والاوساط الذین لا یقدرون فی تأدیه المعانی علی اختلاف العبارات والتصرف فی لطائف الاعتبارات لهم حد معلوم من الکلام یجری فیما بینهم فی المحاورات والمعاملات وهذا معلوم للبلغاء وغیرهم فالبناء علی المتعارف واضح بالنسبه الیهما جمیعا.

واما البناء علی البسط الموصوف فانما هو معلوم للبلغاء العارفین لمقتضیات الاحوال بقدر ما یمکن لهم البسط فلا یجهل عندهم ما یقتضیه کل مقام من مقدار البسط.

(والاقرب) الی الصواب (ان یقال المقبول من طرق التعبیر عن المراد تأدیه اصله بلفظ مساوله) ای لاصل المراد (او) بلفظ (ناقص عنه واف او بلفظ زائد

[شماره صفحه واقعی : 170]

ص: 1894

علیه لفائده) فالمساواه ان یکون اللفظ بمقدار اصل المراد والایجاز ان یکون ناقصا عنه وافیا به والاطناب ان یکون زائدا علیه لفائده.

(واحترز بواف عن الاخلال) وهو ان یکون اللفظ ناقصا عن اصل المراد غیر واف به (کقوله والعیش خیر فی ظلال النوک) ای الحمق والجهاله (ممن عاش کدّا) ای خیر ممن عاش مکدودا متعوبا (ای الناعم فی ظلال العقل) یعنی ان اصل المراد ان العیش الناعم فی ظلال النوک خیر من العیش الشاق فی ظلال العقل ولفظه غیر واف بذلک فیکون مخلا فلا یکون مقبولا (و) احترز (بفائده عن التطویل) وهو ان یزید اللفظ علی الاصل المراد لا لفائده ولا یکون اللفظ الزائد متعینا (نحو) قوله وقدّدت الادیم لراهشیه (والفی) ای وجد (قولها کذبا ومینا) والکذب والمین واحد لا فائده فی الجمع بینهما.

قوله قدّدت ای قطعت والراهشان عرقان فی باطن الذراعین والضمیر فی راهشیه وفی الفی لجذیمه الابرش وفی قددت وفی قولها للزباء والبیت فی قصه قتل الزباء لجذیمه وهی معروفه (و) احترز ایضا بفائده (عن الحشو) وهو زیاده معینه لا لفائده (المفسد) للمعنی (کالندی فی قوله ولا فضل فیها) ای فی الدنیا.

(للشجاعه و الندی ….. *** و صبر الفتی لو لا لقاء شعوب»)

هی علم للمنیه صرفها للضروره وعدم الفضیله علی تقدیر عدم الموت انما یظهر فی الشجاعه والصبر لتیقن الشجاع بعدم الهلاک وتیقن الصابر بزوال المکروه بخلاف الباذل ماله اذا تیقن بالخلود وعرف احتیاجه الی المال دائما فان بذله حینئذ افضل مما اذا تیقن بالموت وتخلیف المال وغایه اعتذاره ما ذکره الامام ابن جنی وهو ان فی الخلود وتنقل الاحوال فیه من عسر الی یسر ومن شده الی رخاء ما یسّکن النفوس ویسهّل البؤس فلا یظهر لبذل المال کثیر فضل (و) عن الحشو (غیر المفسد) للمعنی.

(کقوله واعلم علم الیوم والامس قبله) ، ولکننی عن علم ما فی غد عمی ، فلفظ قبله حشو غیر مفسد وهذا بخلاف ما یقال ابصرته بعینی وسمعته باذنی وکتبته

[شماره صفحه واقعی : 171]

ص: 1895

بیدی فی مقام یفتقر الی التأکید.

(المساواه) قدمها لانها الاصل المقیس علیه (نحو (وَلا یَحِیقُ) الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ ، وقوله :

فانک کاللیل الذی هو مدرکی***و ان خلت ان المنتأی عنک واسع»)

ای موضع البعد عنک ذو سعه شبهه فی حال سخطه وهو له باللیل ، قیل فی الایه حذف المستثنی منه وفی البیت حذف جواب الشرط فیکون فی کل منهما ایجازا لا مساواه.

وفیه نظر لان اعتبار هذا الحذف رعایه لامر لفظی لا یفتقر الیه فی تأدیه اصل المراد حتی لو صرح به لکان اطنابا بل تطویلا.

وبالجمله لا نسلم ان لفظ الایه والبیت ناقص عن اصل المراد.

والایجاز (ضربان ایجاز القصر وهو ما لیس بحذف نحو قوله تعالی (وَلَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاهٌ ،) فان معناه کثیر ولفظه یسیر) وذلک لان معناه ان الانسان اذا علم انه متی قتل قتل کان ذلک داعیا له الی الا یقدم علی القتل فارتفع بالقتل الذی هو القصاص کثیر من قتل الناس بعضهم لبعض وکان بارتفاع القتل حیاه لهم.

(ولا حذف فیه) ای لیس فیه حذف شیء مما یؤدی به اصل المراد واعتبار الفعل الذی یتعلق به الظرف رعایه لامر لفظی حتی لو ذکر لکان تطویلا (وفضله) ای رجحان قوله (وَلَکُمْ) فِی الْقِصاصِ حَیاهٌ (علی ما کان عندهم اوجز کلام فی هذا المعنی وهو) قولهم (القتل انفی للقتل بقله حروف ما یناظره) ای اللفظ الذی یناظر قولهم القتل انفی للقتل (منه) ای من قوله تعالی (وَلَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاهٌ) وما یناظره منه هو قوله (فِی الْقِصاصِ حَیاهٌ) لان قوله (وَلَکُمْ) زائد علی معنی قولهم القتل انفی للقتل.

فحروف فی القصاص حیاه مع التنوین احد عشر وحروف القتل انفی للقتل

[شماره صفحه واقعی : 172]

ص: 1896

اربعه عشره اعنی الحروف الملفوظه اذ بالعباره یتعلق الایجاز لا بالکتابه (والنص) ای وبالنص (علی المطلوب) یعنی الحیاه (وما یفیده تنکیر حیوه من التعظیم لمنعه) ای منع القصاص ایاهم (عما کانوا علیه من قتل جماعه بواحد) فحصل لهم فی هذا الجنس من الحکم اعنی القصاص حیوه عظیمه (او) من النوعیه ای لکم فی القصاص نوع من الحیاه وهی الحیاه (الحاصله للمقتول) ای الذی یقصد قتله (والقاتل) ای الذی یقصد القتل (بالارتداع) عن القتل لمکان العلم بالاقتصاص (واطراده) ای ویکون قوله (وَلَکُمْ فِی الْقِصاصِ) حَیاهٌ مطردا اذا الاقتصاص مطلقا سبب للحیاه بخلاف القتل فانه قد یکون انفی للقتل کالذی علی وجه القصاص وقد یکون ادعی له کالقتل ظلما (وخلّوه عن التکرار) بخلاف قولهم فانه یشتمل علی تکرار القتل.

ولا یخفی ان الخالی عن التکرار افضل من المشتمل علیه وان لم یکن مخلا بالفصاحه (واستغنائه عن تقدیر محذوف) بخلاف قولهم فان تقدیره القتل انفی للقتل من ترکه (والمطابقه) ای وباشتماله علی صنعه المطابقه وهی الجمع بین معنیین متقابلین فی الجمله کالقصاص والحیاه (وایجاز الحذف) عطف علی قوله ایجاز القصر.

(والمحذوف اما جزء جمله) عمده کان او فضله (مضاف) بدل من جزء جمله (نحو (وَسْئَلِ الْقَرْیَهَ)) ای اهل القریه (او موصوف نحو انا ابن جلا) وطلّاع الثنایا ، متی اضع العمامه تعرفونی ، الثنیه العقبه وفلان طلّاع الثنایا ای رکاب لصعاب الامور وقوله جلا جمله وقعت صفه لمحذوف (ای) انا ابن (رجل جلا) ای انکشف امره او کشف الامور.

وقیل جلا ههنا علم وحذف التنوین باعتبار انه منقول عن الجمله اعنی الفعل مع الضمیر لا عن الفعل وحده (او صفه نحو (وَکانَ وَراءَهُمْ) مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَهٍ غَصْباً) ای کل سفینه (صحیحه او نحوها) کسلیمه او غیر معیبه (بدلیل ما قبله) وهو قوله (فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَها) لدلالته علی ان الملک کان لا یأخذ المعیبه (او شرط کما مر) فی اخر باب الانشاء (او جواب شرط) وحذفه یکون (اما لمجرد الاختصار

[شماره صفحه واقعی : 173]

ص: 1897

نحو قوله تعالی (وَإِذا قِیلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَیْنَ أَیْدِیکُمْ) وَما خَلْفَکُمْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ) فهذا شرط حذف جوابه (ای اعرضوا بدلیل ما بعده) وهو قوله تعالی (وَما تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَهٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا کانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ) (او للدلاله علی انه) ای جواب الشرط (شیء لا یحیط به الوصف او لتذهب نفس السامع کل مذهب ممکن مثالهما (وَلَوْ تَری إِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ)) فحذف جواب الشرط للدلاله علی انه لا یحیط به الوصف او لتذهب نفس السامع کل مذهب ممکن (او غیر ذلک) المذکور کالمسند الیه والمسند والمفعول کما مر فی الابواب السابقه وکالمعطوف مع حرف العطف (نحو (لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ) ای ومن انفق من بعده وقاتل بدلیل ما بعده) یعنی قوله تعالی (أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَه) مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا (واما جمله) عطف علی اما جزء جمله.

فان قلت ماذا اراد بالجمله ههنا حیث لم بعد الشرط والجزاء جمله.

قلت اراد الکلام المستقل الذی لا یکون جزء من کلام آخر (مسببه عن) سبب (مذکور نحو (لِیُحِقَ) الْحَقَّ وَیُبْطِلَ الْباطِلَ) فهذا سبب مذکور حذف مسببه (ای فعل ما فعل او سبب لمذکور نحو) قوله تعالی (فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ (فَانْفَجَرَتْ) ان قدر فضربه بها) فیکون قوله فضربه به بها جمله محذوفه هی سبب لقوله فانفجرت (ویجوز ان یقدر فان ضربت بها فقد انفجرت) فیکون المحذوف جزء جمله هو الشرط ومثل هذه الفاء یسمی فاء فصیحه قیل علی التقدیر الاول وقیل علی التقدیر الثانی.

وقیل علی التقدیرین (او غیرهما) ای غیر المسبب والسبب (نحو فنعم الماهدون علی ما مر) فی بحث الاستیناف من انه علی حذف المبتدأ والخبر علی قول من یجعل المخصوص خبر مبتدأ محذوف (واما اکثر) عطف علی اما جمله ای اکثر (من جمله) واحده (نحو (أَنَا أُنَبِّئُکُمْ بِتَأْوِیلِهِ فَأَرْسِلُونِ یُوسُفُ) ، ای) فارسلونی (الی یوسف لاستعبره الرؤیا ففعلوا فأتاه فقال له یا یوسف والحذف علی وجهین ان لا یقام شیء مقام المحذوف) بل یکتفی بالقرینه (کما مر) فی الامثله السابقه (وان یقام

[شماره صفحه واقعی : 174]

ص: 1898

نحو (وَإِنْ یُکَذِّبُوکَ) قوله (فَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ)) فقد کذبت لیس جزاء الشرط لان تکذیب الرسل متقدم علی تکذیبه بل هو سبب لمضمون الجواب المحذوف اقیم مقامه (ای فلا تحزن واصبر) ثم الحذف لابد له من دلیل (وادلته کثیره منها ان یدل العقل علیه) ای علی الحذف (والمقصود الاظهر علی تعیین المحذوف نحو (حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَهُ وَالدَّمُ)).

فالعقل دل علی ان هنا حذفا اذ الاحکام الشرعیه انما تتعلق بالافعال دون الاعیان والمقصود الاظهر من هذه الاشیاء المذکوره فی الایه تناولها الشامل للاکل وشرب الالبان فدل علی تعیین المحذوف وفی قوله منها ان یدل ادنی تسامح فکأنه علی حذف مضاف.

(ومنها ان یدل العقل علیهما) ای علی الحذف وتعیین المحذوف (نحو (وَجاءَ رَبُّکَ)) فالعقل یدل علی امتناع مجیء الرب تعالی وتقدس ویدل علی تعیین المراد ایضا. (ای امره او عذابه) فالامر المعین الذی دل علیه العقل هو احد الامرین لا احدهما علی التعیین.

(ومنها ان یدل العقل علیه والعاده علی التعیین نحو (فَذلِکُنَ) الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ) فان العقل دل علی ان فیه حذفا اذ لا معنی للوم الانسان علی ذات الشخص واما تعیین المحذوف (فانه یحتمل) ان یقدر (وفی حبله لقوله تعالی (قَدْ شَغَفَها حُبًّا) وفی مراودته لقوله تعالی (تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ) وفی شانه حتی یشملهما) ای الحب والمراوده (والعاده دلت علی الثانی) ای مراودته (لان الحب المفرط لایلام صاحبه علیه فی العاده لقهره) ای الحب المفرط (ایاه) ای صاحبه فلا یجوز ان یقدر فی حبه ولا فی شانه لکونه شاملا له فیتعین ان یقدر فی مراودته نظرا الی العاده.

(ومنها الشروع فی الفعل) یعنی من ادله تعیین المحذوف لا من ادله الحذف لان دلیل الحذف ههنا هو ان الجار والمجرور لابد من ان یتعلق بشیء والشروع فی الفعل دل علی انه ذلک الفعل الذی شرع فیه (نحو بسم الله فیقدر ما جعلت التسمیه مبتدأ له) ففی القرائه یقدر بسم الله اقرأ وعلی هذا القیاس.

[شماره صفحه واقعی : 175]

ص: 1899

(ومنها) ای من ادله تعیین المحذوف (الاقتران کقولهم للمعرس بالرفاء والبنین) فان مقارنه هذا الکلام لاعراس المخاطب دل علی تعیین المحذوف (ای اعرست) او مقارنه المخاطب بالاعراس وتلبسه به دل علی ذلک ، والرفاء هو الالتیام والاتفاق والباء للملابسه.

و الاطناب (اما بالایضاح بعد الابهام لیری المعنی فی صورتین مختلفتین) احدیهما مبهمه والاخری موضحه وعلمان خیر من علم واحد (او لیتمکن فی النفس فضل تمکن) لما جبل الله النفوس علیه من ان الشیء اذا ذکر مبهما ثم بیّن کان اوقع عندها (او لتکمل لذه العلم به) ای بالمعنی لما لا یخفی من ان نیل الشیء بعد الشوق والطلب الذّ (نحو (رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی) فان اشرح لی یفید طلب شرح لشیء ماله) ای للطالب (وصدری یفید تفسیره) ای تفسیر ذلک الشیء.

(ومنه) ای ومن الایضاح بعد الابهام (باب نعم علی احد القولین) ای قول من یجعل المخصوص خبر مبتدأ محذوف (اذ لو ارید الاختصار) ای تلک الاطناب (کفی نعم زید) وفی هذا اشعار بان الاختصار قد یطلق علی ما یشتمل المساواه ایضا (ووجه حسنه) ای حسن باب نعم (سوی ما ذکر) من الایضاح بعد الابهام (ابراز الکلام فی معرض الاعتدال) من جهه الاطناب بالایضاح بعد الابهام والایجاز بحذف المبتدأ (وایهام الجمع بین المتنافیین) ای الایجاز والاطناب.

وقیل الاجمال والتفصیل ، ولا شک ان ایهام الجمع بین المتنافیین من الامور المستغربه التی تستلذ بها النفس وانما قال ایهام الجمع لان حقیقه جمع المتنافیین ان یصدق علی ذات واحده وصفان یمتنع اجتماعهما علی شیء واحد فی زمان واحد من جهه واحده وهو محال.

(ومنه) ای من الایضاح بعد الابهام (التوشیع وهو) فی اللغه لف القطن

[شماره صفحه واقعی : 176]

ص: 1900

المندوف وفی الاصطلاح (ان یؤتی فی عجز الکلام بمثنّی مفسر باسمین ثانیهما معطوف علی الاول نحو یشیب ابن آدم ویشب فیه خصلتان الحرص وطول الامل واما بذکر الخاص بعد العام) عطف علی قوله اما بالایضاح بعد الابهام.

والمراد الذکر علی سبیل العطف (للتنبیه علی فضله) ای مزیه الخاص (حتی کأنه لیس من جنسه) ای العام (تنزیلا للتغایر فی الوصف منزله التغایر فی الذات) یعنی انه لما امتاز عن سائر افراد العام بماله من الاوصاف الشریفه جعل کأنه شیء آخر مغایر للعام لا یشمله العام ولا یعرف حکمه منه (نحو (حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَالصَّلاهِ الْوُسْطی) ای الوسطی من الصلوات او الفضلی من قولهم للافضل الاوسط وهی صلاه العصر عند الاکثر (واما بالتکریر لنکته) لیکون اطنابا لا تطویلا وتلک النکته (کتأکید الانذار فی (کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ، ثُمَّ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ)).

فقوله کلا ردع عن الانهماک فی الدنیا وتنبیه علی انه لا ینبغی للناظر لنفسه ان تکون الدنیا جمیع همه وان لا یهتم بدینه وسوف تعلمون انذار وتخویف ای سوف تعلمون الخطاء فیما انتم علیه اذا عاینتم ما قدّامکم من هول المحشر وفی تکریره تأکید للردع والانذار (وفی ثم) دلاله (علی ان الانذار الثانی ابلغ) من الاول تنزیلا لبعد المرتبه منزله بعد الزمان واستعمالا للفظ ثم فی مجرد التدریج فی درج الارتقاء (واما بالایغال) من اوغل فی البلاد اذا ابعد فیها واختلف فی تفسیره.

(فقیل هو ختم البیت بما یفید نکته یتم المعنی بدونها کزیاده المبالغه فی قولها) ای فی قول الخنساء فی مرثیه اخیها صخر (وان صخر التأتم) ای یقتدی (الهداه به ، کأنه علم) ای جبل مرتفع (فی رأسه نار) فقولها کأنه علم واف بالمقصود اعنی التشبیه بما یهتدی به الا ان فی قولها فی رأسه نار زیاده مبالغه.

(وتحقیق) ای وکتحقیق التشبیه فی قول امرء القیس (کان عیون الوحش حول خبائنا) ای خیامنا (وارحلنا الجزع الذی لم یثقّب) الجزع بالفتح الحرز الیمانی الذی فیه سواد وبیاض شبه به عیون الوحش واتی بقوله لم یثقب تحقیقا للتشبیه لانه اذا کان غیر مثقوب کان اشبه بالعین قال الاصمعی الظبی والبقره اذا کانا حیین

[شماره صفحه واقعی : 177]

ص: 1901

فعیونهما کلها سواد فاذا ما تا بدا بیاضها وانما شبها بالجزع وفیه سواد وبیاض بعد ما ماتت والمراد کثره الصید یعنی مما اکلنا کثرت العیون عندنا کذا فی شرح دیوان امرء القیس ، فعلی هذا التفسیر یختص الایغال بالشعر.

(وقیل لا یختص بالشعر) بل هو ختم الکلام بما یفید نکته یتم المعنی بدونها (ومثل لذلک) فی غیر الشعر (بقوله تعالی (قالَ یا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ اتَّبِعُوا مَنْ لا یَسْئَلُکُمْ أَجْراً وَهُمْ مُهْتَدُونَ) فقوله (وَهُمْ مُهْتَدُونَ) مما یتم المعنی بدونه لان الرسول مهتد لا محاله الا ان فیه زیاده حث علی الاتباع وترغیب فی الرسل.

(واما بالتذییل وهو تعقیب الجمله بجمله اخری یشتمل علی معناها) ای معنی الجمله الاولی (للتأکید) فهو اعم من الایغال من جهه انه یکون فی ختم الکلام وغیره واخص من جهه ان الایغال قد یکون بغیر الجمله ولغیر التأکید (وهو) ای التذییل (ضربان ضرب لم یخرج مخرج المثل بان لم یستقل بافاده المراد) بل یتوقف علی ما قبله (نحو (ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِما کَفَرُوا وَهَلْ نُجازِی إِلَّا الْکَفُورَ) علی وجه) وهو ان یراد وهل نجازی ذلک الجزاء المخصوص الا الکفور فیتعلق بما قبله واما علی الوجه الآخر وهو ان یراد وهل نعاقب الا الکفور بناء علی ان المجازاه هی المکافاه ان خیرا فخیرا وان شرا فشرا فهو من الضرب الثانی (وضرب اخرج مخرج المثل) بان یقصد بالجمله الثانیه حکم کلی منفصل عما قبله جار مجری الامثال فی الاستقلال وفشوا الاستعمال (نحو (وَقُلْ جاءَ الْحَق) وَزَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً وهو ایضا) ای التذییل ینقسم قسمه اخری واتی بلفظه ایضا تنبیها علی ان هذا التقسیم للتذییل مطلقا لا للضرب الثانی منه (اما) ان یکون (لتأکید منطوق کهذه الآیه) فان زهوق الباطل منطوق فی قوله (وَزَهَقَ الْباطِلُ.)

(واما لتأکید مفهوم کقوله ولست) علی لفظ الخطاب (بمستبق اخا لا تلمّه) حال من اخا لعمومه او من ضمیر المخاطب فی لست (علی شعث) ای تفرق حال وذمیم خصال فهذا الکلام دل بمفهومه علی نفی الکامل من الرجال وقد اکده بقوله (ایّ الرجال المهذب) استفهام بمعنی الانکار ای لیس فی الرجال منقح الفعال

[شماره صفحه واقعی : 178]

ص: 1902

مرضی الخصال.

(واما بالتکمیل ویسمی الاحتراس ایضا) لان فیه التوقی والاحتراز عن توهم خلاف المقصود (وهو ان یؤتی فی کلام یوهم خلاف المقصود بما یدفعه) ای یدفع ایهام خلاف المقصود وذلک الدافع قد یکون فی آخر الکلام فالاول (کقوله فسقی دیارک غیر مفسدها) نصب علی الحال من فاعل سقی وهو (صوب الربیع) ای سقی نزول المطر ووقوعه فی الربیع (ودیمه تهمی) ای تسیل فلما کان نزول المطر قد یؤل الی خراب الدیار وفسادها اتی بقوله غیر مفسدها دفعا لذلک.

(و) الثانی (نحو (أَذِلَّهٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ)) فانه لما کان مما یوهم ان یکون ذلک لضعفهم دفعه بقوله (أَعِزَّهٍ عَلَی الْکافِرِینَ) تنبیها علی ان ذلک تواضع منهم للمؤمنین ولهذا عدّی الذل بعلی لتضمنه معنی العطف ویجوز ان یقصد بالتعدیه بعلی الدلاله علی انهم مع شرفهم وعلّو طبقتهم وفضلهم علی المؤمنین خافضون لهم اجنحتهم.

(واما بالتتمیم وهو ان یؤتی فی کلام لا یوهم خلاف المقصود بفضله) مثل مفعول او حال او نحو ذلک مما لیس بجمله مستقله ولا رکن کلام.

ومن زعم انه اراد بالفضله ما یتم اصل المعنی بدونه فقد کذبه کلام المصنف فی الایضاح وانه لا تخصیص لذلک بالتتمیم (لنکته کالمبالغه نحو (وَیُطْعِمُونَ) الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ ، فی وجه) وهو ان یکون الضمیر فی حبه للطعام (ای) ویطعمون (مع حبه) والاحتیاج الیه وان جعل الضمیر لله تعالی ای یطعمونه علی حب الله فهو لتأدیه اصل المراد (واما بالاعتراض وهو ان یؤتی فی اثناء الکلام او بین کلامین متصلین معنی بجمله او اکثر لا محل لها من الاعراب لنکته سوی دفع الایهام) لم یرد بالکلام مجموع المسند الیه والمسند فقط بل مع جمیع ما یتعلق بهما من الفضلات والتوابع.

والمراد باتصال الکلامین ان یکون الثانی بیانا للاول او تأکیدا او بدلا منه (کالتنزیه فی قوله تعالی (وَیَجْعَلُون) لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ ما یَشْتَهُونَ) فقوله سبحانه جمله لانه مصدر بتقدیر الفعل وقعت فی اثناء الکلام لان قوله (وَلَهُمْ ما یَشْتَهُونَ) عطف علی قول لله البنات (والدعاء فی قوله.

[شماره صفحه واقعی : 179]

ص: 1903

«ان الثمانین وبلغتها ، قد احوجت سمعی الی ترجمان» ای مفسر ومکرر فقوله بلغتها اعتراض فی اثناء الکلام لقصد الدعاء والواو فی مثله تسمی واو اعتراضیه لیست بعاطفه ولا حالیه.

(والتنبیه فی قوله واعلم فعلم المرء ینفعه) هذا اعتراض بین اعلم ومفعوله وهو (ان سوف یأتی کل ما قدّرا) ان هی المخففه من المثقله وضمیر الشان محذوف یعنی ان المقدور آت البته تأتی وان وقع فیه تأخیر ما.

وفی هذا تسلیه وتسهیل للامر فالاعتراض یباین التتمیم لانه انما یکون بفضله والفضله لابد لها من اعراب ویباین التکمیل لانه انما یقع لدفع ایهام خلاف المقصود ویباین الایغال لانه لا یکون الا فی آخر الکلام لکنه یشمل بعض صور التذییل وهو ما یکون بجمله لا محل لها من الاعراب وقعت بین جملتین متصلتین معنی لانه کما لم یشترط فی التذییل ان یکون بین کلامین لم یشترط فیه ان لا یکون بین کلامین فتأمل حتی یظهر لک فساد ما قیل انه یباین التذییل بناء علی انه لم یشترط فیه ان یکون بین کلامین متصلین معنی.

(ومما جاء) ای ومن الاعتراض الذی وقع (بین کلامین) متصلین (وهو اکثر من جمله ایضا) ای کما ان الواقع بینهما هو اکثر من جمله (نحو قوله تعالی (فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللهُ إِنَّ اللهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَیُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ) فهذا اعتراض اکثر من جمله لانه کلام یشتمل علی جملتین وقع بین کلامین اولهما قوله (فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللهُ) وثانیهما قوله (نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ) والکلامان متصلان معنی.

(فان قوله (نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ) بیان لقوله (فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللهُ)) وهو مکان الحرث فان الغرض الاصلی من الاتیان طلب النسل لاقضاء الشهوه والنکته فی هذا الاعتراض الترغیب فیما امروا به والتنفیر عما نهوا عنه (وقال قوم قد تکون النکته فیه) ای فی الاعتراض (غیر ما ذکر) مما سوی دفع الایهام حتی انه قد یکون لدفع ایهام خلاف المقصود (ثم) القائلون بان النکته فیه قد تکون لدفع الایهام افترقوا فرقتین (جوز بعضهم وقوعه) ای الاعتراض (فی آخر جمله لا تلیها جمله متصله

[شماره صفحه واقعی : 180]

ص: 1904

بها) وذلک بان لا تلی الجمله جمله اخری اصلا فیکون الاعتراض فی آخر الکلام او تلیها جمله اخری غیر متصله بها معنی.

وهذا الاصطلاح مذکور فی مواضع من الکشاف فالاعتراض عند هؤلاء ان یؤتی فی اثناء الکلام او فی آخره او بین کلامین متصلین او غیر متصلین بجمله او اکثر لا محل لها من الاعراب لنکته سواء کانت دفع الایهام او غیره (فیشمل) ای الاعتراض بهذا التفسیر (التذییل) مطلقا لانه یجب ان یکون بجمله لا محل لها من الاعراب وان لم یذکره المصنف (وبعض صور التکمیل) وهو ما یکون بجمله لا محل لها من الاعراب فان التکمیل قد یکون بجمله وقد یکون بغیرها والجمله التکمیلیه قد تکون ذات اعراب وقد لا تکون لکنها تباین التتمیم لان الفضله لابد لها من اعراب.

وقیل لانه لا یشترط فی التتمیم ان یکون جمله کما اشترط فی الاعتراض وهو غلط کما یقال ان الانسان یباین الحیوان لانه لم یشترط فی الحیوان النطق فافهم (وبعضهم) ای وجوز بعض القائلین بان نکته الاعتراض قد تکون لدفع الایهام (کونه) ای الاعتراض (غیر جمله) فالاعتراض عندهم ان یؤتی فی اثناء الکلام او بین کلامین متصلین معنی بجمله او غیرها لنکته ما (فیشمل) الاعتراض بهذا التفسیر (بعض صور التتمیم و) بعض صور (التکمیل وهو) ما یکون واقعا فی اثناء الکلام او بین الکلامین المتصلین (واما بغیر ذلک) عطف علی قوله اما بالایضاح بعد الابهام واما بکذا وکذا کقوله تعالی (الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ) وَمَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَیُؤْمِنُونَ بِه ، فانه لو اختصر) ای ترک الاطناب فان الاختصار قد یطلق علی ما یعم الایجاز والمساواه کما مر (لم یذکر (وَیُؤْمِنُونَ بِهِ) لان ایمانهم لا ینکره) ای لا یجهله (من یثبتهم) فلا حاجه الی الاخبار به لکونه معلوما (وحسن ذکره) ای ذکر قوله (وَیُؤْمِنُونَ بِهِ) (اظهارا لشرف الایمان وترغیبا فیه) وکون هذا الاطناب بغیر ما ذکر من الوجوه السابقه ظاهر بالتأمل فیهم.

(واعلم انه قد یوصف الکلام بالایجاز والاطناب باعتبار کثره حروفه

[شماره صفحه واقعی : 181]

ص: 1905

وقلتها بالنسبه الی کلام آخر مساوله) ای لذلک الکلام (فی اصل المعنی) فیقال للاکثر حروفا انه مطنب وللاقل انه موجز (کقوله یصد) ای یعرض (عن الدنیا اذا عنّ) ای ظهر (سؤدد) ای سیاده ولو برزت فی زی عذراء ناهدی الزی الهیئه والعذراء البکر والنهود ارتفاع الثدی.

(وقوله ولست) بالضم علی انه فعل المتکلم بدلیل ما قبله وهو قوله «وانی لصبار علی ما ینوبنی ، وحسبک انّ الله اثنی علی الصبر (بنظار الی جانب الغنی ، اذا کانت العلیاء فی جانب الفقر) یصفه بالمیل الی المعالی یعنی ان السیاده مع التعب احب الیه من الراحه مع الخمول.

فهذا البیت اطناب بالنسبه الی المصراع السابق (ویقرب منه) ای من هذا القبیل (قوله تعالی (لا یُسْئَلُ عَمَّا یَفْعَلُ) وَهُمْ یُسْئَلُون وقول الحماسی «وننکر ان شئنا علی الناس قولهم ، ولا ینکرون القول حین نقول) یصف ریاستهم ونفاذ حکمهم ای نحن نغیّر ما نرید من قول غیرنا واحد لا یجسر علی الاعتراض علینا فالآیه ایجاز بالنسبه الی البیت.

وانما قال یقرب لان ما فی الآیه یشمل کل فعل والبیت مختص بالقول فالکلامان لا یتساویان فی اصل المعنی بل کلام الله سبحانه وتعالی اجل واعلی وکیف لا والله اعلم ، تم الفن الاول بعون الله وتوفیقه وایاه اسأل فی اتمام الفنین الآخرین هدایه طریقه.

[شماره صفحه واقعی : 182]

ص: 1906

الفن الثانی : علم البیان

اشاره

قدّمه علی البدیع للاحتیاج الیه فی نفس البلاغه وتعلق البدیع بالتوابع (وهو علم) ای ملکه یقتدر بها علی ادراکات جزئیه او اصول وقواعد معلومه (یعرف به ایراد المعنی الواحد) ای المدلول علیه بکلام مطابق لمقتضی الحال (بطرق) وتراکیب (مختلفه فی وضوح الدلاله علیه) ای علی ذلک المعنی بان یکون بعض الطرق واضح الدلاله علیه وبعضها اوضح والواضح خفی بالنسبه الی الاوضح فلا حاجه الی ذکر الخفاء.

وتقید الاختلاف بالوضوح لیخرج معرفه ایراد المعنی الواحد بطرق مختلفه فی اللفظ والعباره.

واللام فی المعنی الواحد للاستغراق العرفی ای کل معنی واحد یدخل تحت قصد المتکلم وارادته فلو عرف احد ایراد معنی قولنا زید جواد بطرق مختلفه لم یکن بمجرد ذلک عالما بالبیان ثم لما لم یکن کل دلاله قابلا للوضوح والخفاء اراد ان یشیر الی تقسیم الدلاله وتعیین ما هو المقصود ههنا فقال : (ودلاله اللفظ) یعنی دلالته الوضعیه.

وذلک لان الدلاله هی کون الشیء بحیث یلزم من العلم به العلم بشیء آخر والاول الدال والثانی المدلول.

ثم الدال ان کان لفظا فالدلاله لفظیه والا فغیر لفظیه کدلاله الخطوط والعقود والاشارات والنصب.

ثم الدلاله اللفظیه اما ان یکون للوضع مدخل فیها او لا فالاولی هی المقصوده بالنظر ههنا وهی کون اللفظ بحیث یفهم منه المعنی عند الاطلاق بالنسبه الی العالم بوضعه ، وهذه الدلاله (اما علی تمام ما وضع) اللفظ (له) کدلاله الانسان

[شماره صفحه واقعی : 183]

ص: 1907

علی الحیوان الناطق (او علی جزئه) کدلاله الانسان علی الحیوان او الناطق (او علی خارج منه) کدلاله الانسان علی الضاحک.

(وتسمی الاولی) ای الدلاله علی تمام ما وضع له (وضعیه) لان الواضع انما وضع اللفظ لتمام المعنی (و) یسمی (کلّ من الاخیرتین) ای الدلاله علی الجزء والخارج (عقلیه) لان دلاله اللفظ علی کل من الجزء والخارج انما هی من جهه حکم العقل بان حصول الکل او الملزوم یستلزم حصول الجزء او اللازم والمنطقیون یسمون الثلاثه وضعیه باعتبار ان للوضع مدخلا فیها ویخصون العقلیه بما یقابل الوضعیه والطبیعیه کدلاله الدخان علی النار.

(وتقید الاولی) من الدلالات الثلاث (بالمطابقه) لتطابق اللفظ والمعنی.

(والثانیه بالتضمن) لکون الجزء فی ضمن المعنی الموضوع له.

(والثالثه بالالتزام) لکون الخارج لازما للموضوع له.

فان قیل اذا فرضنا لفظا مشترکا بین الکل وجزئه وبین الملزوم لازمه کلفظ الشمس المشترک مثلا بین الجرم والشعاع ومجموعهما فاذا اطلق علی المجموع مطابقه واعتبر دلالته علی الجرم تضمنا والشعاع التزاما فقد صدق علی هذا التضمن والالتزام انها دلاله اللفظ علی تمام الموضوع له واذا اطلق علی الجرم او الشعاع مطابقه صدق علیها انها دلاله اللفظ علی جزء الموضوع له او لازمه وحینئذ ینتقض تعریف کل من الدلالات الثلاث بالاخریین.

فالجواب ان قید الحیثیه مأخوذ فی تعریف الامور التی تختلف باعتبار الاضافات حتی ان المطابقه هی الدلاله علی تمام ما وضع له من حیث انه تمام الموضوع له والتضمن هی الدلاله علی جزء ما وضع له من حیث انه جزء ما وضع له والالتزام هی الدلاله علی لازمه من حیث انه لازم ما وضع له وکثیرا ما یترکون هذا القید اعتمادا علی شهره ذلک وانسباق الذهن الیه.

(وشرطه) ای الالتزام (هی اللزوم الذهنی) ای کون المعنی الخارجی بحیث یلزم من حصول المعنی الموضوع له فی الذهن حصوله فیه اما علی الفور او بعد التأمل

[شماره صفحه واقعی : 184]

ص: 1908

فی القرائن والامارات.

ولیس المراد باللزوم عدم انفکاک تعقل المدلول الالتزامی عن تعقل المسمی فی الذهن اصلا اعنی اللزوم البین المعتبر عند المنطقیین والا لخرج کثیر من معانی المجازات والکنایات عن ان یکون مدلولات التزامیه.

ولما یتأتی الاختلاف بالوضوح فی دلاله الالتزام ایضا وتقیید اللزوم بالذهنی اشاره الی انه لا یشترط اللزوم الخارجی کالعمی فانه یدل علی البصر التزاما لانه عدم البصر عما من شأنه ان یکون بصیرا مع التنافی بینهما فی الخارج ومن نازع فی اشتراط اللزوم الذهنی فکأنه اراد باللزوم اللزوم البین بمعنی عدم انفکاک تعقله عن تعقل المسمی.

والمصنف اشار الی انه لیس المراد باللزوم الذهنی اللزوم البین المعتبر عند المنطقیین بقوله (ولو لاعتقاد المخاطب بعرف) ای ولو کان ذلک اللزوم مما یثبته اعتقاد المخاطب بسبب عرف عام اذ هو المفهوم من اطلاق العرف (او غیره) یعنی العرف الخاص کالشرع واصطلاحات ارباب الصناعات وغیر ذلک (والایراد المذکور) ای ایراد المعنی الواحد بطرق مختلفه فی الوضوح (لا یتأتی بالوضعیه) ای بالدلاله المطابقه (لان السامع اذا کان عالما بوضع الالفاظ) لذلک المعنی (لم یکن بعضها اوضح دلاله علیه من بعض والا) ای وان لم یکن عالما بوضع الالفاظ (لم یکن کل واحد) من الالفاظ (دالا علیه) لتوقف الفهم علی العلم بالوضع مثلا اذا قلنا خده یشبه الورد فالسامع ان کان عالما بوضع المفردات والهیئه الترکیبیه امتنع ان یکون کلام آخر یؤدی هذا المعنی بطریق المطابقه دلاله اوضح او اخفی لانه اذا اقیم مقام کل لفظ ما یرادفه فالسامع ان علم الوضع فلا تفاوت فی الفهم والا لم یتحقق الفهم.

وانما قال لم یکن کل واحد لان قولنا هو عالم بوضع الالفاظ معناه انه عالم بوضع کل لفظ فنقیضه المشار الیه بقوله والا یکون سلبا جزئیا ای ان لم یکن عالما بوضع کل لفظ فیکون اللازم عدم دلاله کل لفظ ویحتمل ان یکون البعض منها دالا لاحتمال ان یکون عالما بوضع البعض.

[شماره صفحه واقعی : 185]

ص: 1909

ولقائل ان یقول لا نسلم عدم التفاوت فی الفهم علی تقدیر العلم بالوضع بل یجوز ان یحضر فی العقل معانی بعض الالفاظ المخزونه فی الخیال بادنی التفات لکثره الممارسه والمؤانسه وقرب العهد بخلاف البعض فانه یحتاج الی التفات اکثر ومراجعه اطول مع کون الالفاظ مترادفه والسامع عالما بالوضع وهذا مما نجده من انفسنا.

والجواب ان التوقف انما هو من جهه تذکر الوضع وبعد تحقق العلم بالوضع وحصوله بالعقل فالفهم ضروری.

(ویتأتی) الایراد المذکور (بالعقلیه) من الدلالات (لجواز ان تختلف مراتب اللزوم فی الوضوح) ای مراتب لزوم الاجزاء للکل فی التضمن ومراتب لزوم اللوازم للملزوم فی الالتزام.

وهذا فی الالتزام ظاهر فانه یجوز ان یکون للشیء لوازم متعده بعضها اقرب الیه من بعض واسرع انتقالا منه الیه لقله الوسائط فیمکن تأدیه الملزوم بالالفاظ الموضوعه لهذه اللوازم المختلفه الدلاله علیه وضوحا وخفاء.

وکذا یجوز ان یکون للازم ملزومات لزومه لبعضها اوضح منه للبعض الآخر فیمکن تأدیه اللازم بالالفاظ الموضوعه للملزومات المختلفه وضوحا وخفاء واما فی التضمن فلانه یجوز ان یکون المعنی جزء من شیء وجزء من شیء آخر فدلاله الشیء الذی ذلک المعنی جزء منه علی ذلک المعنی اوضح من دلاله الشیء الآخر الذی ذلک المعنی جزء من جزئه مثلا دلاله الحیوان علی الجسم اوضح من دلاله الانسان علیه ودلاله الجدار علی التراب اوضح من دلاله البیت علیه.

فان قلت بل الامر بالعکس فان فهم الجزء سابق علی فهم الکل.

قلت نعم ولکن المراد هنا انتقال الذهن الی الجزء وملاحظته بعد فهم الکل وکثیرا ما یفهم الکل من غیر التفات الی الجزء کما ذکره الشیخ الرئیس فی الشفاء انه یجوز ان یخطر النوع بالبال ولا یلتفت الذهن الی الجنس.

(ثم اللفظ المراد به لازم ما وضع له) سواء کان اللازم داخلا فیه کما فی التضمن او خارجا عنه کما فی الالتزام (ان قامت قرینه علی عدم ارادته) اراده ما

[شماره صفحه واقعی : 186]

ص: 1910

وضع له (فمجاز والا فکنایه) فعند المصنف ان الانتقال فی المجاز والکنایه کلیهما من الملزوم الی اللازم اذ لا دلاله للازم من حیث انه لازم علی الملزوم الا ان اراده المعنی الموضوع له جائزه فی الکنایه دون المجاز (وقدّم) المجاز (علیها) ای علی الکنایه (لان معناه) ای المجاز (کجزء معناها) ای الکنایه لان معنی المجاز هو اللازم فقط ومعنی الکنایه یجوز ان یکون هو اللازم والملزوم جمیعا والجزء مقدم علی الکل طبعا فیقدم بحث المجاز علی بحث الکنایه وضعا.

وانما قال کجزء معناها لظهور انه لیس جزء معناها حقیقه فان معنی الکنایه لیس هو مجموع اللازم والملزوم بل هو اللازم مع جواز اراده الملزوم.

(ثم منه) ای من المجاز (ما یبتنی علی التشبیه) وهو الاستعاره التی کان اصلها التشبیه (فتعین التعرض له) ای للتشبیه ایضا قبل التعرض للمجاز الذی احد اقسامه الاستعاره المبنیه علی التشبیه ولما کان فی التشبیه مباحث کثیره وفوائد جمه لم یجعل مقدمه لبحث الاستعاره بل جعل مقصدا برأسه (فانحصر) المقصود من علم البیان (فی الثلثه) التشبیه والمجاز والکنایه.

التشبیه

ای هذا باب التشبیه الاصطلاحی المبنی علیه الاستعاره.

(التشبیه) ای مطلق التشبیه اعم من ان یکون علی وجه الاستعاره او علی وجه تبتنی علیه الاستعاره او غیر ذلک فلم یأت بالضمیر لئلا یعود الی التشبیه المذکور الذی هو اخص وما یقال ان المعرفه اذا اعیدت کانت عین الاول فلیس علی اطلاقه یعنی ان معنی التشبیه فی اللغه (الدلاله) هو مصدر قولک دللت فلانا علی کذا اذا هدیته له (علی مشارکه امر لامر اخر فی معنی) فالامر الاول هو المشبه والثانی هو المشبه به والمعنی هو وجه الشبه وهذا شامل لمثل قاتل زید عمرا وجاءنی زید وعمرو.

[شماره صفحه واقعی : 187]

ص: 1911

(والمراد) بالتشبیه المصطلح علیه (ههنا) ای فی علم البیان (ما لم تکن) ای الدلاله علی مشارکه امر لامر فی معنی بحیث لا یکون (علی وجه الاستعاره التحقیقیه) نحو رأیت اسدا فی الحمام (ولا علی) وجه (الاستعاره بالکنایه) نحو انشبت المنیه اظفارها (و) لا علی وجه (التجرید) الذی یذکر فی علم البدیع من نحو لقیت یزید اسدا او لقینی منه اسد فان فی هذه الثلثه دلاله علی مشارکه امر لامر فی معنی مع ان شیئا منها لا یسمی تشبیها اصطلاحا.

وانما قید الاستعاره بالتحقیقیه والکنایه لان الاستعاره التخییلیه کاثبات الاظفار للمنیه فی المثال المذکور لیس فی شیء من الدلاله علی مشارکه امر لامر فی معنی علی رأی المصنف اذ المراد بالاظفار ههنا معناها الحقیقی علی ما سیجیء فالتشبیه الاصطلاحی هو الدلاله علی مشارکه امر لامر فی معنی لا علی وجه الاستعاره التحقیقیه والاستعاره بالکنایه والتجرید (فدخل فیه نحو قولنا زید اسد) بحذف اداه التشبیه (و) نحو (قوله تعالی (صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ ، )) بحذف الاداه والمشبه جمیعا ای هم کاصم.

فان المحققین علی انه تشبیه بلیغ لا استعاره لان الاستعاره انما تطلق حیث یطوی ذکر المستعار له بالکلیه ویجعل الکلام خلوا عنه صالحا لان یراد به المنقول عنه والمنقول الیه لو لا دلاله الحال او فحوی الکلام.

(والنظر ههنا فی ارکانه) ای البحث فی هذا المقصد عن ارکان التشبیه المصطلح علیه.

(وهی) اربعه (طرفاه) ای المشبه والمشبه به (ووجهه واداته وفی الغرض منه وفی اقسامه) واطلاق الارکان علی الاربعه المذکوره اما باعتبار انها مأخوذه فی تعریفه اعنی الدلاله علی مشارکه امر لامر فی معنی بالکاف ونحوه واما باعتبار ان التشبیه فی الاصطلاح کثیرا ما یطلق علی الکلام الدال علی المشارکه المذکوره کقولنا زید کالاسد فی الشجاعه.

ولما کان الطرفان هما الاصل والعمده فی التشبیه لکون الوجه معنی قائما بهما

[شماره صفحه واقعی : 188]

ص: 1912

والاداه آله فی ذلک قدم بحثهما فقال (طرفاه) ای المشبه والمشبه به (اما حسّیان کالخد والورد) فی المبصرات (والصوت الضعیف والهمس) ای الصوت الذی اخفی حتی کأنه لا یخرج عن فضاء الفم فی المسموعات (والنکهه) وهی ریح الفم (والعنبر) فی المشمومات (والریق والخمر) فی المذوقات (والجلد الناعم والحریر) فی الملموسات.

وفی اکثر ذلک تسامح لان المدرک بالبصر مثلا انما هو لون الخد والورد وبالشم رائحه العنبر وبالذوق طعم الریق والخمر وباللمس ملاسه الجلد الناعم والحریر ولینهما لانفس هذه الاجسام لکن اشتهر فی العرف ان یقال ابصرت الورد وشممت العنبر وذقت الخمر ولمست الحریر (او عقلیان کالعلم والحیاه) ووجه الشبه بینهما کونهما جهتی ادراک کذا فی المفتاح والایضاح.

فالمراد بالعلم ههنا الملکه التی یقتدر بها علی الادراکات الجزئیه لانفس الادراک.

ولا یخفی انها جهه وطریق الی الادراک کالحیاه.

وقیل وجه الشبه بینهما الادراک اذ العلم نوع من الادراک والحیاه مقتضیه للحس الذی هو نوع من الادراک وفساده واضح لان کون الحیاه مقتضیه للحس لا یوجب اشتراکهما فی الادراک علی ما هو شرط فی وجه الشبه.

وایضا لا یخفی ان لیس المقصود من قولنا العلم کالحیاه والجهل کالموت ان العلم ادراک کما ان الحیاه معها ادراکا بل لیس فی ذلک کثیر فائده کما فی قولنا العلم کالحس فی کونهما ادراکا (او مختلفان) بان یکون المشبه عقلیا والمشبه به حسیا (کالمنیه والسبع) فان المنیه ای الموت عقلی لانه عدم الحیاه عما من شانه الحیاه والسبع حسی او بالعکس (و) ذلک مثل (العطر) الذی هو محسوس مشموم (وخلق کریم) وهو عقلی لانه کیفیه نفسانیه یصدر عنها الافعال بسهوله.

والوجه فی تشبیه المحسوس بالمعقول ان یقدر المعقول محسوسا ویجعل کالاصل لذلک المحسوس علی طریق المبالغه والا فالمحسوس اصل للمعقول لان العلوم العقلیه مستفاده من الحواس ومنتهیه الیها فتشبیه بالمعقول یکون من جعل الفرع

[شماره صفحه واقعی : 189]

ص: 1913

اصلا والاصل فرعا وذلک لا یجوز.

ولما کان من المشبه والمشبه به ما لا یدرک بالقوه العاقله ولا بالحس اعنی الحس الظاهر مثل الخیالیات والوهمیات والوجدانیات اراد ان یجعل الحسی والعقلی بحیث یشملانها تسهیلا للضبط بتقلیل الاقسام فقال.

(والمراد بالحسی المدرک هو او مادته باحدی الحواس الخمس الظاهره) اعنی البصر والسمع والشم والذوق واللمس (فدخل فیه) ای فی الحسی بسبب زیاده قولنا او مادته (الخیالی) وهو المعدوم الذی فرض مجتمعا من امور کل واحد منها مما یدرک بالحس (کما فی قوله وکأن محمر الشقیق) هو من باب جرد قطیفه والشقیق ورد احمر فی وسطه سواد ینبت بالجبال (اذا تصوّب) ای مال الی السفل (او تصعّد) ای مال الی العلو (اعلام یاقوت نشرن علی رماح من زبرجد) فان کلا من العلم والیاقوت والرمح والزبرجد محسوس لکن المرکب الذی هذه الامور مادته لیس بمحسوس لانه لیس بموجود والحس لا یدرک الا ما هو موجود فی الماده حاضر عند المدرک علی هیئه مخصوصه.

(و) المراد (بالعقلی ما عدا ذلک) ای مالا یکون هو ولا مادته مدرکا باحدی الحواس الخمس الظاهره (فدخل فیه الوهمی) ای الذی لا یکون للحس مدخل فیه (ای ما هو غیر مدرک بها) ای باحدی الحواس المذکوره (و) لکنه بحیث (لو ادرک لکان مدرکا بها) وبهذا القید یتمیز عن العقلی (کما فی قوله) ا یقتلنی والمشرفی مضاجعی.

(ومسنونه زرق کانیاب اغوال) ای ایقتلنی ذلک الرجل الذی یوعّدنی والحال ان مضاجعی سیف منسوب الی مشارف الیمن وسهام محدده النصال صافیه مجلوه.

وانیاب الاغوال مما لا یدرکها الحس لعدم تحققها مع انها لو ادرکت لم تدرک الا بحس البصر.

ومما یجب ان یعلم فی هذا المقام ان من قوی الادراک ما یسمی متخلیه ومفکره

[شماره صفحه واقعی : 190]

ص: 1914

ومن شانها ترکیب الصور والمعانی وتفصیلها والتصرف فیها واختراع اشیاء لا حقیقه لها.

والمراد بالخیالی المعدوم الذی رکبته المتخیّله من الامور التی ادرکت بالحواس الظاهره وبالوهمی ما اخترعته المتخیّله من عند نفسها کما اذا سمع ان الغول شیء تهلک به النفوس کالسبع فاخذت المتخیله فی تصویرها بصوره السبع واختراع ناب لها کما للسبع (وما یدرک بالوجدان) ای ودخل ایضا فی العقلی ما یدرک بالقوی الباطنه ویسمی وجدانیا (کاللذه) وهی ادراک ونیل لما هو عند المدرک کمال وخیر من حیث هو کذلک (والالم) وهو ادراک ونیل لما هو عند المدرک آفه وشر من حیث هو کذلک.

ولا یخفی ان ادراک هذین المعنیین لیس بشیء من الحواس الظاهره ولیسا ایضا من العقلیات الصرفه لکونهما من الجزئیات المستنده الی الحواس بل هما من الوجدانیات المدرکه بالقوی الباطنه کالشبع والجوع والفرح والغم والغضب والخوف وما شاکل ذلک والمراد ههنا اللذه والالم الحسیّان والا فاللذه والالم العقلیان من العقلیات الصرفه.

(ووجهه) ای وجه الشبه (ما یشترکان فیه) ای المعنی الذی قصد اشتراک الطرفین فیه وذلک ان زیدا والاسد یشترکان فی کثیر من الذاتیات وغیرها کالحیوانیه والجسمیه والوجود وغیر ذلک مع ان شیئا منها لیس وجه الشبه وذلک الاشتراک یکون (تحقیقیا او تخییلیا.

والمراد بالتخییلی) ان لا یوجد ذلک المعنی فی احد الطرفین او فی کلیهما الا علی سبیل التخییل والتأویل (نحو ما فی قوله وکأن النجوم بین دجاه) جمع دجیه وهی الظلمه والضمیر للیل وروی دجاها والضمیر للنجوم (سنن لاح بینهن ابتداع.

فان وجه الشبه فیه) ای فی هذا التشبیه (هو الهیئه الحاصله من حصول اشیاء مشرقه بیض فی جانب شیء مظلم اسود فهی) ای تلک الهیئه (غیر موجوده فی المشبه به) اعنی السنن بین الابتداع (الا علی طریق التخییل) ای وجودها فی المشبه به علی طریق التخییل (انه) الضمیر للشان (لما کانت البدعه وکل ما هو

[شماره صفحه واقعی : 191]

ص: 1915

جهل یجعل صاحبها کمن یمشی فی الظلمه فلا یهتدی الی الطریق ولا یأمن من ان ینال مکروها شبهت) ای البدعه وکل ما هو جهل (بها) ای بالظلمه (ولزم بطریق العکس) اذا ارید التشبیه (ان تشبه السنه وکل ما هو علم بالنور) لان السنه والعلم یقابل البدعه والجهل کما ان النور یقابل الظلمه.

(وشاع ذلک) ان کون السنه والعلم کالنور والبدعه والجهل کالظلمه (حتی تخیل ان الثانی) ای السنه وکل ما هو علم (مما له بیاض واشراق نحو اتیتکم بالحنفیه البیضاء والاول علی خلاف ذلک) ای یخیل ان البدعه وکل ما هو جهل مما له سواد واظلام (کقولک شاهد سواد الکفر من جبین فلان فصار) بسبب التخیل ان الثانی مما له بیاض واشراق والاول مما له سواد واظلام (تشبیه النجوم بین الدجی بالسنن بین الابتداع کتشبیها) ای النجوم (ببیاض الشیب فی سواد الشباب) ای ابیضه فی اسوده (او بالانوار) ای الازهار (مؤتلقه) بالقاف ای لامعه (بین النبات الشدیده الخضره) حتی تضرب الی السواد.

فهذا التأویل اعنی تخییل ما لیس بمتلون متلونا ظهر اشتراک النجوم بین الدجی والسنن بین الابتداع فی کون کل منهما شیئا ذا بیاض بین شیء ذی سواد.

ولا یخفی ان قوله لاح بینهن ابتداع من باب القلب ای سنن لاحت بین الابتداع (فعلم) من وجوب اشتراک الطرفین فی وجه التشبیه (فساد جعله) ای وجه الشبه (فی قول القائل «النحو فی الکلام کالملح فی الطعام» کون القلیل مصلحا والکثیر مفسدا) لان المشبه اعنی النحو لا یشترک فی هذا المعنی (لان النحو لا یحتمل القله والکثره).

اذ لا یخفی ان المراد به ههنا رعایه قواعده واستعمال احکامه مثل رفع الفاعل ونصب المفعول وهذه ان وجدت فی الکلام بکمالها صار صالحا لفهم المراد وان لم توجد بقی فاسدا ولم ینتفع به (بخلاف الملح) فانه یحتمل القله والکثره بان یجعل فی الطعام القدر الصالح منه او اقل او اکثر بل وجه الشبه هو الصلاح باعمالهما والفساد باهمالهما.

(وهو) ای وجه الشبه (اما غیر خارج عن حقیقتهما) ای حقیقه الطرفین بان

[شماره صفحه واقعی : 192]

ص: 1916

یکون تمام ماهیتهما او جزء منهما (کما فی تشبیه ثوب بآخر فی نوعهما او جنسهما او فصلهما) کما یقال هذا القمیص مثل ذاک فی کونهما کرباسا او ثوبا او من القطن (او خارج) عن حقیقه الطرفین (صفه) ای معنی قائم بهما ضروره اشتراکهما فیه وتلک الصفه (اما حقیقه) ای هیئه متمکنه فی الذات متقرره فیها (و) هی (اما حسیه) ای مدرکه باحدی الحواس الظاهره وهی (کالکیفیات الجسمیه) ای المختصه بالاجسام (مما یدرک بالبصر) وهی قوه مرتبه فی العصبتین المجوفتین اللتین تتلاقیان فتفترقان الی العینین (من الالوان والاشکال) والشکل هیئه احاطه نهایه واحده او اکثر بالجسم کالدائره ونصف الدائره والمثلث والمربع وغیر ذلک (والمقادیر) جمع مقدار وهو کم متصل قار الذات کالخط والسطح (والحرکات) والحرکه هی الخروج من القوه الی الفعل علی سبیل التدریج.

وفی جعل المقادیر والحرکات من الکیفیات تسامح (وما یتصل بها) ای بالمذکورات کالحسن والقبح المتصف بهما الشخص باعتبار الخلقه التی هی مجموع الشکل واللون وکالضحک والبکاء الحاصلین باعتبار الشکل والحرکه (او بالسمع) عطف علی قوله بالبصر وهی قوه رتبت فی العصب المفروش علی سطح باطن الصماخین تدرک بها الاصوات (من الاصوات الضعیفه والقویه والتی بین بین) والصوت یحصل من التموج المعلول للقرع الذی هو امساس عنیف والقدح الذی هو تفریق عنیف بشرط مقاومه المقروع للقارع والمقلوع للقالع ویختلف الصوت قوه وضعفا بحسب قوه المقاومه وضعفها (او بالذوق) وهی قوه منبثته فی العصب المفروش علی جرم اللسان (من الطعوم) کالحلاوه والمراره والملوحه والحموضه وغیر ذلک (او بالشم) وهی قوه مرتبه فی زائدتی مقدم الدماغ المشبهتین بحلمتی الثدی (من الروایح او باللمس) وهی قوه ساریه فی البدن کله یدرک بها الملموسات (من الحراره والبروده والرطوبه والیبوسه).

هذه الاربعه هی اوائل الملموسات فالاولیان منها فعلیان والاخریان منها انفعالیان (والخشونه) وهی کیفیه حاصله من کون بعض الاجزاء اخفض وبعضها

[شماره صفحه واقعی : 193]

ص: 1917

ارفع (والملاسه) وهی کیفیه حاصله عن استواء وضع الاجزاء (واللین) وهی کیفیه بها یقتضی الجسم قبول الغمز الی الباطن ویکون للشیء بها قوام غیر سیال (والصلابه) وهی تقابل اللین (والخفه) وهی کیفیه بها یقتضی الجسم ان یتحرک الی صوب المحیط لو لم یعقه عائق (والثقل) وهی کیفیه بها یقتضی الجسم ان یتحرک الی صوب المرکز لو لم یعقه عائق (وما یتصل بها) ای بالمذکورات کالبله والجفاف واللزوجه والهشاشه واللطافه والکثافه وغیر ذلک (او عقلیه) عطف علی حسیه (کالکیفیات النفسانیه) ای المختصه بذوات الانفس (من الذکاء) وهی شده قوه للنفس معده لاکتساب الاراء.

(والعلم) وهو الادراک المفسر بحصول صوره الشیء عند العقل وقد یقال علی معان اخر.

(والغضب) وهو حرکه للنفس مبدؤها اراده الانتقام.

(والحلم) وهو ان تکون النفس مطمئنه بحیث لا یحرکها الغضب بسهوله ولا تضطرب عند اصابه المکروه.

(وسائر الغرائز) جمع غریزه وهی الطبیعه اعنی ملکه تصدر عنها صفات ذاتیه مثل الکرم والقدره والشجاعه وغیر ذلک.

(واما اضافیه) عطف علی قوله اما حقیقیه.

ونعنی بالاضافیه ما لا تکون له هیئه متقرره فی الذات بل تکون معنی متعلقا بشیئین (کازاله الحجاب فی تشبیه الحجه بالشمس) فانها لیست هیئه متقرره فی ذات الحجه والشمس ولا فی ذات الحجاب وقد یقال الحقیقی علی ما یقابل الاعتباری الذی لا تحقق له الا بحسب اعتبار العقل.

وفی المفتاح اشاره الی انه المراد ههنا حیث قال الوصف العقلی منحصر بین حقیقی کالکیفیات النفسانیه وبین اعتباری ونسبی کاتصاف الشیء بکونه مطلوب الوجود او العدم عند النفس او کاتصافه بشیء تصوری وهمی محض (وایضا) لوجه الشبه تقسیم آخر وهو انه (اما واحد واما بمنزله الواحد لکونه مرکبا من متعدد)

[شماره صفحه واقعی : 194]

ص: 1918

ترکیبا حقیقیا بأن یکون وجه الشبه حقیقه ملتئمه من امور مختلفه او اعتباریا بان یکون هیئه انتزعها العقل من عده امور.

(وکل منهما) ای من الواحد وما هو بمنزلته (حسی او عقلی واما متعدد) عطف علی قوله اما واحد واما بمنزله الواحد ، والمراد بالمتعدد ان ینظر الی عده امور ویقصد اشتراک الطرفین فی کل واحد منها لیکون کل منها وجه الشبه بخلاف المرکب المنزل منزله الواحد فانه لم یقصد اشتراک الطرفین فی کل من تلک الامور بل فی الهیئه المنتزعه او فی الحقیقه الملتئمه منها (کذلک) ای المتعدد أیضا حسی او عقلی (او مختلف) بعضه حسی وبعضه عقلی.

(والحسی) من وجه التشبیه سواء کان بتمامه حسیا او ببعضه (طرفاه حسیان لا غیر) ای لا یجوز ان یکون کلاهما او احدهما عقلیا (لامتناع ان یدرک بالحس من غیر الحسی شیء) فان وجه الشبه امر مأخوذ من الطرفین موجود فیهما والموجود فی العقلی انما یدرک بالعقل دون الحس اذا المدرک بالحس لا یکون الا جسما او قائما بالجسم.

(والعقلی) من وجه الشبه (اعم) من الحسی (لجواز ان یدرک بالعقل من الحسی شیء) ای یجوز ان یکون طرفاه حسیین او عقلیین او احدهما حسیا والاخر عقلیا اذ لا امتناع فی قیام المعقول بالمحسوس وادراک العقل من المحسوسات شیئا (ولذلک یقال التشبیه بالوجه العقلی اعم) من التشبیه بالوجه الحسی بمعنی ان کلما یصح فیه التشبیه بالوجه الحسی یصح بالوجه العقلی من غیر عکس.

(فان قیل هو) ای وجه الشبه (مشترک فیه) ضروره اشتراک الطرفین فیه (فهو کلی) ضروره ان الجزئی یمتنع وقوع الشرکه فیه (والحسی لیس بکلی) قطعا ضروره ان کل حسی فهو موجود فی الماده حاضر عند المدرک ومثل هذا لا یکون الا جزئیا ضروره فوجه الشبه لا یکون حسیا قط.

(قلنا المراد) بکون وجه الشبه حسیا (ان افراده) ای جزئیاته (مدرکه بالحس) کالحمره التی تدرک بالبصر جزئیاتها الحاصله فی المواد ، فالحاصل ان وجه الشبه اما

[شماره صفحه واقعی : 195]

ص: 1919

واحد او مرکب او متعدد وکل من الاولین اما حسی او عقلی والاخیر اما حسی او عقلی او مختلف تصیر سبعه والثلاثه العقلیه طرفاها اما حسیان او عقلیان او المشبه حسی والمشبه به عقلی او بالعکس فصارت سته عشر قسما (الواحد الحسی کالحمره) من المبصرات (والخفاء) یعنی خفاء الصوت من المسموعات (وطیب الرائحه) من المشمومات (ولذه الطعم) من المذوقات (ولین اللمس) من الملموسات (فیما مر) ای فی تشبیه الخد بالورد والصوت الضعیف بالهمس والنکهه بالعنبر والریق بالخمر والجلد الناعم بالحریر وفی کون الخفأ من المسموعات والطیب من المشمومات واللذه من المذوقات تسامح (و) الواحد (العقلی کالعراء عن الفائده والجرأه) علی وزن الجرعه ای الشجاعه.

وقد یقال جرء الرجل جرائه بالمد (والهدایه) ای الدلاله الی طریق یوصل الی المطلوب (واستطابه النفس فی تشبیه وجود الشیء العدیم النفع بعدمه) فیما طرفاه عقلیان اذ الوجود والعدم من الامور العقلیه (و) تشبیه (الرجل الشجاع بالاسد) فیما طرفاه حسیان.

(و) تشبیه (العلم بالنور) فیما المشبه عقلی والمشبه به حسی فبالعلم یوصل الی المطلوب ویفرق بین الحق والباطل کما ان بالنور یدرک المطلوب ویفصل بین الاشیاء فوجه الشبه بینهما الهدایه.

(و) تشبیه (العطر بخلق) شخص (کریم) فیما المشبه حسی والمشبه به عقلی ولا یخفی ما فی الکلام من اللف والنشر وفی وحده بعض الامثله تسامح لما فیه شائبه الترکیب کالعراء عن الفائده مثلا (والمرکب الحسی) من وجه الشبه طرفاه اما مفردان او مرکبان او احدهما مفرد والآخر مرکب ومعنی الترکیب ههنا ان تقصد الی عده اشیاء مختلفه فتنزع منها هیئه وتجعلها مشبها او مشبها بها.

ولهذا صرح صاحب المفتاح فی تشبیه المرکب بالمرکب بان کلا من المشبه والمشبه به هیئه منتزعه.

وکذا المراد بترکیب وجه الشبه ان تعمد الی عده اوصاف لشیء فتنزع منها

[شماره صفحه واقعی : 196]

ص: 1920

هیئه.

ولیس المراد بالمرکب ههنا ما یکون حقیقه مرکبه من اجزاء مختلفه بدلیل انهم یجعلون المشبه والمشبه به فی قولنا زید کالاسد مفردین لا مرکبین.

ووجه الشبه فی قولنا زید کعمر وفی الانسانیه واحد لا منزلا منزله الواحد فالمرکب الحسی (فیما) ای فی التشبیه الذی (طرفاه مفردان کما فی قوله وقد لاح فی الصبح الثریا کما تری ، کعنقود ملّاحیه) بضم المیم وتشدید اللام عنب ابیض فی حبه طول وتخفیف اللام اکثر (حین نوّرا) ای تفتح نوره (من الهیئه) بیان لما فی قوله کما (الحاصله من تقارن الصور البیض المستدیره الصغار المقادیر فی المرأی) وان کانت کبارا فی الواقع حال کونها (علی الکیفیه المخصوصه) ای لا مجتمعه اجتماع التضام والتلاصق ولا شدیده الافتراق منضمه (الی المقدار المخصوص) من الطول والعرض فقد نظر الی عده اشیاء وقصد الی هیئه حاصله منها.

والطرفان مفردان لان المشبه هو الثریا والمشبه به هو العنقود مقیدا بکونه عنقود الملاحیه فی حال اخراج النور والتقیید لا ینافی الافراد کما سیجیء ان شاء الله تعالی.

(وفیما) ای والمرکب الحسی وفی التشبیه الذی (طرفاه مرکبان کما فی قول بشار کأن مثار النقع) من آثار الغبار هیجه (فوق رؤسنا ، واسیافنا لیل تهاوی کواکبه) ای تتساقط بعضها اثر بعض والاصل تتهاوی حذفت احدی التائین (من الهیئه الحاصله من هوی) بفتح الهاء ای سقوط (اجرام مشرقه مستطیله متناسبه المقدار متفرقه فی جوانب شیء مظلم).

فوجه الشبه مرکب کما تری وکذا الطرفان لانه لم یقصد تشبیه اللیل بالنقع والکواکب بالسیوف بل عمد الی تشبیه هیئه السیوف وقد سلّت من اغمادهما وهی تعلو وترسب وتجیء وتذهب وتضطرب اضطرابا شدیدا وتتحرک بسرعه الی جهات مختلفه وعلی احوال تنقسم بین الاعوجاج والاستقامه والارتفاع والانخفاض مع التلاقی والتداخل والتصادم والتلاصق.

[شماره صفحه واقعی : 197]

ص: 1921

وکذا فی جانب المشبه به فان للکواکب فی تهاویها تواقعا وتداخلا واستطاله لاشکالها (و) المرکب الحسی (فیما طرفاه مختلفان) احدهما مفرد والآخر مرکب (کما مر فی تشبیه الشقیق) باعلام یاقوت نشرن علی رماح من زبرجد من الهیئه الحاصله من نشر اجرام حمر مبسوطه علی رؤس اجرام خضر مستطیله فالمشبه مفرد وهو الشقیق والمشبه به مرکب وهو ظاهر وعکسه تشبیه نهار مشمس قد شابه ای خالطه زهر الربا بلیل مقمر علی ما سیجیء.

(ومن بدیع المرکب الحسی ما) ای وجه الشبه الذی (یجیء الهیئات التی تقع علیها الحرکه) ای یکون وجه الشبه الهیئه التی تقع علیها الحرکه من الاستداره والاستقامه وغیرهما ویعتبر فیها ترکیب (ویکون) ما یجیء فی تلک الهیئات (علی وجهین احدهما ان یقترن بالحرکه غیرها من اوصاف الجسم کالشکل واللون) والاوضح عباره اسرار بلاغه اعلم ان ما یزداد به التشبیه دقه وسحرا ان یجیء بالهیئات الّتی تقع علیها الحرکات والهیئه المقصوده فی التشبیه علی وجهین احدهما ان تقرن بغیرها من الاوصاف والثانی ان تجرد هیئه الحرکه حتی لا یزاد علیها غیرها فالاول (کما فی قوله والشمس کالمرآه فی کف الاشل من الهیئه) بیان لما فی قوله کما (الحاصله من الاستداره مع الاشراق والحرکه السریعه المتصله مع تموج الاشراق حتی یری الشعاع کأنه یهم بان ینبسط حتی یفیض من جوانب الدائره ثم یبدو له) یقال بداله اذا ندم والمعنی ظهر له رأی غیر الاول (فیرجع) من الانبساط الذی بداه (الی الانقباض) کانه یرجع من الجوانب الی الوسط فان الشمس اذا احدّ الانسان النظر الیها لیتبین جرمها وجدها مؤدیه لهذه الهیئه الموصوفه وکذلک المرآه فی کف الاشل.

(و) الوجه (الثانی ان تجرد) الحرکه (عن غیرها) من الاوصاف (فهناک ایضا) یعنی کما انه لا بد فی الاول من ان یقترن بالحرکه غیرها من الاوصاف فکذا فی الثانی.

(لابد من اختلاط حرکات) کثیره للجسم (الی جهات مختلفه) له کأن

[شماره صفحه واقعی : 198]

ص: 1922

یتحرک بعضه الی الیمین وبعضه الی الشمال وبعضه الی العلو وبعضه الی السفل لیتحقق الترکیب والا لکان وجه الشبه مفردا وهو الحرکه (فحرکه الرحی والدولاب والسهم لا ترکیب فیها) لاتحادها (بخلاف حرکه المصحف فی قوله وکأن البرق مصحف قار) بحذف الهمزه ای قارئ (فانطباق مره وانفتاحا) ای فینطبق انطباقا مره وینفتح انفتاحا اخری فان فیها ترکیبا لان المصحف یتحرک فی حالتی الانطباق والانفتاح الی جهتین فی کل حاله الی جهه واحده.

(وقد یقع الترکیب فی هیئه السکون کما فی قوله فی صفه کلب یقعی) ای یجلس علی الیتیه (جلوس البدوی المصطلی) من اصطلی بالنار (من الهیئه الحاصله من موقع کل عضو منه) ای من الکلب (فی اقعائه) فانه یکون لکل عضو منه فی الاقعاء موقع خاص وللمجموع صوره خاصه مؤلفه من تلک المواقع وکذلک صوره جلوس البدوی عند الاصطلاء بالنار الموقده علی الارض.

(و) المرکب (العقلی) من وجه الشبه (کحرمان الانتفاء بابلغ نافع مع تحمل التعب فی استصحابه فی قوله تعالی (مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْراهَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً)) جمع سفر بکسر السین وهو الکتاب فانه امر عقلی منتزع من عده امور لانه روعی من الحمار فعل مخصوص هو الحمل وان یکون المحمول اوعیه العلوم وان الحمار جاهل بما فیها وکذا فی جانب المشبه.

(واعلم انه قد ینتزع) وجه الشبه (من متعدد فیقع الخطأ لوجوب انتزاعه من اکثر) من ذلک المتعدد (کما اذا انتزع) وجه الشبه (من الشطر الاول من قوله کما ابرقت قوما عطاشا) فی الاساس ابرقت لی فلانه اذا تحسنت لک وتعرضت فالکلام ههنا علی حذف الجار وایصال الفعل ای ابرقت لقوم عطاش جمع عطشان (غمامه ، فلما رأوها اقشعت وتجلت) ای تفرقت وانکشفت فانتزاع وجه الشبه من مجرد قوله کما ابرقت قوما عطاشا غمامه خطأ (لوجوب انتزاعه من الجمیع) اعنی جمیع البیت.

(فان المراد التشبیه) ای تشبیه الحاله المذکوره فی الابیات السابقه بحاله

[شماره صفحه واقعی : 199]

ص: 1923

ظهور غمامه للقوم العطاش ثم تفرقها وانکشافها وبقائهم متحیرین (باتصال) ای باعتبار اتصال فالباء ههنا مثلها فی قولهم التشبیه بالوجه العقلی الاعم اذ الامر المشترک فیه ههنا هو اتصال (ابتداء مطمع بانتهاء مؤیس).

وهذا بخلاف التشبیهات المجتمعه کما فی قولنا زید کالاسد والسیف والبحر فان القصد فیها الی التشبیه لکل واحد من الامور علی حده حتی لو حذف ذکر البعض لم یتغیر حال الباقی فی افاده معناه بخلاف المرکب فان المقصود منه یختل باسقاط بعض الامور (والمتعدد الحسی کاللون والطعم والرائحه فی تشبیه فاکهه باخری و) المتعدد (العقلی کحده النظر وکمال الحذر واخفاء السفاد) ای نزو الذکر علی الانثی (فی تشبیه طائر بالغراب و) المتعدد (المختلف) الذی بعضه حسی وبعضه عقلی (کحسن الطلعه) الذی هو حسی (ونباهه الشان) ای شرفه واشتهاره الذی هو عقلی (فی تشبیه انسان بالشمس) ففی المتعدد یقصد اشتراک الطرفین فی کل من الامور المذکوره ولا یعمد الی انتزاع هیئه منها تشترک هی فیها.

(واعلم انه قد ینتزع الشبه) ای التماثل یقال بینهما شبه بالتحریک ای تشابه ، والمراد به ههنا ما به التشابه اعنی وجه التشبیه (من نفس التضاد لاشتراک الضدین فیه) ای فی التضاد لکون کل منهما متضادا للآخر (ثم ینزل) التضاد (منزله التناسب بواسطه تملیح) ای اتیان بما فیه ملاحه وظرافه.

یقال ملح الشاعر اذا اتی بشیء ملیح.

وقال الامام المرزوقی فی قول الحماسی «اتانی من ابی انس وعید ، فسلّ لغیظه الضحاک جسمی» ان قائل هذه الابیات قد قصد بها الهزؤ والتملیح.

واما الاشاره الی قصه او مثل او شعر فانما هو التلمیح بتقدیم اللام علی المیم وسیجیء ذکره فی الخاتمه.

والتسویه بینهما انما وقعت من جهه العلامه الشیرازی رحمه الله تعالی وهو سهو (او تهکم) ای سخریه واستهزاء (فیقال للجبان ما اشبهه بالاسد وللبخیل انه هو حاتم) کل من المثالین صالح للتملیح والتهکم وانما یفرق بینهما بحسب المقام فان کان

[شماره صفحه واقعی : 200]

ص: 1924

القصد الی ملاحه وظرافه دون استهزاء وسخریه باحد فتملیح والا فتهکم وقد سبق الی بعض الاوهام نظرا الی ظاهر اللفظ ان وجه الشبه فی قولنا للجبان هو اسد وللبخیل هو حاتم هو التضاد المشترک بین الطرفین باعتبار الوصفین المتضادین.

وفیه نظر لانا اذا قلنا الجبان کالاسد فی التضاد ای فی کون کل منهما متضادا للاخر لا یکون هذا من التملیح والتهکم فی شیء کما اذا قلنا السواد کالبیاض فی اللونیه او فی التقابل ومعلوم انا اذا اردنا التصریح بوجه الشبه فی قولنا للجبان هو اسد تملیحا او تهکما لم یتأت لنا الا ان نقول فی الشجاعه.

لکن الحاصل فی الجبان انما هو ضد الشجاعه فنزلنا تضادهما منزله التناسب وجعلنا الجبن بمنزله الشجاعه علی سبیل التملیح والهزؤ (واداته) ای اداه التشبیه (الکاف وکأن).

وقد تستعمل عند الظن بثبوت الخبر من غیر قصد الی التشبیه سواء کان الخبر جامدا او مشتقا نحو کأن زیدا اخوک وکأنه قدم وکانک قلت وکأنی قلت (ومثل وما فی معناه) مما یشتق من المماثله والمشابهه ومما یؤدی هذا المعنی (والاصل فی نحو الکاف) ای فی الکاف ونحوها کلفظ نحو ومثل وشبه بخلاف کأن وتماثل وتشابه (ان یلیه المشبه به) لفظا نحو زید کالاسد او تقدیرا نحو قوله تعالی (أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّماءِ) علی تقدیر او کمثل ذوی صیّب (وقد یلیه) ای نحو الکاف (غیره) ای غیر مشبه به (نحو (وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیاهِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ)) الایه اذ لیس المراد تشبیه حال الدنیا بالماء ولا بمفرد آخر یتمحل تقدیره بل المراد تشبیه حالها فی نضارتها وبهجتها وما یتعقبها من الهلاک والفناء بحال النبات الحاصل من الماء یکون اخضر ناضرا شدید الخضره ثم ییبس فتطیره الریاح کأن لم یکن ولا حاجه الی تقدیر کمثل ماء لان المعتبر هو الکیفیه الحاصله من مضمون الکلام المذکور بعد الکاف واعتبارها مستغن عن هذا التقدیر.

ومن زعم ان التقدیر کمثل ماء وان هذا مما یلی الکاف غیر المشبه به بناء علی انه محذوف فقدسها سهوا بینا لان المشبه به الذی یلی الکاف قد یکون ملفوظا به وقد

[شماره صفحه واقعی : 201]

ص: 1925

یکون محذوفا علی ما صرح به فی الایضاح.

(وقد یذکر فعلی ینبئ عنه) ای عن التشبیه (کما فی علمت زیدا اسدا ان قرب) التشبیه وادعی کمال المشابهه لما فی علمت من معنی التحقیق (وحسبت) زیدا اسدا (ان بعد) التشبیه لما فی الحسبان من الاشعار بعدم التحقیق والتیقن وفی کون مثل هذه الافعال منبئا عن التشبیه نوع خفاء والاظهر ان الفعل ینبئ عن حال التشبیه فی القرب والبعد (والغرض منه) ای من التشبیه (فی الاغلب یعود الی المشبه وهو) ای الغرض العائد الی المشبه (بیان امکانه) ای المشبه.

وذلک اذا کان امرا غریبا یمکن ان یخالف فیه ویدعی امتناعه (کما فی قوله «فان تفق الانام وانت منهم ، فان المسک بعض دم الغزال») فانه لما ادعی ان الممدوح قد فاق الناس حتی صار اصلا برأسه وجنسا بنفسه وکان هذا فی الظاهر کالممتنع احتج لهذه الدعوی وبین امکانها بان شبّه هذه الحال بحال المسک الذی هو من الدماء ثم انه لا یعد من الدماء لما فیه من الاوصاف الشریفه التی لا توجد فی الدم.

وهذا التشبیه ضمنی ومکنی عنه لا صریح (او حاله) عطف علی امکانه ای بیان حال المشبه بانه علی ای وصف من الاوصاف (کما فی تشبیه ثوب بآخر فی السواد) اذا علم السامع لون المشبه به دون المشبه (او مقدارها) ای بیان مقدار حال المشبه فی القوه والضعف والزیاده والنقصان (کما فی تشبیهه) ای تشبیه الثوب الاسود (بالغراب فی شدته) ای فی شده السواد (او تقریرها) مرفوع عطفا علی بیان امکانه ای تقریر حال المشبه فی نفس السامع وتقویه شانه (کما فی تشبیه من لا یحصل من سعیه علی طائل بمن یرقم علی الماء) فانک تجد فیه من تقریر عدم الفائده وتقویه شأنه مالا تجده فی غیره لان الالف بالحسیات اتم منه بالعقلیات لتقدم الحسیات وفرط الف النفس بها.

(وهذه) ای الاغراض (الاربعه تقتضی ان یکون وجه الشبه فی المشبه به اتم وهو به اشهر) ای وان یکون المشبه به بوجه الشبه اشهر واعرف وظاهر هذه

[شماره صفحه واقعی : 202]

ص: 1926

العباره ان کلا من الاربعه یقتضی الاتمیه والاشهریه.

لکن التحقیق ان بیان الامکان وبیان الحال لا یقتضیان الا الاشهریه لیصح القیاس ویتم الاحتجاج فی الاول ویعلم الحال فی الثانی وکذا بیان المقدار لا یقتضی الاتمیه بل یقتضی ان یکون المشبه به علی حد مقدار المشبه لا ازید ولا انقص لیتعین مقدار المشبه علی ما هو علیه.

واما تقریر الحال فیقتضی الامرین جمیعا لان النفس الی الاتمّ والاشهر امیل فالتشبیه به بزیاده التقریر والتقویه اجدر (او تزیینه) مرفوع عطفا علی بیان امکانه ای تزیین المشبه فی عین السامع (کما فی تشبیه وجه اسود بمقله الظبی او تشویهه) ای تقبیحه (کما فی تشبیه وجه مجدور بسلحه جامده قد نقرتها الدیکه) جمع دیک (او استطرافه) ای عد المشبه طریفا حدیثا بدیعا (کما فی تشبیه فحم فیه جمر موقد ببحر من المسک موجه الذهب لابرازه) ای انما استطرف المشبه فی هذا التشبیه لابراز المشبه (فی صوره الممتنع) الوقوع (عاده) وان کان ممکنا عقلا ولا یخفی ان الممتنع عاده مستطرف غریب.

(وللاستطراف وجه آخر) غیر الابراز فی صوره الممتنع عاده (وهو ان یکون المشبه نادر الحضور فی الذهن اما مطلقا کما مر) فی تشبیه فحم فیه جمر موقد (واما عند حضور المشبه کما فی قوله «ولا زوردیه) یعنی البنفسج (تزهو) قال الجوهری فی الصحاح زهی الرجل فهو مزهو اذا تکبر.

وفیه لغه اخری حکاها ابن درید زها یزهو زهوا (برزقتها ، بین الریاض علی حمر الیواقیت ،) یعنی الازهار والشقائق الحمر.

(کأنها فوق قامات ضعفن بها***اوائل النار فی اطراف کبریت)

فان صوره اتصال النار بالطراف الکبریت لا یندر حضورها فی الذهن ندره حضور بحر من المسک موجه الذهب لکن یندر حضورها عند حضور صوره البنفسج فیستطرف بمشاهده عناق بین صورتین متباعدتین غایه البعد.

(وقد یعود) ای الغرض من التشبیه (الی المشبه به وهو ضربان احدهما ایهام

[شماره صفحه واقعی : 203]

ص: 1927

انه اتم من المشبه) فی وجه الشبه (وذلک فی التشبیه المقلوب) الذی یجعل فیه الناقص مشبها به قصدا الی ادعاء انه اکمل (کقوله وبدا الصباح کأن غرته ،) هی بیاض فی جبهه الفرس فوق الدرهم استعیرت لبیاض الصبح (وجه الخلیفه حین یمتدح) فانه قصد ایهام ان وجه الخلیفه اتم من الصباح فی الوضوح والضیاء ، وفی قوله حین یمتدح دلاله علی اتصاف الممدوح بمعرفه حق المادح وتعظیم شأنه عند الحاضرین بالاصغاء الیه والارتیاح له وعلی کماله فی الکرم حیث یتصف بالبشر والطلاقه عند استماع المدیح.

(و) الضرب (الثانی) من الغرض العائد الی المشبه به (بیان الاهتمام به) ای بالمشبه به (کتشبیه الجائع وجها کالبدر فی الاشراق والاستداره بالرغیف ویسمی هذا) ای التشبیه المشتمل علی هذا النوع من الغرض (اظهار المطلوب ، هذا) الذی ذکرناه من جعل احد الشیئین مشبها والاخر مشبها به انما یکون (اذا ارید الحاق الناقص) فی وجه الشبه (حقیقه) کما فی الغرض العائد الی المشبه (او ادعاء) کما فی الغرض العائد الی المشبه به (بالزاید) فی وجه الشبه (فان ارید الجمع بین شیئین فی امر) من الامور من غیر قصد الی کون احدهما ناقصا والاخر زائدا سواء وجدت الزیاده والنقصان ام لم توجد (فالاحسن ترک التشبیه) ذاهبا (الی الحکم بالتشابه) لیکون کل واحد من الشیئین مشبها ومشبها به (احترازا عن ترجیح احد المتساویین) فی وجه الشبه.

(کقوله

تشابه دمعی اذ جری و مدا متی***فمن مثل ما فی الکأس عینی تسکب

فو الله ما ادری ابا لخمر اسبلت ، جفونی) یقال اسبل الدمع والمطر اذا هطل واسبلت السماء فالباء فی قوله «ا بالخمر» للتعدیه ولیست بزائده علی ما توهم بعضهم (ام من عبرتی کنت اشرب) لما اعتقد التساوی بین الدمع والخمر ترک التشبیه الی التشابه (ویجوز) عند اراده الجمع بین شیئین فی امر (التشبیه ایضا) لانهما وان تساویا فی وجه الشبه بحسب قصد المتکلم الا انه یجوز له ان یجعل احدهما مشبها والاخر

[شماره صفحه واقعی : 204]

ص: 1928

مشبها به لغرض من الاغراض وسبب من الاسباب مثل زیاده الاهتمام وکون الکلام فیه (کتشبیه غره الفرس بالصبح وعکسه) ای تشبیه الصبح بغره الفرس (متی ارید ظهور منیر فی مظلم اکثر منه) ای من ذلک المنیر من غیر قصد الی المبالغه فی وصف غره الفرس بالضیاء والانبساط وفرط التلاءلؤ ونحو ذلک اذ لو قصد ذلک لوجب جعل الغره مشبها والصبح مشبها به.

(وهو) ای التشبیه (باعتبار الطرفین) المشبه والمشبه به اربعه اقسام لانه (اما تشبیه مفرد بمفرد وهما) ای المفردان (غیر مقیدین کتشبیه الخد بالورد او مقیدان کقولهم) لمن لا یحصل من سعیه علی طائل (هو کالراقم علی الماء) فالمشبه هو الساعی المقید بان لا یحصل من سعیه علی شیء والمشبه به هو الراقم المقید بکون رقمه علی الماء لان وجه الشبه هو التسویه بین الفعل وعدمه وهو موقوف علی اعتبار هذین القیدین (او مختلفان) ای احدهما مقید والاخر غیر مقید (کقوله والشمس کالمرآه فی کف الاشل) فالمشبه به اعنی المرآه مقیده بکونه فی کف الاشل بخلاف المشبه اعنی الشمس (وعکسه) ای تشبیه المرآه فی کف الاشل بالشمس فالمشبه مقید دون المشبه به.

(واما تشبیه مرکب بمرکب) بان یکون کل من الطرفین کیفیه حاصله من مجموع اشیاء قد تضامّت وتلاصقت حتی عادت شیئا واحدا (کما فی بیت بشار)

کأن مثار النقع فوق رؤسنا***و اسیافنا علی ما سبق تقریره

(واما تشبیه مفرد بمرکب کما مر من تشبیه الشقیق) وهو مفرد باعلام یاقوت نشرن علی رماح من زبرجد وهو مرکب من عده امور ، والفرق بین المرکب والمفرد المقید احوج شیء الی التأمل فکثیرا ممّا یقع الالتباس.

(واما تشبیه مرکب بمفرد کقوله یا صاحبی تقصیّا نظریکما ،) فی الاساس تقصیّته ای بلغت اقصاه ای اجتهدا فی النظر وابلغا اقصی نظریکما (تریا وجوه الارض کیف تصور ،) ای تتصور حذفت التاء ، یقال صوره الله صوره حسنه فتصور (تریا نهارا مشمسا) ای ذا شمس لم یستره غیم (قد شابه) ای خالطه (زهر الربا)

[شماره صفحه واقعی : 205]

ص: 1929

خصها لانها انضر واشدّ خضره ولانها المقصود بالنظر (فکأنما هو) ای ذلک النهار المشمس الموصوف (مقمر) ای لیل ذو قمر لان الازهار باخضرارها قد نقصت من ضوء الشمس حتی صارت تضرب الی السواد فالمشبه مرکب والمشبه به مفرد وهو المقمر.

(وایضا) تقسیم آخر للتشبیه باعتبار الطرفین وهو انه (ان تعدد طرفاه فاما ملفوف) وهو ان یؤتی اولا بالمشبهات علی طریق العطف او غیره ثم بالمشبه به کذلک (کقوله) فی صفه العقاب بکثره اصطیاد الطیور (کان قلوب الطیر رطبا) بعضها (ویابسا) بعضها (لدی وکرها العنّاب والحشف) وهو اردأ التمر (البالی) شبّه الرطب الطریّ من قلوب الطیر بالعنّاب والیابس العتیق منها بالحشف البالی اذ لیس لاجتماعهما هیئه مخصوصه یعتد بها ویقصد تشبیهها الا انه ذکر اولا المشبهین ثم المشبه بهما علی الترتیب (او مفروق) وهو ان یؤتی بمشبه ومشبه به ثم آخر وآخر (کقوله النشر) ای الطیب والرائحه (مسک والوجوه دنانیر واطراف الاکف).

وروی اطراف البنان (عنم) هو شجر احمر لین (وان تعدد طرفه الاول) یعنی المشبه دون الثانی یعنی المشبه به (فتشبیه التسویه کقوله صدغ الحبیب وحالی ، کلاهما کاللیالی وان تعدد طرفه الثانی) یعنی المشبه به دون الاول (فتشبیه الجمع کقوله)

بات ندیما لی حتی الصباح***اغید مجدول مکان الوشاح

(کأنما یبسم) ذلک الا غید ای الناعم البدن (عن لؤلؤ منضّد) منظم (او برد) هو حب الغمام (او اقاح) جمع اقحوان وهو ورد له نور شبه ثغره بثلاثه اشیاء (وباعتبار وجهه) عطف علی قوله باعتبار الطرفین (اما تمثیل وهو ما) ای التشبیه الذی (وجهه) وصف (منتزع من متعدد) ای امرین او امور (کما مر) من تشبیه الثریا وتشبیه مثار النقع مع الاسیاف وتشبیه الشمس بالمرآه فی کف الاشل وغیر ذلک.

(وقیّده) ای المنتزع من متعدد (السکاکی بکونه غیر حقیقی) حیث قال

[شماره صفحه واقعی : 206]

ص: 1930

التشبیه متی کان وجهه وصفا غیر حقیقی وکان منتزعا من عده امور خص باسم التمثیل (کما فی تشبیه مثل الیهود بمثل الحمار) فان وجه الشبه هو حرمان الانتفاع بابلغ نافع مع الکدّ والتعب فی استصحابه فهو وصف مرکب من متعدد ولیس بحقیقی بل هو عائد الی التوهم (واما غیر تمثیل وهو بخلافه) ای بخلاف التمثیل یعنی ما لا یکون وجهه منتزعا من متعدد وعند السکاکی ما لا یکون منتزعا من متعدد ولا یکون وهمیّا واعتباریا بل یکون حقیقیا فتشبیه الثریا بالعنقود المنور تمثیل عند الجمهور دون السکاکی (وایضا) تقسیم آخر للتشبیه باعتبار وجهه وهو انه (اما مجمل وهو مالم یذکر وجهه فمنه) ای فمن المجمل (ما هو ظاهر) وجهه او فمن الوجه الغیر المذکور ما هو ظاهر (یفهمه کل احد) ممن له مدخل فی ذلک (نحو زید کالاسد ومنه خفی لا یدرکه الا الخاصه کقول بعضهم) ذکر الشیخ عبد القاهر انه قول من وصف بنی المهلب للحجاج لما سأله عنهم وذکر جار الله انه قول الانماریه فاطمه بنت الخرشب وذلک انها سئلت عن بنیها ایهم افضل فقالت عماره لا بل فلان لا بل فلان ثم قالت ثکلتهم ان کنت اعلم ایهم افضل (هم کالحلقه المفرّغه لا یدری این طرفاها ، ای هم متناسبون فی الشرف) یمتنع تعیین بعضهم فاضلا وبعضهم افضل منه (کما انها) ای الحلقه المفرّغه متناسبه الاجزاء فی الصوره یمتنع تعیین بعضها طرفا وبعضها وسطا لکونها مفرّغه مصمته الجوانب کالدائره.

(وایضا منه) ای من المجمل وقوله منه دون ان یقول وایضا اما کذا واما کذا اشعار بان هذا من تقسیمات المجمل لا من تقسیمات مطلق التشبیه ای ومن المجمل (ما لم یذکر فیه وصف احد الطرفین) یعنی الوصف الذی یکون فیه ایماء الی وجه الشبه نحو زید اسد.

(ومنه ما ذکر فیه وصف المشبه به وحده) ای الوصف المشعر بوجه الشبه کقولها هم کالحلقه المفرّغه لا یدری این طرفاها (ومنه ما ذکر فیه وصفهما) ای المشبه والمشبه به کلیهما (کقوله صدفت عنه) ای اعرضت عنه (ولم تصدف مواهبه ، عنّی وعاوده ظنی فلم یخب ، کالغیث ان جئته وافاک) ای اتاک (ریّقه).

[شماره صفحه واقعی : 207]

ص: 1931

یقال فعله فی روق شبابه وریقه ای اوله واصابه ریق المطر وریق کل شیء افضله (وان ترحّلت عنه لجّ فی الطلب) وصف المشبه اعنی الممدوح بان عطایاه فائضه علیه اعرض او لم یعرض وکذا وصف المشبه به اعنی الغیث بانه یصیبک ان جئته او ترحّلت عنه والوصفان مشعران بوجه الشبه اعنی الاضافه فی حالتی الطلب وعدمه وحالتی الاقبال علیه والاعراض منه.

(واما مفصّل) عطف علی اما مجمل (وهو ما ذکر وجهه کقوله وثغره فی صفاء ، وادمعی کاللاءلی وقد یتسامح بذکر ما یستتبعه مکانه) ای بان یذکر مکان وجه الشبه ما یستلزمه ای یکون وجه الشبه تابعا لازما له فی الجمله (کقولهم للکلام الفصیح هو کالعسل فی الحلاوه فان الجامع فیه لازمها) ای وجه الشبه فی هذا التشبیه لازم الحلاوه (وهو میل الطبع) لانه المشترک بین العسل والکلام لا الحلاوه التی هی من خواص المطعومات (وایضا) تقسیم ثالث للتشبیه باعتبار وجهه وهو انه (اما قریب مبتذل وهو ما ینتقل فیه من المشبه الی المشبه به من غیر تدقیق نظر لظهور وجهه فی بادی الرأی) ای فی ظاهره اذا جعلته من بدا الامر یبدو ای ظهر وان جعلته مهموزا من بدأ فمعناه فی اول الرأی وظهور وجه الشبه فی بادی الرأی یکون لامرین اما (لکونه امرا جملیا) لا تفصیل فیه.

(فان الجمله اسبق الی النفس) من التفصیل الا تری ان ادراک الانسان من حیث انه شیء او جسم او حیوان اسهل واقدم من ادراکه من حیث انه جسم نام حساس متحرک بالاراده ناطق.

(او) لکون وجه الشبه (قلیل التفصیل مع غلبه حضور المشبه به فی الذهن اما عند حضور المشبه لقرب المناسبه) بین المشبه والمشبه به.

اذ لا یخفی ان الشیء مع ما یناسبه اسهل حضورا منه مع ما لا یناسبه (کتشبیه الجره الصغیره بالکوز فی المقدار والشکل) فانه قد اعتبر فی وجه الشبه تفصیل ما اعنی المقدار والشکل الا ان الکوز غالب الحضور عند حضور الجره فی الذهن (او مطلقا) عطف علی قوله

[شماره صفحه واقعی : 208]

ص: 1932

عند حضور المشبه ثم غلبه حضور المشبه به فی الذهن مطلقا تکون (لتکرره) ای المشبه به (علی الحس) فان المتکرر علی الحس کصوره القمر غیر منخسف اسهل حضورا ممّا لا یتکرر علی الحس کصوره القمر منخسفا (کالشمس) ای کتشبیه الشمس (بالمرآه المجلوه فی الاستداره والاستناره) فان فی وجه الشبه تفصیلا ما لکن المشبه به اعنی المرآه غالب الحضور فی الذهن مطلقا (لمعارضه کل من القرب والتکرر التفصیل) ای وانما کانت قله التفصیل فی وجه الشبه مع غلبه حضور المشبه به بسبب قرب المناسبه او التکرر علی الحس سببا لظهوره المؤدی الی الابتذال مع ان التفصیل من اسباب الغرابه لان قرب المناسبه فی الصوره الاولی والتکرر علی الحس فی الثانیه یعارض کل منهما التفصیل بواسطه اقتضائهما سرعه الانتقال من المشبه الی المشبه به فیصیر وجه الشبه کأنه امر جملی لا تفصیل فیه فیصیر سببا للابتذال (واما بعید غریب) عطف علی قوله اما قریب مبتذل (وهو بخلافه) ای ما لا ینتقل فیه من المشبه الی المشبه به الا بعد فکر وتدقیق نظر (لعدم الظهور) ای لخفاء وجهه فی بادی الرأی.

وذلک اعنی عدم الظهور (اما لکثره التفصیل کقوله والشمس کالمرآه فی کف الاشل).

فان وجه التشبه فیه من التفصیل ما قد سبق ولذا لا یقع فی نفس الرائی للمرآه الدائمه الاضطراب الا بعد ان یستأنف تأملا ویکون فی نظره متمهلا (او ندور) ای او لندور (حضور المشبه به اما عند حضور المشبه لبعد المناسبه کما مر) من تشبیه البنفسج بنار الکبریت (واما مطلقا) وندور حضور المشبه به مطلقا یکون (اما لکونه وهمیّا) کانیاب الاغوال (او مرکبا خیالیّا) کاعلام یاقوت نشرن علی رماح من زبرجد (او) مرکبا (عقلیا) (کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً) (کما مر) اشاره الی الامثله التی ذکرناها آنفا (او لقله تکرره) ای المشبه به (علی الحس کقوله والشمس کالمرأه فی کف الاشل) فان الرجل ربما ینقضی عمره ولم یتفق له ان یری مرآه فی ید الاشل.

[شماره صفحه واقعی : 209]

ص: 1933

(فالغرابه فیه) ای فی تشبیه الشمس بالمرآه فی کف الاشل (من وجهین) احدهما کثره التفصیل فی وجه الشبه والثانی قله التکرر علی الحس.

فان قلت کیف تکون ندره حضور المشبه به سببا لعدم ظهور وجه الشبه.

قلت لانه فرع الطرفین والجامع المشترک الذی بینهما انما یطلب بعد حضور الطرفین فاذا ندر حضورهما ندر التفات الذهن الی ما یجمعهما ویصلح سببا للتشبیه بینهما.

(والمراد بالتفصیل ان ینظر فی اکثر من وصف) واحد لشیء واحد او اکثر بمعنی ان یعتبر فی الاوصاف وجودها او عدمها او وجود البعض وعدم البعض کل من ذلک فی امر واحد او امرین او ثلاثه امور او اکثر فلهذا قال (ویقع) ای التفصیل (علی وجوه) کثیره (اعرفها ان تأخذ بعضا) من الاوصاف (وتدع بعضا) ای تعتبر وجود بعضها وعدم بعضها (کما فی قوله حملت ردینیّا) یعنی رمحا منسوبا الی ردینه (کأن سنانه ، سنا لهب لم یتصل بدخان) فاعتبر فی اللهب الشکل واللون واللمعان وترک الاتصال بالدخان ونفاه (وان تعتبر الجمیع کما مر من تشبیه الثریا) بعنقود الملاحیه المنوره باعتبار اللون والشکل وغیر ذلک (وکلما کان الترکیب) خیالیا کان او عقلیا (من امور اکثر کان التشبیه ابعد) لکون تفاصیله اکثر (و) التشبیه (البلیغ ما کان من هذا الضرب) ای من البعید الغریب دون القریب المبتذل (لغرابته) ای لکون هذا الضرب غریبا غیر مبتذل (ولان نیل الشیء بعد طلبه الذّ) وموقعه فی النفس الطف ، وانما یکون البعید الغریب بلیغا حسنا اذا کان سببه لطف المعنی ودقته او ترتیب بعض المعانی علی البعض فان المعانی الشریفه قلما تنفک عن بناء ثان علی اول ورد تال علی سابق فیحتاج الی نظر وتأمل (وقد یتصرف فی) التشبیه (القریب) المبتذل (بما یجعله غریبا) ویخرجه عن الابتذال (کقوله :

لم تلق هذا الوجه شمس نهارنا***الا بوجه لیس فیه حیاء)

فتشبیه الوجه بالشمس قریب مبتذل الا ان حدیث الحیاء وما فیه من الدقه والخفاء اخرجه الی الغرابه.

[شماره صفحه واقعی : 210]

ص: 1934

وقوله لم تلق ان کان من لقیته بمعنی ابصرته فالتشبیه مکنی غیر مصرح به وان کان من لقیته بمعنی قابلته وعارضته فهو فعل ینبیء عن التشبیه ای لم تقابله فی الحسن والبهاء الا بوجه لیس فیه حیاء (وقوله عزماته مثل النجوم ثواقبا) ای لوامعا (لو لم تکن للثاقبات افول) فتشبیه العزم بالنجم مبتذل الا ان اشتراط عدم الافول اخرجه الی الغرابه.

(ویسمی) مثل (هذا) التشبیه (التشبیه المشروط) لتقیید المشبه او المشبه به او کلیهما بشرط وجودی او عدمی یدل علیه بصریح اللفظ او بسیاق الکلام (وباعتبار) ای والتشبیه باعتبار (اداته اما مؤکد وهو ما حذفت اداته مثل قوله تعالی (وَهِیَ تَمُرُّ) مَرَّ السَّحابِ ،) ای مثل مر السحاب.

(ومنه) ای ومن المؤکد ما اضیف المشبه به الی المشبه بعد حذف الاداه (نحو قوله والریح تعبث بالغصون) ای تمیلها الی الاطراف والجوانب (وقد جری ذهب الاصیل) هو الوقت بعد العصر الی المغرب یعد من الاوقات الطیبه کالسحر ویوصف بالصفره کقوله :

«و رب نهار للفراق اصیله***و وجهی کلا لونیهما متناسب»

«فذهب الاصیل صفرته وشعاع الشمس فیه (علی لجین الماء) ای علی ماء کاللجین ای الفضه فی الصفاء والبیاض فهذا تشبیه مؤکد ومن الناس من لم یمیز بین لجین الکلام ولجینه ولم یعرف هجانه من هجینه حتی ذهب بعضهم الی ان اللجین انما هو بفتح اللام وکسر الجیم یعنی الورق الذی یسقط من الشجر وقد شبه به وجه الماء وبعضهم الی ان الاصیل هو الشجر الذی له اصل وعرق وذهبه ورقه الذی اصفر ببرد الخریف وسقط منه علی وجه الماء وفساد هذین الوهمین غنی عن البیان.

(او مرسل) عطف علی اما مؤکد (وهو بخلافه) ای ما ذکر اداته فصار مرسلا عن التأکید المستفاد من حذف الاداه المشعر بحسب الظاهر بان المشبه عین المشبه به (کما مر) من الامثله المذکوره فیها اداه التشبیه (و) التشبیه (باعتبار الغرض اما مقبول وهو الوافی بافادته) ای افاده الغرض (کأن یکون المشبه به) اعرف شیء

[شماره صفحه واقعی : 211]

ص: 1935

بوجه التشبیه (فی بیان الحال او) کأن یکون المشبه به (اتم شیء فیه) ای فی وجه التشبیه (فی الحاق الناقص بالکامل او) کان یکون المشبه به (مسلم الحکم فیه) ای فی وجه التشبیه (معروفه عند المخاطب فی بیان الامکان او مردود) عطف علی اما مقبول (وهو بخلافه) ای ما یکون قاصرا عن افاده الغرض بان لا یکون علی شرط المقبول کما سبق ذکره.

(خاتمه) فی تقسیم التشبیه بحسب القوه والضعف فی المبالغه باعتبار ذکر الارکان وترکها وقد سبق ان الارکان اربعه والمشبه به مذکور قطعا فالمشبه اما مذکور او محذوف وعلی التقدیرین فوجه الشبه اما مذکور او محذوف وعلی التقادیر الاربعه فالاداه اما مذکوره او محذوفه تصیر ثمانیه (واعلی مراتب التشبیه فی قوه المبالغه) اذا کان اختلاف المراتب وتعددها (باعتبار ذکر ارکانه) ای ارکان التشبیه (کلها او بعضها) ای بعض الارکان.

فقوله باعتبار متعلق بالاختلاف الدال علیه سوق الکلام لان اعلی المراتب قد یکون بالنظر الی عده مراتب مختلفه.

وانما قید بذلک لان اختلاف المراتب قد یکون باعتبار اختلاف المشبه به نحو زید کالاسد وزید کالذئب فی الشجاعه.

وقد یکون باختلاف الاداه نحو زید کالاسد وکأنّ زیدا الاسد وقد یکون باعتبار ذکر الارکان کلها او بعضها بانه اذا ذکر الجمیع فهو ادنی المراتب وان حذف الوجه والاداه فاعلاها والا فمتوسط.

وقد توهم بعضهم ان قوله باعتبار متعلق بقوه المبالغه فاعترض بانه لا قوه مبالغه عند ذکر جمیع الارکان فالاعلی (حذف وجهه واداته فقط) ای بدون حذف المشبه نحو زید اسد (او مع حذف المشبه) نحو اسد فی مقام الاخبار عن زید (ثم) الاعلی بعد هذه المرتبه (حذف احدهما) ای وجهه او اداته (کذلک) ای فقط او مع حذف المشبه نحو زید کالاسد ونحو کالاسد عند الاخبار عن زید ونحو زید اسد فی الشجاعه ونحو اسد فی الشجاعه عند الاخبار عن زید (ولا قوه

[شماره صفحه واقعی : 212]

ص: 1936

لغیرهما) وهما الاثنان الباقیان اعنی ذکر الاداه.

والوجه جمیعا اما مع ذکر المشبه او بدونه نحو زید کالاسد فی الشجاعه ونحو کالاسد فی الشجاعه خبرا عن زید وبیان ذلک ان القوه اما بعموم وجه الشبه ظاهرا او بحمل المشبه به علی المشبه بانه هو هو فما اشتمل علی الوجهین جمیعا فهو فی غایه القوه وما خلا عنهما فلا قوه له وما اشتمل علی احدهما فقط فهو متوسط والله اعلم.

[شماره صفحه واقعی : 213]

ص: 1937

[شماره صفحه واقعی : 214]

ص: 1938

الحقیقه و المجاز
اشاره

هذا هو المقصد الثانی من مقاصد علم البیان ای هذا بحث الحقیقه والمجاز والمقصود الاصلی بالنظر الی علم البیان هو المجاز اذ به یتأتی اختلاف الطرق دون الحقیقه الا انها لما کانت کالاصل للمجاز اذ الاستعمال فی غیر ما وضع له فرع الاستعمال فیما وضع له جرت العاده بالبحث عن الحقیقه اولا.

(وقد یقیدان باللغویین) لیتمیزا عن الحقیقه والمجاز العقلیین الذین هما فی الاسناد.

والاکثر ترک هذا التقیید لئلا یتوهم انه مقابل للشرعی والعرفی.

الحقیقه

فی الاصل فعیل بمعنی فاعل من حق الشیء اذا ثبت او بمعنی مفعول من حققته اذا اثبته نقل الی الکلمه الثابته او المثبته فی مکانها الاصلی والتاء فیها للنقل من الوصفیه الی الاسمیه وهی فی الاصطلاح (الکلمه المستعمله فیما) ای فی معنی (وضعت) تلک الکلمه (له فی اصطلاح به التخاطب) ای وضعت له فی اصطلاح به یقع التخاطب بالکلام المشتمل علی تلک الکلمه فالظرف اعنی فی اصطلاح متعلق بقوله وضعت وتعلقه بالمستعمله علی ما توهمه البعض مما لا معنی له فاحترز بالمستعمله عن الکلمه قبل الاستعمال فانها لا تسمی حقیقه ولا مجازا وبقوله فیما وضعت له عن الغلط نحو خذ هذا الفرس مشیرا الی کتاب وعن المجاز المستعمل فیها لم یوضع له فی اصطلاح به التخاطب ولا فی غیره کالاسد فی الرجل الشجاع لان الاستعاره وان کانت موضوعه بالتأویل الا ان المفهوم من اطلاق الوضع انما هو الوضع بالتحقیق.

واحترز بقوله فی اصطلاح به التخاطب عن المجاز المستعمل فیما وضع له فی اصطلاح آخر غیر الاصطلاح الذی یقع به التخاطب کالصلاه اذا استعملها المخاطب

[شماره صفحه واقعی : 215]

ص: 1939

بعرف الشرع فی الدعاء فانها تکون مجازا لاستعماله فی غیر ما وضع له فی الشرع اعنی الارکان المخصوصه وان کانت مستعمله فیما وضع له فی اللغه (والوضع) ای وضع اللفظ (تعیین اللفظ للدلاله علی معنی بنفسه) ای لیدل بنفسه لا بقرینه تنضم الیه.

ومعنی الدلاله بنفسه ان یکون العلم بالتعیین کافیا فی فهم المعنی عند اطلاق اللفظ وهذا شامل للحرف ایضا لانا نفهم معانی الحروف عند اطلاقها بعد علمنا باوضاعها الا ان معانیها لیست تامه فی انفسها بل تحتاج الی الغیر بخلاف الاسم والفعل.

نعم لا یکون هذا شاملا لوضع الحرف عند من یجعل معنی قولهم الحرف ما دل علی معنی فی غیره انه مشروط فی دلالته علی معناه الافرادی ذکر متعلقه (فخرج المجاز) عن ان یکون موضوعا بالنسبه الی معناه المجازی (لان دلالته) علی ذلک المعنی انما تکون (بقرینه) لا بنفسه (دون المشترک) فانه لم یخرج لانه قد عین للدلاله علی کل من المعنیین بنفسه وعدم فهم احد المعنیین بالتعیین لعارض الاشتراک لا ینافی ذلک فالقرء مثلا عین مره للدلاله علی الطهر بنفسه ومره آخر للدلاله علی الحیض بنفسه فیکون موضوعا بالتعیین.

وفی کثیر من النسخ بدل قوله دون المشترک دون الکنایه وهو سهو لانه ان ارید ان الکنایه بالنسبه الی معناها الاصلی موضوعه فکذا المجاز ضروره ان الاسد فی قولنا رأیت اسدا یرمی موضوع للحیوان المفترس وان لم یستعمل فیه وان ارید انها موضوعه بالنسبه الی معنی الکنایه اعنی لازم المعنی الاصلی ففساده ظاهر لانه لا یدل علیه بنفسه بل بواسطه القرینه.

لا یقال معنی قوله بنفسه ای من غیر قرینه مانعه عن اراده الموضوع له او من غیر قرینه لفظیه فعلی هذا یخرج من الوضع المجاز دون الکنایه.

لانا نقول اخذ الموضوع فی تعریف الوضع فاسد للزوم الدور وکذا حصر القرینه فی اللفظی لان المجاز قد یکون قرینه فیه معنویه لا یقال معنی الکلام انه

[شماره صفحه واقعی : 216]

ص: 1940

خرج عن تعریف الحقیقه المجاز دون الکنایه فانها ایضا حقیقه علی ما صرح به صاحب المفتاح.

لانا نقول هذا فاسد علی رأی المصنف لان الکنایه لم تستعمل عنده فیما وضع له بل انما استعملت فی لازم الموضوع له مع جواز اراده الملزوم وسیجیء لهذا زیاده تحقیق.

(والقول بدلاله اللفظ لذاته ظاهره فاسد) یعنی ذهب بعضهم الی ان دلاله الالفاظ علی معانیها لا تحتاج الی الوضع بل بین اللفظ والمعنی مناسبه طبیعیه تقتضی دلاله کل لفظ علی معناه لذاته فذهب المصنف وجمیع المحققین علی ان هذا القول فاسد ما دام محمولا علی ما یفهم منه ظاهرا لان دلاله اللفظ علی المعنی لو کانت لذاته کدلالته علی اللافظ لوجب ان تختلف اللغات باختلاف الامم وان یفهم کل احد معنی کل لفظ لعدم انفکاک المدلول عن الدلیل ولامتنع ان یجعل اللفظ بواسطه القرینه بحیث یدل علی المعنی المجازی دون الحقیقی لان ما بالذات لا یزول بالغیر ولا متنع نقله من معنی الی معنی آخر بحیث لا یفهم منه عند الاطلاق الا المعنی الثانی.

(وقد تأوّله) ای القول بدلاله اللفظ لذاته (السکاکی) ای صرفه عن ظاهره وقال انه تنبیه علی ما علیه ائمه علمی الاشتقاق والتصریف من ان للحروف فی انفسها خواص بها تختلف کالجهر والهمس والشده والرخاوه والتوسط بینهما وغیر ذلک وتلک الخواص تقتضی ان یکون العالم بها اذا اخذ فی تعیین شیء مرکب منها لمعنی لا یهمل التناسب بینهما قضاء لحق الحکمه کالفصم بالفاء الذی هو حرف رخو لکسر الشیء من غیر ان یبین والقسم بالقاف الذی هو حرف شدید لکسر الشیء حتی یبیّن وان لهیئات ترکیب الحروف ایضا خواص کالفعلان والفعلی بالتحریک لما فیه حرکه کالنزوان والحیدی وکذا باب فعل بالضم مثل شرف وکرم للافعال الطبیعیه اللازمه.

[شماره صفحه واقعی : 217]

ص: 1941

المجاز

اشاره

فی الاصل مفعل من جاز المکان یجوزه اذا تعداه نقل الی الکلمه الجائزه ای المتعدیه مکانها الاصلی او الکلمه المجوز بها علی معنی انهم جازوا بها وعدوها مکانها الاصلی کذا ذکره الشیخ فی اسرار البلاغه وذکر المصنف ان الظاهر انه من قولهم جعلت کذا مجازا الی حاجتی ای طریقا لها علی ان معنی جاز المکان سلکه فان المجاز طریق الی تصور معناه.

فالمجاز (مفرد ومرکب) وهما مختلفان فعرّفوا کلا علی حدّه.

(اما المفرد فهو الکلمه المستعمله) احترز بها عن الکلمه قبل الاستعمال فانها لیست بمجاز ولا حقیقه (فی غیر ما وضعت له) احترز به عن الحقیقه مرتجلا کان او منقولا او غیرهما وقوله (فی اصطلاح به التخاطب) متعلق بقوله وضعت.

قید بذلک لیدخل المجاز المستعمل فیما وضع له فی اصطلاح آخر کلفظ الصلاه اذا استعمله المخاطب بعرف الشرع فی الدعاء مجازا فانه وان کان مستعملا فیما وضع له فی الجمله فلیس بمستعمل فیما وضع له فی الاصطلاح الذی وقع به التخاطب اعنی الشرع ولیخرج من الحقیقه ما یکون له معنی آخر باصطلاح آخر کلفظ الصلاه المستعمله بحسب الشرع فی الارکان المخصوصه فانه یصدق علیه انه کلمه مستعمله فی غیر ما وضعت له لکن بحسب اصطلاح آخر وهو اللغه لا بحسب اصطلاح به التخاطب وهو الشرع (علی وجه یصح) متعلق بالمستعمله (مع قرینه عدم ارادته) ای اراده الموضوع له (فلا بد) للمجاز (من العلاقه) لیتحقق الاستعمال علی وجه یصح.

وانما قید بقوله علی وجه یصح واشترط العلاقه (لیخرج الغلط) من تعریف المجاز کقولنا خذ هذا الفرس مشیرا الی کتاب لان هذا الاستعمال لیس علی وجه یصح.

[شماره صفحه واقعی : 218]

ص: 1942

(و) انما قید بقوله مع قرینه عدم ارادته لتخرج (الکنایه) لانها مستعمله فی غیر ما وضعت له مع جواز اراده ما وضعت له (وکل منهما) ای من الحقیقه والمجاز (لغوی وشرعی وعرفی خاص) وهو ما یتعین ناقله کالنحوی والصرفی وغیر ذلک (او) عرفی (عام) لا یتعین ناقله.

وهذه القسمه فی الحقیقه بالقیاس الی الواضع فان کان واضعها واضع اللفظ واللغه فلغویه وان کان الشارع فشرعیه وعلی هذا القیاس وفی المجاز باعتبار الاصطلاح الذی وقع الاستعمال فی غیر ما وضعت له فی ذلک الاصطلاح فان کان هو اصطلاح اللغه فالمجاز لغوی وان کان اصطلاح الشرع فشرعی والا فعرفی عام او خاص (کاسد للسبع) المخصوص (والرجل الشجاع) فانه حقیقه لغویه فی السبع مجاز لغوی فی الرجل الشجاع (والصلاه للعباده) المخصوصه (والدعاء) فانها حقیقه شرعیه فی العباده ومجاز شرعی فی الدعاء (وفعل للفظ) المخصوص اعنی ما دل علی معنی فی نفسه مقترنا باحد الازمنه الثلاثه (والحدث) فانه حقیقه عرفیه خاصه ای نحویه فی اللفظ مجاز نحوی فی الحدث (ودابّه لذوی الاربع والانسان) فانها حقیقه عرفیه عامه فی الاول مجاز عرفی عام فی الثانی.

(والمجاز مرسل ان کانت العلاقه) المصححه (غیر المشابهه) بین المعنی المجازی والمعنی الحقیقی (والا فاستعاره) فعلی هذا الاستعاره هی اللفظ المستعمل فیما شبه بمعناه الاصلی لعلاقه المشابهه کاسد فی قولنا رأیت اسدا یرمی (وکثیرا ما تطلق الاستعاره) علی فعل المتکلم اعنی (علی استعمال اسم المشبه به فی المشبه).

فعلی هذا تکون بمعنی المصدر ویصح منه الاشتقاق (فهما) ای المشبه به والمشبه (مستعار منه ومستعار له واللفظ) ای لفظ المشبه به (مستعار) لانه بمنزله اللباس الذی استعیر من احد فالبس غیره (والمرسل) وهو ما کانت العلاقه غیر المشابهه (کالید) الموضوعه للجارحه المخصوصه اذا استعملت (فی النعمه) لکونها بمنزله العله الفاعلیه للنعمه لان النعمه منها تصدر وتصل الی المقصود بها (و) کالید فی (القدره) لان اکثر ما یظهر سلطان القدره یکون فی الید وبها یکون الافعال الدلاله

[شماره صفحه واقعی : 219]

ص: 1943

علی القدره من البطش والضرب والقطع والاخذ وغیر ذلک.

(والروایه) التی هی فی الاصل اسم للبعیر الذی یحمل المزاده اذا استعملت (فی المزاده) ای المزود الذی یجعل فیه الزاد ای الطعام المتخذ للسفر والعلاقه کون البعیر حاملا لها وهی بمنزله العله المادیه ، ولمّا اشار بالمثال الی بعض انواع العلاقه اخذ فی التصریح بالبعض الآخر من انواع العلاقات فقال.

(ومنه) ای من المرسل (تسمیه الشیء باسم جزئه) فی هذه العباره نوع من التسامح ای عند اطلاقه علی نفس ذلک الشیء لا نفس التسمیه مجازا ، (کالعین) وهی الجارحه المخصوصه (فی الربیئه) وهی الشخص الرقیب والعین جزء منه.

ویجب ان یکون الجزء الذی یطلق علی الکل مما یکون له من بین الاجزاء مزید اختصاص بالمعنی الذی قصد بالکل مثلا لا یجوز اطلاق الید او الاصبع علی الربیئه (وعکسه) ای ومنه عکس المذکور یعنی تسمیه الشیء باسم کله (کالاصابع) المستعمله (فی الانامل) التی هی اجزاء من الاصابع فی قوله تعالی («یَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِی آذانِهِمْ) ، (وتسمیته) ای ومنه تسمیه الشیء (باسم سببه نحو رعینا الغیث) ای النبات الذی سببه الغیث (او) تسمیه الشیء باسم (مسببه نحو امطرت السماء نباتا) ای غیثا لکون النبات مسببا عنه ، واورد فی الایضاح فی امثله تسمیه السبب باسم المسبب فی قولهم فلان اکل الدم ای الدیه المسببه عن الدم وهو سهو.

بل هو من تسمیه المسبب باسم السبب (او ما کان علیه) ای تسمیه الشیء باسم الشیء الذی کان هو علیه فی الزمان الماضی لکنه لیس علیه الآن (نحو قوله تعالی (وَآتُوا الْیَتامی أَمْوالَهُمْ ،)) ای الذین کانوا یتامی قبل ذلک اذ لا یتم بعد البلوغ او تسمیه الشیء باسم (ما یؤل) ذلک الشیء (الیه) فی الزمان المستقبل (نحو (إِنِّی أَرانِی أَعْصِرُ خَمْراً)) ای عصیرا یؤل الی الخمر (او) تسمیه الشیء باسم (محله نحو (فَلْیَدْعُ نادِیَهُ)) ای اهل نادیه الحالّ فیه.

والنادی المجلس (او) تسمیه الشیء باسم (حالّه) ای باسم ما یحل فی ذلک الشیء (نحو (وَأَمَّا الَّذِینَ ابْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِی رَحْمَتِ اللهِ) ای فی الجنه) التی تحل

[شماره صفحه واقعی : 220]

ص: 1944

فیها الرحمه (او) تسمیه الشیء باسم (آلته نحو (وَاجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ) ، ای ذکرا حسنا) واللسان اسم لآله الذکر ولما کان فی الاخیرین نوع خفاء صرح به فی الکتاب.

فان قیل قد ذکر فی مقدمه هذا الفن ان مبنی المجاز علی الانتقال من الملزوم الی اللازم وبعض انواع العلاقه بل اکثرها لا یفید اللزوم فکیف ذلک.

قلنا لیس معنی اللزوم ههنا امتناع الانفکاک فی الذهن او الخارج بل تلاصق واتصال ینتقل بسببه من احدهما الی الآخر فی الجمله وفی بعض الاحیان.

وهذا متحقق فی کل امرین بینهما علاقه وارتباط (والاستعاره) وهی مجاز تکون علاقته المشابهه ای قصد ان الاطلاق بسبب المشابهه فاذا اطلق المشفر علی شفه الانسان فان قصد تشبیهها بمشفر الابل فی الغلظ فهو استعاره وان ارید انه من اطلاق المقید علی المطلق کاطلاق المرسن علی الانف من غیر قصد الی التشبیه فمجاز مرسل فاللفظ الواحد بالنسبه الی المعنی الواحد قد یکون استعاره وقد یکون مجازا مرسلا والاستعاره (قد تقید بالتحقیقیه) لیتمیز عن التخییلیه والمکنی عنها (لتحقق معناها) ای ما عنی بها واستعملت هی فیه (حسا او عقلا) بان یکون اللفظ قد نقل الی امر معلوم یمکن ان ینص علیه ویشار الیه اشاره حسیه او عقلیه فالحسی (کقوله لدی اسد شاکی السلاح) ای تام السلاح (مقذّف ای رجل شجاع) ای قذّف به کثیرا الی الوقائع.

وقیل قذفّ باللحم ورمی به فصار له جسامه ونباله فالاسد ههنا مستعار للرجل الشجاع وهو امر متحقق حسا (وقوله) ای والعقلی کقوله تعالی ((اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ) ای الدین الحق) وهو مله الاسلام وهذا امر متحقق عقلا.

قال المصنف رحمه الله فالاستعاره ما تضمن تشبیه معناه بما وضع له.

والمراد بمعناه ما عنی باللفظ واستعمل اللفظ فیه.

فعلی هذا یخرج من تفسیر الاستعاره نحو زید اسد ورأیت زیدا اسدا ومررت بزید اسد مما یکون اللفظ مستعملا فیما وضع له وان تضمن تشبیه شیء به وذلک لانه

[شماره صفحه واقعی : 221]

ص: 1945

اذا کان معناه عین المعنی الموضوع له لم یصح تشبیه معناه بالمعنی الموضوع له لاستحاله تشبیه الشیء بنفسه علی ان ما فی قولنا ما تضمن عباره عن المجاز بقرینه تقسیم المجاز الی الاستعاره وغیرها واسد فی الامثله المذکوره لیس بمجاز لکونه مستعملا فیما وضع له.

وفیه بحث لانا لا نسلم انه مستعمل فیما وضع له بل فی معنی الشجاع فیکون مجازا او استعاره کما فی رأیت اسدا یرمی بقرینه حمله علی زید.

ولا دلیل لهم علی ان هذا علی حذف اداه التشبیه وان التقدیر زید کاسد ، واستدلالهم علی ذلک بانه قد اوقع الاسد علی زید.

ومعلوم ان الانسان لا یکون اسدا فوجب المصیر الی التشبیه بحذف اداته قصدا الی المبالغه فاسد لان المصیر الی ذلک انما یجب اذا کان اسد مستعملا فی معناه الحقیقی واما اذا کان مجازا عن الرجل الشجاع فحمله علی زید صحیح.

ویدل علی ما ذکرنا ان المشبه به فی مثل هذا المقام کثیرا ما یتعلق به الجار والمجرور کقوله «اسد علّی وفی الحروب نعامه» ای مجتری ، صائل علّی وکقوله والطیر اغربه علیه ای باکیه وقد استوفینا ذلک فی الشرح ، واعلم انهم قد اختلفوا فی ان الاستعاره مجاز لغوی او عقلی فالجمهور علی انها مجاز لغوی بمعنی انها لفظ استعمل فی غیر ما وضع له لعلاقه المشابهه.

(ودلیل انها) ای الاستعاره (مجاز لغوی کونها موضوعه للمشبه به لا للمشبه ولا للاعم منهما) ای من المشبه والمشبه به فاسد فی قولنا رأیت اسدا یرمی موضوع للسبع المخصوص لا للرجل الشجاع ولا لمعنی اعم من السبع والرجل الشجاع کالحیوان المجتری ، مثلا لیکون اطلاقه علیهما حقیقه کاطلاق الحیوان علی الاسد والرجل الشجاع وهذا معلوم بالنقل عن ائمه اللغه قطعا فاطلاقه علی المشبه وهو الرجل الشجاع اطلاق علی غیر ما وضع له مع قرینه مانعه عن اراده ما وضع له فیکون مجازا لغویا.

وفی هذا الکلام دلاله علی لفظ العام اذا اطلق علی الخاص لا باعتبار

[شماره صفحه واقعی : 222]

ص: 1946

خصوصه بل باعتبار عمومه فهو لیس من المجاز فی شیء کما اذا لقیت زیدا فقلت لقیت رجلا او انسانا او حیوانا بل هو حقیقه اذ لم یستعمل اللفظ الا فی معناه الموضوع له.

(وقیل انها) ای الاستعاره (مجاز عقلی بمعنی ان التصرف فی امر عقلی لا لغوی لانها لما لم تطلق علی المشبه الا بعد ادعاء دخوله) ای دخول المشبه (فی جنس المشبه به) بان جعل الرجل الشجاع فردا من افراد الاسد (کان استعمالها) ای الاستعاره فی المشبه استعمالا (فیما وضعت له) وانما قلنا انها لم تطلق علی المشبه الا بعد ادعاء دخوله فی جنس المشبه به لانها لو لم تکن کذلک لما کانت استعاره لان مجرد نقل الاسم لو کانت استعاره لکانت الاعلام المنقوله استعاره ولما کانت الاستعاره ابلغ من الحقیقه اذ لا مبالغه فی اطلاق الاسم المجرد عاریا من معناه.

ولما صح ان یقال لمن قال رأیت اسدا واراد به زیدا انه جعله اسدا کما لا یقال لمن سمی ولده اسدا انه جعله اسدا اذ لا یقال جعله امیرا الا وقد اثبت فیه صفه الاماره واذا کان نقل اسم المشبه به الی المشبه تبعا لنقل معناه الیه بمعنی انه اثبت له معنی الاسد الحقیقی ادعاء ثم اطلق علیه اسم الاسد کان الاسد مستعملا فیما وضع له فلا یکون مجازا لغویا بل عقلیا بمعنی ان العقل جعل الرجل الشجاع من جنس الاسد وجعل ما لیس فی الواقع واقعا مجاز عقلی.

(ولهذا) ای ولان اطلاق اسم المشبه به علی المشبه انما یکون بعد ادعاء دخوله فی جنس المشبه به (صح التعجب فی قوله قامت تظللنی) ای توقع الظلّ علی.

(من الشمس نفس اعزّ علی من نفسی ، قامت تظللنی ومن عجب ، شمس) ای غلام کالشمس فی الحسن والبهاء (تظللنی من الشمس) فلو لا انه ادعی لذلک الغلام معنی الشمس الحقیقی وجعله شمسا علی الحقیقه لما کان لهذا التعجب معنی اذ لا تعجب فی ان یظلل انسان حسن الوجه انسانا آخر (والنهی عنه) ای ولهذا صح النهی عن التعجب فی قوله (لا تعجبوا من بلی غلالته) هی شعار یلبس تحت الثوب وتحت الدرع ایضا.

[شماره صفحه واقعی : 223]

ص: 1947

(قد زرّ ازراره علی القمر) تقول زررت القمیص علیه ازرّه اذا شددت ازراره علیه فلو لا انه جعله قمرا حقیقیا لما کان للنهی عن التعجب معنی لان الکتان انما یسرع الیه البلی بسبب ملابسه القمر الحقیقی لا بملابسه انسان کالقمر فی الحسن لا یقال القمر فی البیت لیس باستعاره لان المشبه مذکور وهو الضمیر فی غلالته وازراره لانا نقول لا نسلم ان الذکر علی هذا الوجه ینافی الاستعاره المذکوره کما فی قولنا سیف زید فی ید اسد فان تعریف الاستعاره صادق علی ذلک (ورد) هذا الدلیل (بان الادعاء) ای ادعاء دخول المشبه فی جنس المشبه به (لا یقتضی کونها) ای الاستعاره (مستعمله فیما وضعت له) للعلم الضروری بان اسدا فی قولنا رأیت اسدا یرمی مستعمل فی الرجل الشجاع والموضوع له هو السبع المخصوص.

وتحقیق ذلک ان ادعاء دخول المشبه فی جنس المشبه به مبنی علی انه جعل افراد الاسد بطریق التاویل قسمین : احدهما المتعارف وهو الذی له غایه الجرأه ونهایه القوه فی مثل تلک الجثه المخصوصه والثانی غیر المتعارف وهو الذی له تلک الجرأه لکن لا فی تلک الجثه المخصوصه.

والهیکل المخصوص ولفظ الاسد انما هو موضوع للمتعارف فاستعماله فی غیر المتعارف استعمال فی غیر ما وضع له والقرینه مانعه عن اراده المعنی المتعارف لیتعین المعنی الغیر المتعارف.

وبهذا یندفع ما یقال ان الاصرار علی دعوی الاسدیّه لرجل الشجاع ینافی نصب القرینه المانعه عن اراده السبع المخصوص.

(واما التعجب والنهی عنه) کما فی البیتین المذکورین (فللبناء علی تناسی التشبیه قضاء لحق المبالغه) ودلاله علی ان المشبه بحیث لا یتمیز عن المشبه به اصلا حتی ان کل ما یترتب علی المشبه به من التعجب والنهی عن التعجب یترتب علی المشبه ایضا (والاستعاره تفارق الکذب بوجهین بالبناء علی التأویل) فی دعوی دخول المشبه فی جنس المشبه به بان یجعل افراد المشبه به قسمین متعارفا وغیر متعارف کما مر ولا تأویل فی الکذب.

[شماره صفحه واقعی : 224]

ص: 1948

(ونصب) ای وبنصب (القرینه علی اراده خلاف الظاهر) فی الاستعاره لما عرفت انه لابد للمجاز من قرینه مانعه عن اراده المعنی الحقیقی الموضوع له بخلاف الکذب فان قائله لا ینصب فیه قرینه علی اراده خلاف الظاهر بل یبذل المجهود فی ترویج ظاهره (ولا تکون) ای الاستعاره (علما) لما سبق من انها تقتضی ادخال المشبه فی جنس المشبه به بجعل افراده قسمین متعارفا وغیر متعارف ولا یمکن ذلک فی العلم (لمنافاته الجنسیه) لانه یقتضی التشخص ومنع الاشتراک والجنسیه یقتضی العموم وتناول الافراد (الا اذا تضمن) العلم (نوع وصفیه) بواسطه اشتهاره بوصف من الاوصاف (کحاتم) المتضمن للاتصاف بالجود وکذا ومادر بالبخل وسحبان بالفصاحه وباقل بالفهاهه.

فحینئذ یجوز ان یشبه شخص بحاتم فی الجود ویتأول فی حاتم فیجعل کأنه موضوع للجواد سواء کان ذلک الرجل المعهود او غیره کما مر فی الاسد.

فبهذا التأویل یتناول حاتم الفرد المتعارف والمعهود والفرد الغیر المتعارف ویکون اطلاقه علی المعهود اعنی حاتما الطائی حقیقه وعلی غیره ممن یتصف بالجود استعاره نحو رأیت الیوم حاتما.

(وقرینتها) یعنی ان الاستعاره لکونها مجاز لابد لها من قرینه مانعه عن اراده المعنی الموضوع له وقرینتها (اما امر واحد کما فی قولک رأیت اسدا یرمی او اکثر) ای امران او امور یکون کل واحد منها قرینه (کقوله وان تعافوا) ای تکرهوا (العدل والایمانا ، فان فی ایماننا نیرانا) ای سیوفا تلمع کشعل النیران فتعلق قوله تعافوا بکل واحد من العدل والایمان قرینه علی ان المراد بالنیران السیوف لدلالته علی ان جواب هذا الشرط تحاربون وتلجأون الی الطاعه بالسیوف (او معان ملتئمه) مربوطه بعضها ببعض یکون الجمیع قرینه لاکل واحد.

وبهذا ظهر فساد قول من زعم ان قوله او اکثر شامل لقوله او معان فلا یصح جعله مقابلا له وقسیما (کقوله وصاعقه من نصله) ای من نصل سیف الممدوح (تنکفی بها) من انکفاء ای انقلب والباء للتعدیه والمعنی ربّ نار من حد سیفه یقلبها

[شماره صفحه واقعی : 225]

ص: 1949

(علی ارؤس الاقران خمس سحائب) ای انامله الخمس التی هی فی الجود وعموم العطایا سحائب ای تصبّها علی اکفّائه فی الحرب فیهلکهم بها.

ولما استعار السحائب لا نامل الممدوح ذکر ان هناک صاعقه وبین انها من نصل سیفه ثم قال علی ارؤس الاقران ثم قال خمس فذکر العدد الذی هو عدد الانامل فظهر من جمیع ذلک انه اراد بالسحائب الانامل (وهی) ای الاستعاره (باعتبار الطرفین) المستعار منه والمستعار له (قسمان لان اجتماعهما) ای اجتماع الطرفین (فی شیء اما ممکن نحو (فَأَحْیَیْناهُ)) فی قوله تعالی (أَوَمَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ ،) ای ضالا فهدیناه) استعار الاحیاء من معناه الحقیقی وهو جعل الشیء حیا للهدایه التی هی الدلاله علی طریق یوصل الی المطلوب.

والاحیاء والهدایه مما یمکن اجتماعهما فی شیء واحد.

وهذا اولی من قول المصنف ان الحیاه والهدایه مما یمکن اجتماعهما فی شیء واحد لان المستعار منه هو الاحیاء لا الحیاه.

وانما قال نحو (فَأَحْیَیْناهُ) لان الطرفین فی استعاره المیّت للضال مما لا یمکن اجتماعهما فی شیء اذ المیت لا یوصف بالضلال (ولتسم) الاستعاره التی یمکن اجتماع طرفیها فی شیء (وفاقیه) لما بین الطرفین من الاتفاق (واما ممتنع) عطف علی اما ممکن (کاستعاره اسم المعدوم للموجود لعدم غنائه) هو بالفتح النفع ای لانتفاءه النفع فی ذلک الموجود کما فی المعدوم.

ولا شک ان اجتماع الوجود والعدم فی شیء ممتنع وکذلک استعاره اسم الموجود لمن عدم او فقد لکن بقیت آثاره الجمیله التی تحی ذکره وتدیم فی الناس اسمه (ولتسمّ) الاستعاره التی لا یمکن اجتماع طرفیها فی شیء (عنادیّه) لتعاند الطرفین وامتناع اجتماعهما.

(ومنها) ای من العنادیه الاستعاره (التهکمیّه والتملیحیّه وهما ما استعمل فی ضده) ای الاستعاره التی استعملت فی ضد معناها الحقیقی (او نقیضه لما مر) ای لتنزیل التضاد او التناقص منزله التناسب بواسطه تملیح او تهکّم علی ما سبق تحقیقه

[شماره صفحه واقعی : 226]

ص: 1950

فی باب التشبیه (نحو (فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ ،)) ای انذرهم.

استعیرت البشاره التی هی الاخبار بما یظهر سرورا فی المخبر له للانذار الذی هو ضده بادخال الانذار فی جنس البشاره علی سبیل التحکم والاستهزاء وکقولک رأیت اسدا وانت ترید جبانا علی سبیل التملیح والظرافه.

ولا یخفی امتناع اجتماع التبشیر والانذار من جهه واحده وکذا الشجاعه والجبن.

(و) الاستعاره (باعتبار الجامع) ای ما قصد اشتراک الطرفین فیه (قسمان لانه) ای الجامع (اما داخل فی مفهوم الطرفین) المستعار له والمستعار منه (نحو) قوله علیه الصلاه والسلام خیر الناس رجل ممسک بعنان فرسه (کلما سمع هیعه طار الیها) او رجل فی شعفه فی غنیمه یعبد الله حتی یأتیه الموت.

قال جار الله الهیعه الصیحه التی تفزع منها واصلها من هاع یهیع اذا جبن والشعفه رأس الجبل والمعنی خیر الناس رجل اخذ بعنان فرسه واستعد للجهاد فی سبیل الله او رجل اعتزل الناس وسکن فی رؤس بعض الجبال فی غنم له قلیل یرعاها ویکتفی بها فی امر معاشه ویعبد الله حتی یأتیه الموت.

استعار الطیران للعدو والجامع داخل فی مفهومهما (فان الجامع بین العدو والطیران هو قطع المسافه بسرعه وهو داخل فیهما) ای فی مفهوم العدو والطیران الا انه فی الطیران اقوی منه فی العدو.

والاظهر ان الطیران هو قطع المسافه بالجناح والسرعه لازمه له فی الاکثر لا داخله فی مفهومه فالاولی ان یمثل باستعاره التقطیع الموضوع لازاله الاتصال بین الاجسام الملتزقه بعضها ببعض لتفریق الجماعه وابعاد بعضها عن بعض فی قوله تعالی (وَقَطَّعْناهُمْ فِی الْأَرْضِ أُمَماً).

والجامع ازاله الاجتماع الداخله فی مفهومهما وهی فی القطع اشد ، والفرق بین هذا وبین اطلاق المرسین علی الانف مع ان فی کل من المرسن والتقطیع خصوص وصف لیس فی الانف وتفریق الجماعه هو ان

[شماره صفحه واقعی : 227]

ص: 1951

خصوص الوصف الکائن فی التقطیع مرعی وملحوظ فی استعارته لتفریق الجماعه بخلاف خصوص الوصف فی المرسن.

والحاصل ان التشبیه ههنا منظور بخلافه ثمه.

فان قلت قد تقرر فی غیر هذا الفن ان جزء الماهیه لا یختلف بالشده والضعف فکیف یکون جامعا والجامع یجب ان یکون فی المستعار منه اقوی.

قلت امتناع الاختلاف انما هو فی الماهیه الحقیقیه والمفهوم لا یجب ان یکون ماهیه حقیقیه بل قد یکون امرا مرکبا من امور بعضها قابل للشده والضعف فیصحّ کون الجامع داخلا فی مفهوم الطرفین مع کونه فی احد المفهومین اشد واقوی الا تری ان السواد جزء من مفهوم الاسود اعنی المرکب من السواد والمحل مع اختلافه بالشده والضعف (واما غیر داخل) عطف علی اما داخل (کما مر) من استعاره الاسد للرجل الشجاع والشمس للوجه المتهلّل ونحو ذلک لظهور ان الشجاعه عارض للاسد لا داخل فی مفهومه ، وکذا التهلّل للشمس.

(وایضا) للاستعاره تقسیم آخر باعتبار الجامع وهو انها (اما عامیّه وهی المبتذله لظهور الجامع فیها نحو رأیت اسدا یرمی او خاصیّه وهی الغریبه) التی لا یطلع علیها الا الخاصه الذین اوتواذهنا به ارتفعوا عن طبقه العامه.

(والغرابه قد تکون فی نفس الشبه) بان یکون تشبیها فیه نوع غرابه (کما فی قوله) فی وصف الفرس بانه مؤدّب وانه اذا نزل صاحبه عنه والقی عنانه فی قربوس سرجه وقف مکانه الی ان یعود الیه (واذا احتبی قربوسه) ای مقدم سرجه (بعنانه ، علک الشکیم الی انصراف الزائر) الشکیم والشکیمه هی الحدیده المعترضه فی فهم الفرس.

واراد بالزائر نفسه شبه هیئه وقوع العنان فی موقعه من قربوس السرج ممتدا الی جانبی فم الفرس بهیئه وقوع الثوب فی موقعه من رکبتی المحتبی ممتدا الی جانبی ظهره ثم استعار الاحتباء وهو ان یجمع الرجل ظهره وساقیه بثوب او غیره لوقوع العنان فی قربوس السرج فجائت الاستعاره غریبه لغرابه التشبیه.

[شماره صفحه واقعی : 228]

ص: 1952

(وقد تحصل) ای الغرابه (بتصرف فی) الاستعاره (العامیه کما فی قوله) اخذنا باطراف الاحادیث بیننا ، (وسالت باعناق المطیّ الاباطح) جمع ابطح وهو مسیل الماء فیه دقاق الحصی استعار سیلان السیول الواقعه فی الاباطح لسیر الابل سیرا حثیثا فی غایه السرعه المشتمله علی لین وسلاسه والشبه فیها ظاهر عامی لکن قد تصرف فیه بما افاد اللطف والغرابه (اذ اسند الفعل) اعنی سالت (الی الاباطح دون المطیّ) واعناقها حتی افاد انه امتلائت الاباطح من الابل کما فی قوله تعالی (وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْباً ،) (او ادخل الاعناق فی السیر) لان السرعه والبطؤ فی سیر الابل یظهر ان غالبا فی الاعناق ویتبین امرهما فی الهوادی وسائر الاجزاء تستند الیها فی الحرکه وتتبعها فی الثقل والخفه.

(و) الاستعاره (باعتبار الثلاثه) المستعار منه والمستعار له والجامع (سته اقسام).

لان المستعار منه والمستعار له اما حسیان او عقلیان او المستعار منه حسی والمستعار له عقلی او بالعکس تصیر اربعه والجامع فی الثلاثه الاخیره عقلی لا غیر لما سبق فی التشبیه لکنه فی القسم الاول اما حسی او عقلی او مختلف فتصیر سته والی هذا اشار بقوله (لان الطرفین ان کانا حسیین فالجامع اما حسی نحو قوله تعالی (فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ.)

فان المستعار منه ولد البقره والمستعار له الحیوان الذی خلقه الله تعالی من حلی القبط) التی سبکتها نار السامری عند القائه فی تلک الحلی التربه التی اخذها من موطیء فرس جبریل علیه السلام.

(والجامع الشکل) فان ذلک الحیوان کان علی شکل ولد البقره (والجمیع) من المستعار منه والمستعار له والجامع (حسی) ای مدرک بالبصر (واما عقلی نحو (وَآیَهٌ لَهُمُ اللَّیْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ) فان المستعار منه) معنی السلخ وهو (کشط الجلد عن نحو الشاه والمستعار له کشف الضوء عن مکان اللیل) وهو موضع القاء ظله (وهما حسیان والجامع ما یعقل من ترتب امر علی آخر) ای حصوله عقیب حصوله

[شماره صفحه واقعی : 229]

ص: 1953

دائما او غالبا کترتب ظهور اللحم علی الکشط وترتب ظهور الظلمه علی کشف الضوء عن مکان اللیل والترتب امر عقلی.

وبیان ذلک ان الظلمه هی الاصل والنور فرع طار علیها یسترها بضوئه فاذا غربت الشمس فقد سلخ النهار من اللیل ای کشط وازیل کما یکشف عن الشیء الشیء الطاری علیه الساتر له فجعل ظهور الظلمه بعد ذهاب ضوء النهار بمنزله ظهور المسلوخ بعد سلخ اهابه عنه وحینئذ صح قوله تعالی (فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ ،) لان الواقع عقیب اذهاب الضوء عن مکان اللیل هو الاظلام.

واما علی ما ذکر فی المفتاح من ان المستعار له ظهور النهار من ظلمه اللیل ففیه اشکال لان الواقع بعده انما هو الابصار دون الاظلام.

وحاول بعضهم التوفیق بین الکلامین بحمل کلام صاحب المفتاح علی القلب ای ظهور ظلمه اللیل من النهار او بان المراد من الظهور التمییز او بان الظهور بمعنی الزوال کما فی قول الحماسی وذلک عاریا ابن ربطه ظاهر.

وفی قول ابی ذؤیب وتلک شکاه ظاهر عنک عارها.

ای زائل وذکر العلامه فی شرح المفتاح ان السلخ قد یکون بمعنی النزع مثل سلخت الاهاب عن الشاه.

وقد یکون بمعنی الاخراج نحو سلخت الشاه عن الاهاب فذهب صاحب المفتاح الی الثانی وصح قوله تعالی (فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ) بالفاء لان التراخی وعدمه مما یختلف باختلاف الامور والعادات وزمان النهار وان توسط بین اخراج النهار من اللیل وبین دخول الظلام لکن لعظم شان دخول الظلام بعد اضائه النهار وکونه مما ینبغی ان یحصل الا فی اضعاف ذلک الزمان من اللیل عدّ الزمان قریبا وجعل اللیل کأنه یفاجئهم عقیب اخراج النهار من اللیل بلا مهله.

وعلی هذا حسن اذا المفاجاه کما یقال اخرج النهار من اللیل ففاجاه دخول اللیل.

ولو جعلنا السلخ بمعنی النزع وقلنا نزع ضوء الشمس عن الهواء ففجاه

[شماره صفحه واقعی : 230]

ص: 1954

الظلام لم یستقم او لم یحسن کما اذا قلنا کسرت الکوز ففاجاه الانکسار فلا یجوز ذلک.

(واما مختلف) بعضه حسی وبعضه عقلی (کقولک «رأیت شمسا» وانت ترید انسانا کالشمس فی حسن الطلعه) وهی حسی (ونباهه الشان) وهی عقلیه (والا) عطف علی قوله وان کانا حسیین ای وان لم یکن الطرفان حسیین (فهما) ای الطرفان (اما عقلیان نحو قوله تعالی (مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا.)

فان المستعار منه الرقاد) ای النوم علی ان یکون المرقد مصدرا میمیا وتکون الاستعاره اصلیه او علی انه بمعنی المکان الا انه اعتبر التشبیه فی المصدر لان المقصود بالنظر فی اسم المکان وسائر المشتقات انما هو فی المعنی القائم بالذات لا نفس الذات واعتبار التشبیه فی المقصود الاهم اولی وستسمع لهذا زیاده تحقیق فی الاستعاره التبعیه.

(والمستعار له الموت والجامع عدم ظهور الفعل والجمیع عقلی).

وقیل عدم ظهور الافعال فی المستعار له اعنی الموت اقوی.

ومن شرط الجامع ان یکون المستعار منه اقوی فالحق ان الجامع هو البعث الذی هو فی النوم اظهر واشهر واقوی لکونه مما لا شبهه فیه لاحد وقرینه الاستعاره هی کون هذا الکلام کلام الموتی مع قوله (هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ).

(واما مختلفان) ای احد الطرفین حسی والآخر عقلی (والحسی هو المستعار منه نحو قوله تعالی (فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ ،) فان المستعار منه کسر الزجاج وهو حسی والمستعار له التبلیغ والجامع التأثیر وهما عقلیان) والمعنی ابن الامر ابانه ای لا تنمحی کما لا یلتئم صدع الزجاجه (واما عکس ذلک) ای الطرفان مختلفان والحسی هو المستعار له (نحو قوله تعالی (إِنَّا لَمَّا طَغَی) الْماءُ حَمَلْناکُمْ فِی الْجارِیَهِ.

فان المستعار له کثره الماء وهو حسی والمستعار منه التکثیر والجامع الاستعلاء المفرط وهما عقلیان و) الاستعاره (باعتبار اللفظ) المستعار (قسمان لانه) ای اللفظ المستعار (ان کان اسم جنس) حقیقه او تأویلا کما فی الاعلام المشتهره

[شماره صفحه واقعی : 231]

ص: 1955

بنوع وصفیه (فاصلیه) ای فالاستعاره اصلیه (کاسد) اذا استعیر للرجل الشجاع (وقتل) اذا استعیر للضرب الشدید الاول اسم عین والثانی اسم معنی (والا فتبعیه) ای وان لم یکن اللفظ المستعار اسم جنس فالاستعاره تبعیه (کالفعل وما یشتق منه) مثل اسمی الفاعل والمفعول والصفه المشبهه وغیر ذلک (والحرف).

وانما کانت تبعیه لان الاستعاره تعتمد التشبیه والتشبیه یقتضی کون المشبه موصوفا بوجه الشبه او بکونه مشارکا للمشبه به فی وجه الشبه وانما یصلح للموصوفیه الحقائق ای الامور المتقرره الثابته کقولک جسم ابیض وبیاض صاف دون معانی الافعال والصفات المشتقه منها لکونها متجدده غیر متقرره بواسطه دخول الزمان فی مفهوم الافعال وعروضه للصفات دون الحروف وهو ظاهر کذا ذکروه.

وفیه بحث لان هذا الدلیل بعد استقامته لا یتناول اسم الزمان والمکان والاله لانها تصلح للموصوفیه وهم ایضا صرحوا بان المراد بالمشتقات هو الصفات دون اسم الزمان والمکان والاله فیجب ان تکون الاستعاره فی اسم الزمان ونحو اصلیه بان یقدر التشبیه فی نفسه لا فی مصدره ولیس کذلک للقطع بانا اذا قلنا هذا مقتل فلان للموضع الذی ضرب فیه ضربا شدیدا او مرقد فلان لقبره فان المعنی علی تشبیه الضرب بالقتل والموت بالرقاد وان الاستعاره فی المصدر لا فی نفس المکان بل التحقیق ان الاستعاره فی الافعال وجمیع المشتقات التی یکون القصد بها الی المعانی القائمه بالذوات تبعیه لان المصدر الدال علی المعنی القائم بالذات هو المقصود الاهم الجدیر بان یعتبر فیه التشبیه والا لذکرت الالفاظ الداله علی نفس الذوات دون ما یقوم بها من الصفات (فالتشبیه فی الاولین) ای فی الفعل وما یشتق منه (لمعنی المصدر وفی الثالث) ای الحرف (لمتعلق معناه) ای لما تعلق به معنی الحرف.

قال صاحب المفتاح المراد بمتعلقات معانی الحروف ما یعبر بها عنها عند تفسیر معانیها مثل قولنا من معناها ابتداء الغایه وفی معناها الظرفیه وکی معناها الغرض فهذه لیست معانی الحروف والا لما کانت حروفا بل اسماءا لان الاسمیه

[شماره صفحه واقعی : 232]

ص: 1956

والحرفیه انما هی باعتبار المعنی وانما هی متعلقات لمعانیها ای اذا افادت هذه الحروف معانی ترجع تلک المعانی الی هذه بنوع استلزام.

فقول المصنف فی تمثیل متعلق معنی الحروف (کالمجرور فی قولنا زید فی نعمه) لیس بصحیح.

واذا کان التشبیه لمعنی المصدر ولمتعلق معنی الحروف (فیقدر) التشبیه (فی نطقت الحال والحال ناطقه بکذا للدلاله بالنطق) ای یجعل دلاله الحال مشبها ونطق الناطق مشبها به ووجه الشبه ایضاح المعنی وایصاله الی الذهن ثم یستعار للدلاله لفظ النطق ثم یشتق من النطق المستعار الفعل والصفه فتکون الاستعاره فی المصدر اصلیه وفی الفعل والصفه تبعیه وان اطلق النطق علی الدلاله لا باعتبار التشبیه بل باعتبار ان الدلاله لازمه له یکون مجازا مرسلا.

وقد عرفت انه لا امتناع فی ان یکون اللفظ الواحد بالنسبه الی المعنی الواحد استعاره ومجازا مرسلا باعتبار العلاقتین (و) یقدر التشبیه (فی لام التعلیل نحو قوله تعالی (فَالْتَقَطَهُ)) ای موسی علیه السلام ((آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً) للعداوه) ای یقدر التشبیه للعداوه (والحزن) الحاصلین (بعد الالتقاط بعلته) ای عله الالتقاط (الغائیه) کالمحبه والتبنّی فی الترتب علی الالتقاط والحصول بعده ثم استعمل فی العداوه والحزن ما کان حقه ان یستعمل فی العله الغائیه فتکون الاستعاره فیها تبعا للاستعاره فی المجرور.

وهذا الطریق مأخوذ من کلام صاحب الکشاف ومبنی علی ان متعلق معنی اللام هو المجرور علی ما سبق.

لکنه غیر مستقیم علی مذهب المصنف فی الاستعاره المصرحه لان المتروک یجب ان یکون هو المشبه سواء کانت الاستعاره اصلیه او تبعیه.

وعلی هذا الطریق المشبه اعنی العداوه والحزن مذکور لا متروک.

بل تحقیق استعاره التبعیه ههنا انه شبه ترتب العداوه والحزن علی الالتقاط بترتب علته الغائیه علیه ثم استعمل فی المشبه اللام الموضوعه للمشبه به اعنی ترتب

[شماره صفحه واقعی : 233]

ص: 1957

عله الالتقاط الغائیه علیه فجرت الاستعاره اولا فی العلّیه والفرضیّه وتبعیتها فی اللام کما مر فی نطقت الحال فصار حکم اللام حکم الاسد حیث استعیرت لما یشبه العلیه وصار متعلق معنی اللام هو العلّیه والفرضیّه لا المجرور علی ما ذکره المصنف سهوا.

وفی هذا المقام زیاده تحقیق اوردناها فی الشرح (ومدار قرینتها) ای قرینه الاستعاره التبعیه (فی الاولین) ای فی الفعل وما یشتق منه (علی الفاعل نحو نطقت الحال) بکذا فان النطق الحقیقی لا یسند الی الحال (او المفعول نحو) جمع الحق لنا فی امام (قتل البخل واحی السماحا) فان القتل والاحیاء الحقیقیین لا یتعلقان بالبخل والجود (ونحو نقریهم لهذمیّات نقدّ بها) ما کان خاط علیهم کل زرّاد.

اللهذم من الاسنه القاطع فاراد بلهذمیّات طعنات منسوبه الی الاسنه القاطعه او اراد نفس الاسنه والنسبه للمبالغه کالحمریّ والقدّ القطع وزرد الدرع وسردها نسجها فالمفعول الثانی اعنی لهذمیّات قرینه علی ان نقریهم استعاره (او المجرور نحو (فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ ،)) فان ذکر العذاب قرینه علی ان بشر استعاره تبعیه تهکمیه.

وانما قال ومدارا قرینتها علی کذا لان القرینه لا تنحصر فیما ذکر بل قد تکون حالیه کقولک قتلت زیدا اذا ضربته ضربا شدیدا (و) الاستعاره (باعتبار آخر) غیر اعتبار الطرفین والجامع.

واللفظ (ثلثه اقسام) لانها اما ان لم تقترن بشیء یلائم المستعار له والمستعار منه او تقترن بما یلائم المستعار له او تقترن بما یلائم المستعار منه.

الاول (مطلقه وهی ما لم تقترن بصفه ولا تفریع) ای تفریع کلام مما یلائم المستعار له والمستعار منه نحو عندی اسد (والمراد) بالصفه (المعنویه) التی هی معنی قائم بالغیر (لا النعت) النحوی الذی هو احد التوابع.

(و) الثانی (مجرده وهی ما قرن بما یلائم المستعار له کقوله غمر الرداء) ای کثیر العطاء استعار الرداء للعطاء لانه یصون عرض صاحبه کما یصون الرداء ما یلقی علیه.

[شماره صفحه واقعی : 234]

ص: 1958

ثم وصفه بالغمر الذی یناسب العطاء دون الرداء تجریدا للاستعاره والقرینه سیاق الکلام اعنی قوله (اذا تبسم ضاحکا) ای شارعا فی الضحک آخذا فیه.

وتمامه غلقت بضحکته رقاب المال ای اذا تبسم غلقت رقاب امواله فی ایدی السائلین.

یقال غلق الرهن فی ید المرتهن اذا لم یقدر علی انفکاکه.

(و) الثالث (مرشحه وهی ما قرن بما یلائم المستعار منه نحو (أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَهَ بِالْهُدی فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ)) استعیر الاشتراء للاستبدال والاختیار.

ثم فرع علیها ما یلائم الاشتراء من الربح والتجاره (وقد یجتمعان) ای التجرید والترشیح (کقوله لدی اسد شاکی السلاح) هذا تجرید لانه وصف بما یلائم المستعار له اعنی الرجل الشجاع (مقذّف له لبد اظفاره لم تقلّم) هذا ترشیح لان هذا الوصف مما یلائم المستعار منه اعنی الاسد الحقیقی.

واللبد جمع لبده وهی ما تلبّد من شعر الاسد علی منکبیه والتقلیم مبالغه القلم وهو القطع (والترشیح ابلغ) من الاطلاق والتجرید ومن جمع التجرید والترشیح (لاشتماله علی تحقیق المبالغه) فی التشبیه لان فی الاستعاره مبالغه فی التشبیه فترشیحها بما یلائم المستعار منه تحقیق ذلک وتقویه له (ومبناه) ای مبنی الترشیح (علی تناسی التشبیه) وادعاء ان المستعار له نفس المستعار منه لا شیء شبیه به (حتی انه یبنی علی علو القدر) الذی یستعار له علو المکان (ما یبنی علی علو المکان کقوله ویصعد حتی یظن الجهول بان له حاجه فی السماء) استعار الصعود لعلو القدر والارتقاء فی مدارج الکمال ثم بنی علیه ما یبنی علی علو المکان والارتقاء الی السماء من ظن الجهول ان له حاجه فی السماء.

وفی لفظ الجهول زیاده مبالغه فی المدح لما فیه من الاشاره الی ان هذا انما یظنه الجهول واما العاقل فیعرف انه لا حاجه له فی السماء لا تضافه بسائر الکلمالات.

وهذا المعنی مما خفی علی بعضهم فتوهم ان فی البیت تقصیرا فی وصف علوه حیث اثبت هذا الظن للکامل الجهل بمعرفه الاشیاء (ونحو) ای مثل البناء علی علو

[شماره صفحه واقعی : 235]

ص: 1959

القدر ما یبنی علی علو المکان لتناسی التشبیه (ما مر من التعجب) فی قوله قامت تظللنی ومن عجب شمس تظللنّی من الشمس (والنهی عنه) ای عن التعجب فی قوله لا تعجبوا من بلی غلالته قد زر ازراره علی القمر.

اذ لو لم یقصد تناسی التشبیه وانکاره لما کان للتعجب والنهی عنه جهه علی ما سبق ، ثم اشار الی زیاده تقریر لهذا الکلام فقال (واذا جاز البناء علی الفرع) ای المشبه به (من الاعتراف بالاصل) ای المشبه.

وذلک لان الاصل فی التشبیه وان کان هو المشبه به من جهه انه اقوی واعرف الا ان المشبه هو الاصل من جهه ان الغرض یعود الیه وانه المقصود فی الکلام بالنفی والاثبات (کما فی قوله هی الشمس مسکنها فی السّماء فعزّ) امر من عزّاه حمله علی العزاء وهو الصبر (الفؤاد عزاء جمیلا فلن تستطیع) انت (الیها) ای الی الشمس الصعود ولن تستطیع الشمس (الیک النزولا) والعامل فی الیها والیک هو المصدر بعدهما ان جوزنا تقدیم الظرف علی المصدر والا فمحذوف یفسره الظاهر.

فقوله هی الشمس تشبیه لا استعاره وفی التشبیه اعتراف بالمشبه ومع ذلک فقد بنی الکلام علی المشبه به اعنی الشمس وهو واضح.

فقوله واذا جاز البناء شرط جوابه قوله (فمع جحده) ای جحد الاصل کما فی الاستعاره البناء علی الفرع (اولی) بالجواز لانه قد طوی فیه ذکر المشبه اصلا وجعل الکلام خلوا عنه ونقل الحدیث الی المشبه به.

وقد وقع فی بعض اشعار العجم النهی عن التعجب من التصریح باداه التشبیه.

وحاصله لا تعجبوا من قصر ذوائبه فانها کاللیل ووجهه کالربیع واللیل فی الربیع مائل الی القصر.

وفی هذا المعنی من الغرابه والملاحه بحیث لا یخفی.

(واما) المجاز (المرکب فهو اللفظ المستعمل فیما شبه بمعناه الاصلی) ای بالمعنی الذی یدل علیه ذلک اللفظ بالمطابقه (تشبیه التمثیل) وهو ما یکون وجهه منتزعا من متعدد واحترز بهذا علی الاستعاره فی المفرد (للمبالغه) فی التشبیه (کما

[شماره صفحه واقعی : 236]

ص: 1960

یقال للمتردد فی امر انی اراک تقدّم رجلا وتؤخّر اخری) شبه صوره تردده فی ذلک الامر بصوره تردد من قام لیذهب فتاره یرید الذهاب فیقدم رجلا وتاره لا یرید فیؤخر اخری.

فاستعمل فی الصوره الاولی الکلام الدال بالمطابقه علی الصوره الثانیه ووجه الشبه وهو الاقدام تاره والاحجام اخری منتزع من عده امور کما تری.

(وهذا) المجاز المرکب (یسمی التمثیل) لکون وجهه منتزعا من متعدد (علی سبیل الاستعاره) لانه قد ذکر فیه المشبه به وارید المشبه کما هو شان الاستعاره.

(وقد یسمی التمثیل مطلقا) من غیر تقیید بقولنا علی سبیل الاستعاره ویمتاز عن التشبیه بان یقال له تشبیه تمثیل او تشبیه تمثیلی.

وفی تخصیص المجاز المرکب بالاستعاره نظر لانه کما ان المفردات موضوعه بحسب الوضع الشخصی فالمرکبات موضوعه بحسب النوع فاذا استعمل المرکب فی غیر ما وضع له فلا بد من ان یکون ذلک بعلاقه فان کانت هی المشابهه فاستعاره والا فغیر استعاره وهو کثیر فی الکلام کالجمل الخبریه التی لم تستعمل فی الاخبار (ومتی فشا استعماله) ای المجاز المرکب (کذلک) ای علی سبیل الاستعاره (یسمی مثلا ولهذا) ای ولکون المثل تمثیلا فشا استعماله علی سبیل الاستعاره (لا تغیر الامثال) لان الاستعاره یجب ان یکون لفظ المشبه به المستعمل فی المشبه.

فلو غیر المثل لما کان لفظ المشبه به بعینه فلا یکون استعاره فلا یکون مثلا.

ولهذا لا یلتفت فی الامثال الی مضاربها تذکیرا وتأنیثا وافرادا وتثنیه وجمعا بل انما ینظر الی مواردها کما یقال للرجل بالصیف ضعیت اللبن بکسر تاء الخطاب لانه فی الاصل للامرأه.

[شماره صفحه واقعی : 237]

ص: 1961

[شماره صفحه واقعی : 238]

ص: 1962

فصل : فی بیان الاستعاره بالکنایه و الاستعاره التخییلیه

ولما کانتا عند المصنف امرین معنویین غیر داخلین فی تعریف المجاز اورد لهما فصلا علی حده لیستوفی المعانی التی یطلق علیها لفظ الاستعاره فقال (قد یضمر التشبیه فی النفس فلا یصرح بشیء من ارکانه سوی المشبه) واما وجوب ذکر المشبه به فانما هو فی التشبیه المصطلح علیه ، وقد عرفت انه غیر الاستعاره بالکنایه.

(ویدل علیه) ای علی ذلک التشبیه المضمر فی النفس (بان یثبت للمشبه امر مختص بالمشبه به) من غیر ان یکون هناک امر متحقق حسا او عقلا یطلق علیه اسم ذلک الامر (فیسمی التشبیه) المضمر فی النفس (استعاره بالکنایه او مکنیا عنها) اما الکنایه فلانه لم یصرح به بل انما دل علیه بذکر خواصه ولوازمه واما الاستعاره فمجرد تسمیه خالیه عن المناسبه (و) یسمی (اثبات ذلک الامر) المختص بالمشبه به (للمشبه استعاره تخییلیه) لانه قد استعیر للمشبه ذلک الامر الذی یختص المشبه به وبه یکون کمال المشبه به او قوامه فی وجه الشبه لیخیل ان المشبه من جنس المشبه به (کما فی قول الهذلی واذا المنیه انشبت) ای علقت (اظفارها) الفیت کل تمیمه لا تنفع.

التمیمه الخرزه التی تجعل معاذه ای تعویذا ای اذا علّق الموت مخلبه فی شیء لیذهب به بطلت عنده الحیل (شبه) الهذلی فی نفسه (المنیه بالسبع فی اغتیال النفوس بالقهر والغلبه من غیر تفرقه بین نفاع وضرار) ولا رقه لمرحوم ولا بقیا علی ذی فضیله (فاثبت لها) ای للمنیه (الاظفار التی لا یکمل ذلک) الاغتیال (فیه) ای فی السبع (بدونها) تحقیقا للمبالغه فی التشبیه.

فتشبیه المنیه بالسبع استعاره بالکنایه واثبات الاظفار لها استعاره تخییلیه (وکما فی قول الاخر ولئن نطقت بشکر برک مفصحا ، فلسان حالی بالشکایه انطق.

[شماره صفحه واقعی : 239]

ص: 1963

شبه الحال بانسان متکلم فی الدلاله علی المقصود) وهو استعاره بالکنایه (فاثبت لها) ای للحال (اللسان الذی به قوامها) ای قوام الدلاله (فیه) ای فی الانسان المتکلم.

وهذا الاثبات استعاره تخییلیه ، فعلی هذا کل من لفظی الاظفار والمنیه حقیقه مستعمله فی معناها الموضوع له ولیس فی الکلام مجاز لغوی.

والاستعاره بالکنایه والاستعاره التخییلیه فعلان من افعال المتکلم متلازمان اذ التخییلیه یجب ان تکون قرینه للمکنیّه البته والمکنیّه یجب ان تکون قرینتها تخییلیه البته فمثل قولنا اظفار المنیه المشبهه بالسبع اهلکت فلانا یکون ترشیحا للتشبیه کما ان اطولکنّ فی قوله علیه السلام اسرعکنّ لحوقابی اطولکنّ یدا ای نعمه ترشیح للمجاز.

هذا ولکن تفسیر الاستعاره بالکنایه بما ذکره المصنف شیء لا مستند له فی کلام السلف ولا هو مبنی علی مناسبه لغویه ومعناها المأخوذ من کلام السلف هو ان لا یصرح بذکر المستعار بل بذکر ردیفه ولازمه الدال علیه فالمقصود بقولنا اظفار المنیه استعاره السبع للمنیه کاستعاره الاسد للرجل الشجاع.

الا انا لم نصرح بذکر المستعار اعنی السبع بل اقتصرنا علی ذکر لازمه وهو الاظفار لینتقل منه الی المقصود کما هو شان الکنایه فالمستعار هو لفظ السبع الغیر المصرح به والمستعار منه هو الحیوان المفترس والمستعار له هو المنیه.

قال صاحب الکشاف ان من اسرار البلاغه ولطائفها ان یسکتوا عن ذکر الشیء المستعار ثم یرمزوا الیه بذکر شیء من روادفه فینبهوا بذلک الرمز علی مکانه نحو شجاع یفترس افتراسه.

ففیه تنبیه علی ان الشجاع اسد.

هذا کلامه وهو صریح فی ان المستعار هو اسم المشبه به المتروک صریحا المرموز الیه بذکر لوازمه ، وسیجیء الکلام علی ما ذکره السکاکی (وکذا قول زهیر صحا) ای سلا مجازا من الصحو خلاف السکر (القلب عن سلمی واقصر باطله ،).

[شماره صفحه واقعی : 240]

ص: 1964

یقال اقصر عن الشیء اذا اقلع عنه ای ترکه وامتنع عنه ای امتنع باطله عنه وترکه بحاله (وعریّ افراس الصبا ورواحله اراد) زهیر (ان یبین انه ترک ما کان یرتکبه زمن المحبه من الجهل والغی واعرض عن معاودته فبطلت آلاته) الضمیر فی معاودته وآلاته لما کان یرتکبه (فشبه) زهیر فی نفسه (الصبا بجهه من جهات المسیر کالحج والتجاره قضی منها) ای من تلک الجهه (الوطر فاهملت آلاتها) ووجه الشبه الاشتغال التام ورکوب المسالک الصعبه فیه غیر مبال بمهلکه ولا محترز عن معرکه ، وهذا التشبیه المضمر فی النفس استعاره بالکنایه.

(فاثبت له) ای للصبا بعض ما یختص تلک الجهه اعنی (الافراس والرواحل) التی بها قوام جهه المسیر والسفر.

فاثبات الافراس والرواحل استعاره تخییلیه (فالصبا) علی هذا التقدیر (من الصبوه بمعنی المیل الی الجهل والفتوه) یقال صبا یصبو صبوا ای مال الی الجهل والفتوه کذا فی الصحاح لا من الصباء بالفتح والمد یقال صبی صباء مثل سمع سماعا ای لعب مع الصبیان.

(ویحتمل انه) ای زهیر (اراد) بالافراس والرواحل (دواعی النفوس وشهواتها والقوی الحاصله لها فی استیفاء اللذات او اراد بها الاسباب التی قلمّا تتاخذ فی اتباع الغی الا اوان الصبا) وعنفوان الشباب مثل المال والمنال والاخوان والاعوان (فتکون الاستعاره) ای استعاره الافراس والرواحل (تحقیقیه) لتحقق معناها عقلا اذا ارید بهما الدواعی وحسا اذا ارید بهما اسباب اتباع الغی من المال والمنال مثّل المصنف امثله الاول ما تکون التخییلیه اثبات ما به کمال المشبه به والثانی ما تکون اثبات ما به قوام المشبه به والثالث ما یحتمل التخییلیه والتحقیقیه.

[شماره صفحه واقعی : 241]

ص: 1965

[شماره صفحه واقعی : 242]

ص: 1966

فصل : فی مباحث من الحقیقه و المجاز و الاستعاره بالکنایه و الاستعاره التخییلیه

وقعت فی المفتاح مخالفه لما ذکره المصنف والکلام علیها (عرف السکاکی الحقیقه اللغویه) ای غیر العقلیه (بالکلمه المستعمله فیما وضعت هی له من غیر تأویل فی الوضع واحترز بالقید الاخیر) وهو قوله من غیر تأویل فی الوضع (عن الاستعاره علی اصح القولین) وهو القول بان الاستعاره مجاز لغوی لکونها مستعمله فی غیر الموضوع له الحقیقی فیجب الاحتراز عنها ، واما علی القول بانها مجاز عقلی واللفظ مستعمل فی معناه اللغوی فلا یصح الاحتراز عنها (فانها) ای انما وقع الاحتراز بهذا القید عن الاستعاره لانها (مستعمله فیما وضعت له بتاویل) وهو ادعاء دخول المشبه فی جنس المشبه به بجعل افراده قسمین متعارفا وغیر متعارف.

(وعرف) السکاکی (المجاز اللغوی بالکلمه) فی غیر ما هی موضوعه له بالتحقیق استعمالا فی الغیر بالنسبه الی نوع حقیقتها مع قرینه مانعه عن اراده معناها فی ذلک النوع.

وقوله بالنسبه متعلق بالغیر واللام فی الغیر للعهد ای المستعمله فی معنی غیر المعنی الذی الکلمه موضوعه له فی اللغه او الشرع غیرا بالنسبه الی نوع حقیقه تلک الکلمه حتی لو کان نوع حقیقتها لغویا یکون الکلمه قد استعملت فی غیر معناها اللغوی فیکون مجازا لغویا.

وعلی هذا القیاس ولما کان هذا القید بمنزله قولنا فی اصطلاح به التخاطب مع کون هذا اوضح وادل علی المقصود اقام المصنف مقامه اخذا بالحاصل من کلام السکاکی فقال (فی غیر ما وضعت له بالتحقیق فی اصطلاح به التخاطب مع قرینه مانعه عن ارادته) ای اراده معناها فی ذلک الاصطلاح.

(واتی) السکاکی (بقید التحقیق) حیث قال موضوعه له بالتحقیق

[شماره صفحه واقعی : 243]

ص: 1967

(لتدخل) فی تعریف المجاز (الاستعاره) التی هی مجاز لغوی (علی ما مر) من انها مستعمله فیما وضعت له بالتأویل لا بالتحقیق ، فلو لم یقید الوضع بالتحقیق لم تدخل هی فی التعریف لانها لیست مستعمله فی غیر ما وضعت له بالتأویل.

وظاهر عباره صاحب المفتاح ههنا فاسد لانه قال وقولی بالتحقیق احتراز عن ان لا تخرج الاستعاره وظاهر ان الاحتراز انما هو عن خروج الاستعاره لا عن عدم خروجها فیجب ان تکون لا زائده او یکون المعنی احترازا لئلا تخرج الاستعاره (ورد) ما ذکره السکاکی (بان الوضع) وما یشتق منه کالموضوعه مثلا (اذا اطلق لا یتناول الوضع بتأویل).

لان السکاکی نفسه قد فسر الوضع بتعیین اللفظ بازاء المعنی بنفسه وقال وقولی بنفسه احتراز عن المجاز المعین بازاء معناه بقرینه ولا شک ان دلاله الاسد علی الرجل الشجاع انما هو بالقرینه فحینئذ لا حاجه الی تقیید ذلک الوضع فی تعریف الحقیقه بعدم التأویل وفی تعریف المجاز بالتحقیق.

اللهم الا ان یقصد زیاده الایضاح لا تتمیم الحد.

ویمکن الجواب بان السکاکی لم یقصد ان مطلق الوضع بالمعنی الذی ذکره یتناول الوضع بالتأویل بل مراده انه قد عرض للفظ الوضع اشتراک بین المعنی المذکور وبین الوضع بالتأویل کما فی الاستعاره فقیّده بالتحقیق لیکون قرینه علی ان المراد بالوضع معناه المذکور لا المعنی الذی یستعمل فیه احیانا وهو الوضع بالتأویل.

وبهذا یخرج الجواب عن سؤال آخر وهو ان یقال لو سلم تناول الوضع للوضع بالتأویل فلا تخرج الاستعاره ایضا لانه یصدق علیها انها مستعمله فی غیر ما وضعت له فی الجمله اعنی الوضع بالتحقیق اذ غایه ما فی الباب ان الوضع یتناول الوضع بالتحقیق والتأویل لکن لا جهه لتخصیصه بالوضع بالتأویل فقط حتی تخرج الاستعاره البته.

(و) رد ایضا ما ذکره (بان التقیید باصطلاح به التخاطب) او ما یؤدی معناه (کما لا بد منه فی تعریف المجاز) لیدخل فیه نحو لفظ الصلاه اذا استعمله الشارع

[شماره صفحه واقعی : 244]

ص: 1968

فی الدعاء مجازا کذلک (لا بد منه فی تعریف الحقیقه) ایضا لیخرج عنه نحو هذا اللفظ لانه مستعمل فیما وضع له فی الجمله وان لم یکن ما وضع له فی هذا الاصطلاح.

ویمکن الجواب بان قید الحیثیه مراد فی تعریف الامور التی تختلف باختلاف الاعتبارات والاضافات.

ولا یخفی ان الحقیقه والمجاز کذلک لان الکلمه الواحده بالنسبه الی المعنی الواحد قد تکون حقیقه وقد تکون مجازا بحسب وضعین مختلفین فالمراد انّ الحقیقه هی الکلمه المستعمله فیما هی موضوعه له من حیث انها موضوعه له لا سیّما ان تعلیق الحکم بالوصف مفید لهذا المعنی کما یقال الجواد لا یخیّب سائله ای من حیث انه جواد.

وحینئذ یخرج عن التعریف مثل لفظ الصلاه المستعمل فی عرف الشرع فی الدعاء لان استعماله فی الدعاء لیس من حیث انه موضوع الدعاء بل من حیث ان الدعاء جزء من الموضوع له ، وقد یجاب بان قید اصطلاح به التخاطب مراد فی تعریف الحقیقه لکنه اکتفی بذکره فی تعریف المجاز لکون البحث عن الحقیقه غیر مقصود بالذات فی هذا الفن وبان اللام فی الوضع للعهد ای الوضع الذی وقع به التخاطب فلا حاجه الی هذا القید وفی کلیهما نظر.

واعترض ایضا علی تعریف المجاز بانه یتناول الغلط لآن الفرس فی خذ هذا الفرس مشیرا الی کتاب بین یدیه مستعمل فی غیر ما وضع له والاشاره الی الکتاب قرینه علی انه لم یرد بالفرس معناه الحقیقی.

(وقسم) السکاکی (المجاز اللغوی) الراجع الی معنی الکلمه المتضمن للفائده (الی الاستعاره وغیرها) بانه ان تضمن المبالغه فی التشبیه فاستعاره والا فغیر استعاره (وعرّف) السکاکی (الاستعاره بان تذکر احد طرفی التشبیه وترید به) ای بالطرف المذکور (الآخر) ای الطرف المتروک (مدعیّا دخول المشبه فی جنس المشبه به) کما تقول فی الحمام اسد وانت ترید به الرجل الشجاع مدعیا انه من جنس الاسد فتثبت له ما بختص السبع المشبه به وهو اسم جنسه وکما تقول انشبت المنیه اظفارها

[شماره صفحه واقعی : 245]

ص: 1969

وانت ترید بالمنیه السبع بادعاء السبعیّه لها فتثبت لها ما یختص السبع المشبه به وهو الاظفار ویسمی المشبه به سواء کان هو المذکور او المتروک مستعارا منه ویسمی اسم المشبه به مستعارا ویسمی المشبه بالمشبه به مستعارا له.

(وقسمّها) ای الاستعاره (الی المصرح بها والمکنی عنها وعنی بالمصرح بها ان یکون) الطرف (المذکور) من طرفی التشبیه (هو المشبه به وجعل منها) ای من الاستعاره المصرح بها (تحقیقیه وتخییلیه).

وانما لم یقل قسمها الیهما لان المتبادر الی الفهم من التحقیقیه والتخییلیه ما یکون علی الجزم وهو قد ذکر قسما آخر سماه المحتمله للتحقیق والتخییل کما ذکر فی بیت زهیر (وفسر التحقیقیه بما مر) ای بما یکون المشبه المتروک متحققا حسا او عقلا (وعد التمثیل) علی سبیل الاستعاره کما فی قولک انی اراک تقدم رجلا وتؤخر اخری.

(منها) ای من التحقیقیه حیث قال فی قسم الاستعاره المصرح بها التحقیقیه مع القطع ومن الامثله استعاره وصف احدی صورتین منتزعتین من امور لوصف صوره اخری.

(ورد) ذلک (بانه) ای التمثیل (مستلزم للترکیب المنافی للافراد) فلا یصح عده من الاستعاره التی هی من اقسام المجاز المفرد لان تنافی اللوازم یدل علی تنافی الملزومات والا لزم اجتماع المتنافیین ضروره وجود اللازم عند وجود الملزوم والجواب انه عد التمثیل قسما من مطلق الاستعاره التصریحیه التحقیقیه لا من الاستعاره التی هی مجاز مفرد وقسمه المجاز المفرد الی الاستعاره وغیرها لا توجب کون کل استعاره مجازا مفردا کقولنا الابیض اما حیوان او غیره والحیوان قد یکون ابیض وقد لا یکون علی ان لفظ المفتاح صریح فی ان المجاز الذی جعله منقسما الی اقسام لیس هو المجاز المفرد المفسر بالکلمه المستعمله فی غیر ما وضعت له لانه قال بعد تعریف المجاز ان المجاز عند السلف قسمان لغوی وعقلی واللغوی قسمان راجع الی معنی الکلمه وراجع الی حکم الکلمه والراجع الی المعنی قسمان خال عن الفائده ومتضمن لها والمتضمن للفائده قسمان استعاره وغیر استعاره وظاهر ان المجاز العقلی والراجع الی

[شماره صفحه واقعی : 246]

ص: 1970

حکم الکلمه خارجان عن المجاز بالمعنی المذکور فیجب ان یرید بالراجع الی معنی الکلمه اعم من المفرد والمرکب لیصح الحصر فی القسمین.

واجیب بوجوه آخر الاول ان المراد بالکلمه اللفظ الشامل للمفرد والمرکب نحو کلمه الله والثانی انا لا نسلم ان التمثیل یستلزم الترکیب بل هو استعاره مبنیه علی التشبیه التمثیلی وهو قد یکون طرفاه مفردین کما فی قوله تعالی.

(مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ ناراً) الایه.

والثالث ان اضافه الکلمه الی شیء او تقییدها واقترانها بالف شیء لا یخرجها عن ان تکون کلمه فالاستعاره فی مثل انی اراک تقدم رجلا وتؤخر اخری هو التقدیم المضاف الی الرجل المقترن بتأخیره اخری والمستعار له هو التردد فهو کلمه فی غیر ما وضعت له.

وفی الکل نظر اوردناه فی الشرح (وفسر) السکاکی الاستعاره (التخییلیه بما لا تحقق لمعناه حسا ولا عقلا بل هو) ای معناه (صوره وهمیه محضه) لا یشعر بها شیء من التحقق العقلی او الحسی (کلفظ الاظفار فی قول الهذلی)

و اذا المنیه انشبت اظفارها***الفیت کل تمیمه لا تنفع

(فانه لما شبه المنیه بالسبع فی الاغتیال اخذ الوهم فی تصویرها) ای المنیه (بصورته) ای السبع (واختراع لوازمه لها) ای لوازم السبع للمنیه وعلی الخصوص ما یکون قوام اغتیال السبع للنفوس به (فاخترع لها) ای للمنیه صوره (مثل صوره الاظفار) المحققه (ثم اطلق علیه) ای علی ذلک المثل اعنی الصوره التی هی مثل صوره الاظفار (لفظ الاظفار) فیکون استعاره تصریحیه لانه قد اطلق اسم المشبه به وهو الاظفار المحققه علی المشبه وهو صوره وهمیه شبیهه بالسبع فصرح بالتشبیه لتکون الاستعار فی الاظفار فقط من غیر استعاره بالکنایه فی المنیه.

وقال المصنف انه بعید جدا لا یوجد له مثال فی الکلام.

[شماره صفحه واقعی : 247]

ص: 1971

(وفیه) ای فی تفسیر التخییلیه بما ذکره (تعسف) ای اخذ علی غیر الطریق لما فیه من کثره الاعتبارات التی لا تدل علیها دلیل ولا تمس الیها حاجه وقد یقال ان التعسف فیه هو انه لو کان الامر کما زعم لوجب ان تسمی هذه الاستعاره توهمیه لا تخییلیه.

وهذا فی غایه السقوط لانه یکفی فی التسمیه ادنی مناسبه علی انهم یسمون حکم الوهم تخییلا ذکر فی الشعاء ان القوه المسماه بالوهم هی الرئیسه الحاکمه فی الحیوان حکما غیر عقلی ولکن حکما تخییلیا (ویخالف) تفسیره للتخییلیه بما ذکره (تفسیر غیره لها) ای غیر السکاکی للتخییلیه (بجعل الشیء للشیء) کجعل الید للشمال وجعل الاظفار للمنیه.

قال الشیخ عبد القاهر انه لا خلاف فی ان الید استعاره ثم انک لا تستطیع ان تزعم ان لفظ الید قد نقل عن شیء الی شیء اذ لیس المعنی علی انه شبه شیئا بالید بل المعنی علی انه اراد ان یثبت للشمال یدا ، ولبعضهم فی هذا المقام کلمات واهیه بیّنا فسادها فی الشرح.

نعم نتیجته ان یقال انّ صاحب المفتاح فی هذا الفن خصوصا فی مثل هذه الاعتبارات لیس بصدد التقلید لغیره حتی یعترض علیه بان ما ذکره هو مخالف لما ذکره غیره.

(ویقتضی) ما ذکره السکاکی فی التخییلیه (ان یکون الترشیح) استعاره (تخییلیه للزوم مثل ما ذکره) السکاکی فی التخییلیه من اثبات صوره وهمیه (فیه) ای فی الترشیح لان فی کل من التخییلیه والترشیح اثبات بعض ما یخص المشبه به للمشبه فکما اثبت للمنیه التی هی المشبه ما یخص السبع الذی هو المشبه به من الاظفار کذلک اثبت لاختیار الضلاله علی الهدی الذی هو المشبه ما یخص المشبه به الذی هو الاشتراء الحقیقی من الربح والتجاره فکما اعتبر هنالک صوره وهمیه شبیهه بالاظفار فلیعتبر ههنا ایضا امر وهمی شبیه بالتجاره وآخر شبیه بالریح لیکون استعمال الربح والتجاره بالنسبه الیهما استعارتین تخییلیتین اذا لا فرق بینهما الا بان

[شماره صفحه واقعی : 248]

ص: 1972

التعبیر عن المشبه الذی اثبت له ما یخص المشبه به کالمنیّه مثلا فی التخییلیه بلفظ الموضوع له کلفظ المنیه وفی الترشیح بغیر لفظه کلفظ الاشتراء المعبّر به عن الاختیار والاستبدال الذی هو المشبه مع ان لفظ الاشتراء لیس بموضوع له.

وهذا الفرق لا یوجب اعتبار المعنی المتوهم فی التخییلیه وعدم اعتباره فی الترشیح فاعتباره فی احدهما دون الاخر تحکّم.

والجواب ان الامر الذی هو من خواص المشبه به لما قرن فی التخییلیه بالمشبه کالمنیه مثلا جعلناه مجازا عن امر متوهم یمکن اثابته للمشبه وفی الترشیح لما قرن بلفظ المشبه به لم یحتج الی ذلک لان المشبه به جعل کأنه هو هذا المعنی مقارنا للوازمه وخواصه حتی ان المشبه به فی قولنا رأیت اسدا یفترس اقرانه وهو الاسد الموصوف بالافتراس الحقیقی من غیر احتیاج الی توهم صوره واعتبار مجاز فی الافتراس بخلاف ما اذا قلنا رأیت شجاعا یفترس اقرانه فانا نحتاج الی ذلک لیصح اثباته للشجاع فلیتأمل ففی الکلام دقه ما.

(وعنی بالمکنی عنها) ای اراد السکاکی بالاستعاره المکنی عنها (ان یکون) الطرف (المذکور) من طرفی التشبیه (هو المشبه) ویراد به المشبه به (علی ان المراد بالمنیّه) فی مثل انشبت المنیه اظفارها هو (السبع بادعاء السبعیه لها) وانکار ان یکون شیئا غیر السبع (بقرینه اضافه الاظفار) التی هی من خواص السبع (الیها) ای الی المنیه فقد ذکر المشبه وهو المنیه واراد به المشبه به وهو السبع فالاستعاره بالکنایه لا تنفک عن التخییلیه بمعنی انه لا توجد استعاره بالکنایه بدون الاستعاره التخییلیه لان فی اضافه خواص المشبه به الی المشبه استعاره تخییلیه.

(وردّ) ما ذکره من تفسیر الاستعاره المکنی عنها (بان لفظ المشبه فیها) ای فی الاستعاره بالکنایه کلفظ المنیه مثلا (مستعمل فیما وضع له تحقیقا) للقطع بان المراد بالمنیه هو الموت لا غیر (والاستعاره لیست کذلک) لانه قد فسرها بان تذکر احد طرفی التشبیه وترید به الطرف الاخر ولمّا کان ههنا مظنه سئوال وهو انه لو ارید بالمنیه معناها الحقیقی فما معنی اضافه الاظفار الیها اشار الی جوابه بقوله (واضافه

[شماره صفحه واقعی : 249]

ص: 1973

نحو الاظفار قرینه التشبیه) المضمر فی النفس یعنی تشبیه المنیه بالسبع وکان هذا الاعتراض من اقوی اعتراضات المصنف علی السکاکی.

وقد یجاب عنه بانه وان صرح بلفظ المنیه الا ان المراد به السبع ادعاءا کما اشار الیه فی المفتاح من انا نجعل ههنا اسم المنیه اسما للسبع مرادفا له بان ندخل المنیه فی جنس السبع للمبالغه فی التشبیه بجعل افراد السبع قسمین متعارفا وغیر متعارف ثم یخیل ان الواضع کیف یضع اسمین کلفظی المنیّه والسبع لحقیقه واحده ولا یکونان مترادفین فیتأتی لنا بهذا الطریق دعوی السبعیه للمنیه مع التصریح بلفظ المنیه.

وفیه نظر لان ما ذکره لا یقتضی کون المراد بالمنیه غیر ما وضعت له بالتحقیق حتی یدخل فی تعریف الاستعاره للقطع بان المراد بها الموت ، وهذا اللفظ موضوع له بالتحقیق وجعله مرادفا للفظ السبع بالتأویل المذکور لا یقتضی ان یکون استعماله فی الموت استعاره.

ویمکن الجواب بانه قد سبق ان قید الحیثیّه مراد فی تعریف الحقیقه ای هی الکلمه المستعمله فیما هی موضوعه له بالتحقیق ولا نسلم ان استعمال لفظ المنیه فی الموت مثل اظفار المنیه استعمال فیما وضع له بالتحقیق من حیث انه موضوع له بالتحقیق فی مثل قولنا دنت منیه فلان بل من حیث ان الموت جعل من افراد السبع الذی لفظ المنیه موضوع له بالتأویل.

وهذا الجواب وان کان مخرجا له عن کونه حقیقه الا ان تحقیق کونه مجازا او مرادا به الطرف الاخر غیر ظاهر بعد (واختار) السکاکی (رد) الاستعاره (التبعیه) وهی ما تکون فی الحروف والافعال وما یشتق منها (الی) الاستعاره (المکنی عنها بجعل قرینتها) ای قرینه التبعیه استعاره مکنیا عنها (و) جعل الاستعاره (التبعیه قرینتها) ای قرینه الاستعاره المکنی عنها (علی نحو قوله) ای قول السکاکی (فی المنیه واظفارها) حیث جعل المنیه استعاره بالکنایه واضافه الاظفار الیها قرینتها ففی قولنا نطقت الحال بکذا جعل القوم نطقت استعاره عن دلت بقرینه الحال والحال

[شماره صفحه واقعی : 250]

ص: 1974

حقیقه وهو یجعل الحال استعاره بالکنایه عن المتکلم ونسبه النطق الیها قرینه الاستعاره وهکذا فی قوله نقریهم لهذمیّات بجعل اللهذمیّات استعاره بالکنایه عن المطعومات الشهیّه علی سبیل التهکّم ونسبه القری الیها قرینه الاستعاره ، وعلی هذا القیاس وانما اختار ذلک ایثارا للضبط وتقلیلا للاقسام.

(وردّ) ما اختاره السکاکی (بانه ان قدر التبعیه) کنطقت فی نطقت الحال بکذا (حقیقه) بان یراد بها معناها الحقیقی (لم تکن) التبعیه استعاره (تخییلیه لانها) ای التخییلیه (مجاز عنده) ای عند السکاکی لانه جعلها من اقسام الاستعاره المصرح بها المفسره بذکر المشبه به واراده المشبه الا ان المشبه فیها یجب ان یکون مما لا تحقق لمعناه حسا ولا عقلا بل وهما فتکون مستعمله فی غیر ما وضعت له بالتحقیق فتکون مجازا واذا لم تکن التبعیه تخییلیه (فلم تکن) الاستعاره (المکنی عنها مستلزمه للتخییلیه) بمعنی انها لا توجد بدون التخییلیه.

وذلک لان المکنی عنها قد وجدت بدون التخییلیه فی مثل نطقت الحال بکذا علی هذا التقدیر.

(وذلک) ای عدم استلزام المکنی عنها للتخییلیه (باطل بالاتفاق) وانما الخلاف فی ان التخییلیه هل تستلزم المکنی عنها فعند السکاکی لا تستلزم کما فی قولنا اظفار المنیه الشبیهه بالسبع.

وبهذا ظهر فساد ما قیل ان مراد السکاکی بقوله لا تنفک المکنی عنها عن التخییلیه ان التخییلیه مستلزمه للمکنی عنها لا علی العکس کما فهمه المصنف.

نعم یمکن ان ینازع فی الاتفاق علی استلزام المکنی عنها للتخییلیه لان کلام الکشاف مشعر بخلاف ذلک.

وقد صرح فی المفتاح ایضا فی بحث المجاز العقلی بان قرینه المکنی عنها قد تکون امرا وهمیا کاظفار المنیه وقد تکون امرا محققا کالانبات فی انبت الربیع البقل والهزم فی هزم الامیر الجند الا ان هذا لا یدفع الاعتراض عن السکاکی لانه قد صرح فی المجاز العقلی بان نطقت فی نطقت الحال بکذا امر وهمی جعل قرینه للمکنی عنها

[شماره صفحه واقعی : 251]

ص: 1975

وایضا فلمّا جوزّ وجود المکنی عنها بدون التخییلیه کما فی انبت الربیع البقل ووجود التخییلیه بدونها کما فی اظفار المنیه الشبیهه بالسبع فلا جهه لقوله ان المکنی عنها لا تنفک عن التخییلیه (والّا) ای وان لم تقدر التبعیه الّتی جعلها السکاکی قرینه المکنی عنها حقیقه بل قدرها مجاز (فتکون) التبعیه کنطقت الحال مثلا (استعاره) ضروره انه مجاز علاقته المشابهه والاستعاره فی الفعل لا تکون الا تبعیه فلم یکن ما ذهب الیه السکاکی من رد التبعیه الی المکنی عنها (مغنیا عما ذکره غیره) من تقسیم الاستعاره الی التبعیه وغیرها لانه اضطر آخر الامر الی القول بالاستعاره التبعیه.

وقد یجاب بان کل مجاز تکون علاقته المشابهه لا یجب ان یکون استعاره لجواز ان یکون له علاقه اخری باعتبارها وقع الاستعمال کما بین النطق والدلاله فانها لازمه للنطق بل انما یکون استعاره اذا کان الاستعمال باعتبار علاقته المشابهه وقصد المبالغه فی التشبیه ، وفیه نظر لان السکاکی قد صرح بان نطقت ههنا امر مقدّر وهمی کاظفار المنیّه المستعاره للصوره الوهمیه الشبیهه بالاظفار المحققه ولو کان مجازا مرسلا عن الدلاله لکان امرا محققا عقلیا علی ان هذا لا یجری فی جمیع الامثله.

ولو سلم فحینئذ یعود الاعتراض الاول وهو وجود المکنی عنها بدون التخییلیه.

ویمکن الجواب بان المراد بعدم انفکاک الاستعاره بالکنایه عن التخییلیه ان التخییلیه لا توجد بدونها فیما شاع من کلام الفصحاء اذ لا نزاع فی عدم شیوع مثل اظفار المنیه الشبیهه بالسبع.

وانما الکلام فی الصحه ، واما وجود الاستعاره بالکنایه بدون التخییلیه فشائع علی ما قرره صاحب الکشاف فی قوله تعالی (الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللهِ) ، وصاحب المفتاح فی مثل انبت الربیع البقل ، فصار الحاصل من مذهبه ان قرینه الاستعاره بالکنایه قد تکون استعاره تخییلیه مثل اظفار المنیه ونطقت الحال وقد تکون استعاره تحقیقیه علی ما ذکر فی قوله تعالی (یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ) ان البلع استعاره عن غور الماء فی الارض والماء استعاره بالکنایه عن الغذاء ، وقد تکون حقیقه کما فی انبت الربیع.

[شماره صفحه واقعی : 252]

ص: 1976

فصل : فی شرائط حسن الاستعاره

(وحسن کل من) الاستعاره (التحقیقیه والتمثیل) علی سبیل الاستعاره (برعایه جهات حسن التشبیه) کان یکون وجه الشبه شاملا للطرفین والتشبیه وافیا بافاده ما علّق به من الغرض ونحو ذلک (وان لا یشم رائحته لفظا) ای وبان لا یشم شیء من التحقیقیه والتمثیل رائحه التشبیه من جهه اللفظ لان ذلک یبطل الغرض من الاستعاره اعنی ادعاء دخول المشبه فی جنس المشبه به لما فی التشبیه من الدلاله علی ان المشبه به اقوی فی وجه الشبه.

(ولذلک) ای ولان شرط حسنه ان لا یشم رائحه التشبیه لفظا (یوصی ان یکون الشبه) ای ما به المشابهه (بین الطرفین جلیّا) بنفسه او بواسطه عرف او اصطلاح خاص (لئلا تصیر) الاستعاره (الغازا) وتعمیه ان روعی شرائط الحسن ولم تشم رائحه التشبیه وان لم یراع فات الحسن یقال اللغزفی کلامه اذا عمی مراده ومنه اللغز وجمعه الغاز مثل رطب وارطاب (کما لو قیل) فی التحقیقیه (رأیت اسدا وارید انسان ابخر) فوجه الشبه بین الطرفین خفی (و) فی التمثیل (رأیت ابلا مائه لا تجد فیها راحله وارید الناس) من قوله علیه السلام الناس کابل مائه لا تجد فیها راحله ، وفی الفائق الراحله البعیر الذی یرتحله الرجل جملا کان او ناقه یعنی ان المرضیّ المنتخب من الناس فی عزه وجوده کالنجیبه المنتخبه التی لا توجد فی کثیر من الابل.

(وبهذا ظهر ان التشبیه اعم محلا) اذ کل ما یتأتی فیه الاستعاره یتأتی فیه التشبیه من غیر عکس لجواز ان یکون وجه الشبه غیر جعلی فتصیر الاستعاره الغازا کما فی المثالین المذکورین ، فان قیل قد سبق ان حسن الاستعاره برعایه جهات حسن التشبیه ومن جملتها ان یکون وجه الشبه بعیدا غیر مبتذل فاشتراط جلائه فی الاستعاره ینافی ذلک.

قلنا الجلاء والخفاء مما یقبل الشده والضعف فیجب ان یکون من الجلاء بحیث

[شماره صفحه واقعی : 253]

ص: 1977

لا یصیر مبتذلا ومن الغرابه بحیث لا یصیر الغازا.

(ویتصل به) ای بما ذکرنا من انه اذا خفی التشبیه لم تحسن الاستعاره ویتعین التشبیه (انه اذا قوی الشبه بین الطرفین حتی اتحدا کالعلم والنور والشبهه والظلمه لم یحسن التشبیه وتعینت الاستعاره) لئلا یصیر کتشبیه الشیء بنفسه.

فاذا فهمت مسئله تقول حصل فی قلبی نور ولا تقول علم کالنور ، واذا وقعت فی شبهه تقول وقعت فی ظلمه ولا تقول فی شبهه کالظلمه (و) الاستعاره (المکنی عنها کالتحقیقیه) فی ان حسنها برعایه جهات حسن التشبیه لانها تشبیه مضمر (و) الاستعاره (التخییلیه حسنها بحسب حسن المکنی عنها) لما بیّنا لانها لا تکون الا تابعه للمکنی عنها ولیس لها فی نفسها تشبیه بل هی حقیقه فحسنها تابع لحسن متبوعها.

[شماره صفحه واقعی : 254]

ص: 1978

فصل : فی بیان معنی آخر یطلق علیه لفظ المجاز علی سبیل الاشتراک أو التشابه

(وقد یطلق المجاز علی کلمه تغیّر حکم اعرابها) ای حکمها الذی هو الاعراب علی ان الاضافه للبیان ای تغیّر اعرابها من نوع الی نوع آخر (بحذف لفظ او زیاده لفظ) فالاول (کقوله تعالی (وَجاءَ رَبُّکَ) ، وقوله تعالی (وَسْئَلِ الْقَرْیَهَ) و) الثانی مثل (قوله تعالی (لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ) ای) جاء (امر ربک) لاستحاله المجیء علی الله تعالی (و) اسئل (اهل القریه) للقطع.

بان المقصود ههنا سؤال اهل القریه وان جعلت القریه مجازا عن اهلها لم یکن من هذا القبیل (ولیس مثله شیء) لان المقصود نفی ان یکون شیء مثل الله تعالی لا نفی ان یکون شیء مثل مثله فالحکم الاصلی لربک والقریه هو الجر.

وقد تغیّر فی الاول الی الرفع وفی الثانی الی النصب بسبب حذف المضاف والحکم الاصلی فی مثله هو النصب لانه خبر لیس وقد تغیر الی الجر بسبب زیاده الکاف فکما وصفت الکلمه بالمجاز باعتبار نقلها عن معناها الاصلی کذلک وصفت به باعتبار نقلها عن اعرابها الاصلی.

وظاهر عباره المفتاح ان الموصوف بهذا النوع من المجاز هو نفس الاعراب. وما ذکره المصنف اقرب ، والقول بزیاده الکاف فی نحو قوله تعالی (لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ) اخذ بالظاهر ویحتمل ان لا تکون زائده بل تکون نفیا للمثل بطریق الکنایه التی هی ابلغ لان الله تعالی موجود فاذا نفی مثل مثله لزم نفی مثله ضروره انه لو کان له مثل لکان هو اعنی الله تعالی مثل مثله فلم یصح نفی مثل مثله کما تقول لیس لاخی زید اخ ای لیس لزید اخ نفیا للملزوم بنفی لازمه والله اعلم.

[شماره صفحه واقعی : 255]

ص: 1979

[شماره صفحه واقعی : 256]

ص: 1980

الکنایه

اشاره

الکنایه فی اللغه مصدر کنیت بکذا عن کذا او کنوت اذا ترکت التصریح به.

وفی الاصطلاح (لفظ ارید به لازم معناه مع جواز ارادته معه) ای اراده ذلک المعنی مع لازمه کلفظ طویل النجاد والمراد به طول القامه مع جواز ان یراد حقیقه طول النجاد ایضا.

(فظهر انه تخالف المجاز من جهه اراده المعنی) الحقیقی (مع اراده لازمه) کاراده طول القامه بخلاف المجاز فانه لا یجوز فیه اراده المعنی الحقیقی للزوم القرینه المانعه عن اراده المعنی الحقیقی.

وقوله من جهه اراده المعنی لیوافق ما ذکره فی تعریف الکنایه ولان الکنایه کثیرا ما تخلو عن اراده المعنی الحقیقی للقطع بصحه قولنا فلان طویل النجاد وجبان الکلب ومهزوم الفصیل وان لم یکن له نجاد ولا کلب ولا فصیل.

ومثل هذا فی الکلام اکثر من ان یحصی.

وههنا بحث لا بد من التنبیه علیه وهو ان المراد بجواز اراده المعنی الحقیقی فی الکنایه هو ان الکنایه من حیث انها کنایه لا تنافی ذلک کما ان المجاز ینافیه.

لکن قد یمتنع ذلک فی الکنایه بواسطه خصوص الماده کما ذکر صاحب الکشاف فی قوله تعالی (لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ) انه من باب الکنایه کما فی قولهم مثلک لا یبخل لانهم اذا نفوه عمن یماثله وعمن یکون علی اخص اوصاف فقد نفوه عنه کما یقولون بلغت اترابه یریدون بلوغه فقولنا لیس کمثله شیء عبارتان متعاقبتان علی معنی واحد وهو نفی المماثله عن ذاته مع انه لا فرق بینهما الا ما تعطیه الکنایه من المبالغه.

ولا یخفی ههنا امتناع اراده الحقیقه وهو نفی المماثله عمن هو مماثل له وعمن یکون علی اخص اوصافه (وفرّق) بین الکنایه والمجاز (بان الانتقال فیها) ای فی

[شماره صفحه واقعی : 257]

ص: 1981

الکنایه (من اللازم) الی الملزوم کالانتقال من طول النجاد الی طول القامه.

(وفیه) ای فی المجاز الانتقال (من الملزوم) الی اللازم کالانتقال من الغیث الی النبت ومن الاسد الی الشجاعه (وردّ) هذا الفرق (بان اللازم ما لم یکن ملزوما) بنفسه او بانضمام قرینه الیه (لم ینتقل منه) الی الملزوم لان اللازم من حیث انه لازم یجوز ان یکون اعم ولا دلاله للعام علی الخاص (وحینئذ) ای واذا کان اللازم ملزوما (یکون الانتقال من الملزوم الی اللازم) کما فی المجاز فلا یتحقق الفرق.

والسکاکی ایضا معترف بان اللازم ما لم یکن ملزوما امتنع الانتقال منه ، وما یقال ان مراده ان اللزوم من الطرفین من خواص الکنایه دون المجاز او شرط لها دونه فمما لا دلیل علیه.

وقد یجاب بان مراده باللازم ما یکون وجوده علی سبیل التبعیه کطول النجاد التابع لطول القامه.

ولهذا جوز کون الکلام اخص کالضاحک بالفعل للانسان فالکنایه ان یذکر من المتلازمین ما هو تابع وردیف ویراد به ما هو متبوع ومردوف والمجاز بالعکس.

وفیه نظر ولا یخفی علیک ان لیس المراد باللزوم ههنا امتناع الانفکاک. (وهی) ای الکنایه (ثلاثه اقسام الاولی 🙂 تأنیثها باعتبار کونها عباره عن الکنایه (المطلوب بها غیر صفه ولا نسبه فمنها) ای فمن الاولی (ما هی معنی واحد) مثل ان یتفق فی صفه من الصفات اختصاص بموصوف معین عارض فتذکر تلک الصفه لیتوصل بها الی ذلک الموصوف (کقوله) الضاربین بکل ابیض مخذم.

(والطاعنین مجامع الاضغان) المخذم القاطع والضغن الحقد ومجامع الاضغان معنی واحد کنایه عن القلوب.

(ومنها ما هو مجموع معان) بان تؤخذ صفه فتضم الی لازم آخر وآخر لتصیر جملتها مختصه بموصوف فیتوصل بذکرها الیه (کقولنا کنایه عن الانسان حی مستوی القامه عریض الاظفار) ویسمّی هذا خاصه مرکبه (وشرطهما) ای وشرط هاتین الکنایتین (الاختصاص بالمکنی عنه) لیحصل الانتقال.

[شماره صفحه واقعی : 258]

ص: 1982

وجعل السکاکی الاولی منهما اعنی ما هی معنی واحد قریبه بمعنی سهوله المأخوذ والانتقال فیها لبساطتها واستغنائها عن ضم لازم الی آخر وتلفیق بینهما والثانیه بعیده بخلاف ذلک وهذه غیر البعیده بالمعنی الذی سیجیء.

(الثانیه) من اقسام الکنایه (المطلوب بها صفه) من الصفات کالجود والکرم ونحو ذلک وهی ضربان قریبه وبعیده (فان لم یکن الانتقال) من الکنایه الی المطلوب بواسطه قریبه والقریبه قسمان (واضحه) یحصل الانتقال منها بسهوله (کقولهم کنایه عن طول القامه طویل نجاده وطویل النجاد والاولی) ای طویل نجاده کنایه (ساذجه) لا یشوبها شیء من التصریح (وفی الثانیه) ای طویل النجاد (تصریح ما لتضمن الصفه) ای طویل (الضمیر) الراجع الی الموصوف ضروره احتیاجها الی مرفوع مسند الیه فیشتمل علی نوع تصریح بثبوت الطول له.

والدلیل علی تضمنه الضمیر انک تقول هند طویله النجاد والزیدان طویلا النجاد والزیدون طوال النجاد فتؤنث وتثنی وتجمع الصفه البته لاسنادها الی ضمیر الموصوف بخلاف هند طویل نجادها والزیدان طویل نجادهما والزیدون طویل نجادهم.

وانما جعلنا الصفه المضافه کنایه مشتمله علی نوع تصریح ولم نجعلها تصریحا للقطع بان الصفه فی المعنی صفه للمضاف الیه واعتبار الضمیر رعایه لامر لفظی وهو امتناع خلو الصفه عن معمول مرفوع بها (او خفیّه) عطف علی واضحه.

وخفاؤها بان یتوقف الانتقال منها علی تأمل واعمال رویّه (کقولهم کنایه عن الابله عریض القفاء) فان عرض القفاء وعظم الرأس بالافراط مما یستدل به علی البلاهه فهو ملزوم لها بحسب الاعتقاد.

لکن فی الانتقال منه الی البلاهه نوع خفاء لا یطّلع علیه کل احد.

ولیس الخفاء بسبب کثره الوسائط والانتقالات حتی یکون بعیده (وان کان الانتقال) من الکنایه الی المطلوب بها (بواسطه فبعیده کقولهم کثیر الرماد کنایه عن المضیاف فانه ینتقل من کثره الرماد الی کثره احراق الحطب تحت القدر

[شماره صفحه واقعی : 259]

ص: 1983

ومنها) ای ومن کثره الاحراق (الی کثره الطبائح ومنها الی کثره الاکله) جمع آکل (ومنها الی کثره الضیفان) بکسر الضاد جمع ضیف (ومنها الی المقصود) وهو المضیاف وبحسب قله الوسائط وکثرتها تختلف الدلاله علی المقصود وضوحا وخفاء.

(الثالثه) من اقسام الکنایه (المطلوب بها نسبه) ای اثبات امر لاخر او نفیه عنه وهو المراد بالاختصاص فی هذا المقام (کقوله ان السماحه والمرؤه) هی کمال الرجولیّه (والندی فی قبه ضربت علی ابن الحشرج. فانه اراد ان یثبت اختصاص ابن الحشرج بهذه الصفات) ای ثبوتها له (فترک التصریح) باختصاصه بها (بان یقول انه مختص بها او نحوه) مجرور عطفا علی ان یقول او منصوب عطفا علی انه مختص بها مثل ان یقول ثبتت سماحه ابن الحشرج او حصلت السماحه له ، او ابن الحشرج سمح ، کذا فی المفتاح.

وبه یعرف ان لیس المراد بالاختصاص ههنا الحصر (الی الکنایه) ای ترک التصریح ومال الی الکنایه (بان جعلها) ای تلک الصفات (فی قبّه) تنبیها علی ان محلها ذو قبّه وهی تکون فوق الخیمه یتخذها الرؤساء (مضروبه علیه) ای علی ابن الحشرج فافاد اثبات الصفات المذکوره له لانه اذا اثبت الامر فی مکان الرجل وحیزه فقد اثبت له (ونحوه) ای مثل البیت المذکور فی کون الکنایه لنسبه الصفه الی الموصوف بان تجعل فیما یحیط به ویشتمل علیه (قولهم المجد بین ثوبیه والکرم بین بردیه) حیث لم یصرح بثبوت المجد والکرم له بل کنّی عن ذلک بکونهما بین بردیه وبین ثوبیه.

فان قلت ههنا قسم رابع وهو ان یکون المطلوب بها صفه ونسبه معا کقولنا کثیر الرماد فی ساحه زید.

قلت لیس هذا کنایه واحده بل کنایتان احدهما المطلوب بها نفس الصفه وهی کثره الرماد کنایه عن المضیافیّه والثانیه المطلوب بها نسبه المضیّافیه الی زید وهو جعلها فی ساحته لیفید اثباتها له (والموصوف فی هذین القسمین) یعنی الثانی والثالث (قد یکون) مذکورا کما مر (و) قد یکون (غیر مذکور کما یقال فی عرض من یؤذی

[شماره صفحه واقعی : 260]

ص: 1984

المسلمین المسلم من سلم المسلمون من لسانه ویده) فانه کنایه عن نفی صفه الاسلام عن المؤذی وهو غیر مذکور فی الکلام.

واما القسم الاول وهو ما یکون المطلوب بالکنایه نفس الصفه وتکون النسبه مصرحا بها فلا یخفی ان الموصوف فیها یکون مذکورا لا محاله لفظا او تقدیرا. وقوله فی عرض من یؤذی معناه فی التعریض به یقال نظرت الیه من عرض بالضم ای من جانب وناحیه.

قال (السکاکی الکنایه تتفاوت الی تعریض وتلویح ورمز وایماء واشاره) وانما قال تتفاوت ولم یقل تنقسم لان التعریض وامثاله مما ذکر لیس من اقسام الکنایه فقط بل هو اعم کذا فی شرح المفتاح.

وفیه نظر والاقرب انه انما قال ذلک لان هذه الاقسام قد تتداخل ویختلف باختلاف الاعتبارات من الوضوح والخفاء وقله الوسائط وکثرتها (والمناسب للعریضه التعریض) ای الکنایه اذا کانت عرضیه مسوقه لاجل موصوف غیر مذکور کان المناسب ان یطلق علیها اسم التعریض لانه اماله الکلام الی عرض یدل علی المقصود یقال عرضت لفلان وبفلان اذا قلت قولا لغیره وانت تعنیه فکأنک اشرت به الی جانب وتریذ به جانبا آخر (و) المناسب (لغیرها) ای لغیر العرضیه (ان کثرت الوسائط) بین اللازم والملزوم کما فی کثیر الرماد وجبان الکلب ومهزول الفصیل (التلویح) لان التلویح هو ان تشیر الی غیرک من بعید.

(و) المناسب لغیرها (ان قلّت) الوسائط (مع خفاء) فی الملزوم کعریض القفاء وعریض الوساده (الرمز) لان الرمز هو ان تشیر الی قریب منک علی سبیل الخفیه لان حقیقته الاشاره بالشفه او الحاجب (و) المناسب لغیرها ان قلّت الوسائط (بلا خفاء) کما فی قوله او ما رأیت المجد القی رحله فی آل طلحه ثم لم یتحوّل (الایماء والاشاره. ثم قال) السکاکی (والتعریض قد یکون مجازا کقولک آذیتنی فستعرف وانت ترید) بتاء الخطاب (انسانا مع المخاطب دونه) ای لا ترید المخاطب لیکون اللفظ مستعملا فی غیر ما وضع له فقط فیکون مجازا (وان اردتهما) ای اردت

[شماره صفحه واقعی : 261]

ص: 1985

المخاطب وانسانا آخر معه جمیعا (کان کنایه) لانک اردت باللفظ المعنی الاصلی وغیره معا والمجاز ینافی اراده المعنی الاصلی (ولا بد فیهما) ای فی الصورتین (من قرینه) داله علی ان المراد فی الصوره الاولی هو الانسان الذی مع المخاطب وحده لیکون مجازا وفی الثانیه کلاهما جمیعا لیکون کنایه ، وتحقیق ذلک ان قولک آذیتنی فستعرف کلام دال علی تهدید المخاطب بسبب الایذاء ویلزم منه تهدید کل من صدر عنه الایذاء فان استعملته واردت به تهدید المخاطب وغیره من المؤذین کان کنایه وان اردت به تهدید غیر المخاطب بسبب الایذاء لعلاقه اشتراکه للمخاطب فی الایذاء اما تحقیقا واما فرضا وتقدیرا مع قرینه داله علی عدم اراده المخاطب کان مجازا.

[شماره صفحه واقعی : 262]

ص: 1986

فصل : أطبق البلغاء علی أن المجاز و الکنایه أبلغ من الحقیقه و التصریح

(لان الانتقال فیهما من الملزوم الی اللازم فهو کدعوی الشیء ببینه) فان وجود الملزوم یقتضی وجود اللازم لامتناع انفکاک الملزوم عن لازمه (و) اطبقوا ایضا علی (ان الاستعاره ابلغ من التشبیه لانها نوع من المجاز) وقد علم ان المجاز ابلغ من الحقیقه.

ولیس معنی کون المجاز والکنایه ابلغ ان شیئا منهما یوجب ان یحصل فی الواقع زیاده فی المعنی لا توجد فی الحقیقه والتصریح بل المراد انه یفید زیاده تأکید للاثبات ویفهم من الاستعاره ان الوصف فی المشبه بالغ حد الکمال کما فی المشبه به ولیس بقاصر فیه کما یفهم من التشبیه والمعنی لا یتغیر حاله فی نفسه بان یعبر عنه بعباره ابلغ.

وهذا مراد الشیخ عبد القاهر بقوله لیست مزیه قولنا رأیت اسدا علی قولنا رأیت رجلا هو والاسد سواء فی الشجاعه ان الاول افاد زیاده فی مساواته للاسد فی الشجاعه لم یفدها الثانی بل الفضیله وهی ان الاول افاد تأکیدا لاثبات تلک المساواه له لم یفده الثانی والله اعلم.

کمل القسم الثانی والحمد لله علی جزیل نواله والصلاه والسلام علی سیدنا محمد وآله واصحابه اجمعین.

[شماره صفحه واقعی : 263]

ص: 1987

[شماره صفحه واقعی : 264]

ص: 1988

الفن الثالث : فی البدیع

اشاره

(وهو علم یعرف به وجوه تحسین الکلام) ای یتصور به معانیها ویعلّم اعدادها وتفاصیلها بقدر الطاعه.

والمراد بالوجوه ما مر فی قوله وتتبعها وجوه اخر تورث الکلام حسنا وقبولا.

وقوله (بعد رعایه المطابقه) ای مطابقه الکلام لمقتضی الحال (و) رعایه (وضوح الدلاله) ای الخلو عن التعقید المعنوی اشاره الی ان هذه الوجوه انما تعد محسّنه للکلام بعد رعایه الامرین والا لکان کتعلیق الدرر علی اعناق الخنازیر والظرف اعنی قوله بعد رعایه متعلق بقوله تحسین الکلام.

(وهی) ای وجوه تحسین الکلام (ضربان معنوی) ای راجع الی تحسین المعنی اولا وبالذات وان کان قد یفید بعضها تحسین اللفظ ایضا (ولفظی) ای راجع الی تحسین اللفظ کذلک (اما المعنوی) قدّمه لان المقصود الاصلی والغرض الاولی هو المعانی والالفاظ توابع وقوالب لها (فمنه المطابقه وتسمی الطباق والتضاد ایضا.

وهی الجمع بین المتضادین ای معنیین متقابلین فی الجمله) ای یکون بینهما تقابل وتناف ولو فی بعض الصور سواء کان التقابل حقیقیا او اعتباریا وسواء کان تقابل التضاد او تقابل الایجاب والسلب او تقابل العدم والملکه او تقابل التضائف او ما یشبه شیئا من ذلک (ویکون) ذلک الجمع (بلفظین من نوع) واحد من انواع الکلمه (اسمین نحو (وَتَحْسَبُهُمْ أَیْقاظاً وَهُمْ رُقُودٌ) او فعلین نحو (یُحْیِی وَیُمِیتُ) او حرفین نحو (لَها ما کَسَبَتْ وَعَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ)).

فان فی اللام معنی الانتفاع وفی علی معنی التضرر ای لا ینتفع بطاعتها ولا یتضرر بمعصیتها غیرها (او من نوعین نحو (أَوَمَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ)) فانه قد اعتبر فی الاحیاء معنی الحیاه وفی الاماته معنی الموت والموت والحیاه مما یتقابلان وقد دل علی الاول بالاسم وعلی الثانی بالفعل (وهو) ای الطباق (ضربان طباق الایجاب

[شماره صفحه واقعی : 265]

ص: 1989

کما مر وطباق السلب وهو ان یجمع بین فعلی مصدر احدهما مثبت والاخر منفی او احدهما امر والاخر نهی فالاول (نحو قوله تعالی (وَلکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ) یعلمون) ظاهرا من الحیاه الدنیا.

(و) الثانی (نحو قوله تعالی (فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ ،) ومن الطباق) ما سماه بعضهم تدبیجا من دبّج المطر الارض اذا زیّنها وفسره بان یذکر فی معنی من المدح او غیره الوان لقصد الکنایه او التوریه واراد بالالوان ما فوق الواحد بقرینه الامثله فتدبیج الکنایه (نحو قوله تردّی) من تردّیت الثوب اخذته رداء (ثیاب الموت حمرا فما اتی لها) ای لتلک الثیاب (اللیل الا وهی من سندس خضر) یعنی ارتدی الثیاب الملطخه بالدم فلم ینقض یوم قتله ولم یدخل فی لیله الا وقد صارت الثیاب من سندس خضر من ثیاب الجنه فقد جمع بین الحمره والخضره وقصد بالاول الکنایه عن القتل وبالثانی الکنایه عن دخول الجنه.

وتدبیج التوریه کقول الحریری فمذ أغبّر العیش الاخضر ، وازورّ المحبوب الاصفر ، اسودّ یومی الابیض وابیّض فودی الاسود ، حتی رثی لی العدو الازرق ، فیاحبذا الموت الاحمر.

فالمعنی القریب للمحبوب الاصفر هو الانسان الذی له صفره والبعید هو الذهب وهو المراد ههنا فیکون توریه وجمع الالوان لقصد التوریه لا یقتضی ان یکون فی کل لون توریه کما توهمه بعض (ویلحق به) ای بالطباق شیئان احدهما الجمع بین معنیین یتعلق احدهما بما یقابل الاخر نوع تعلق مثل السببیه واللزوم (نحو قوله تعالی (أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ).

فان الرحمه وان لم تکن مقابله للشده لکنها مسببیه عن اللین) الذی هو ضد الشده.

(و) الثانی الجمع بین معنیین غیر متقابلین عبّر عنهما بلفظین یتقابل معناهما الحقیقی (نحو قوله لا تعجبی یا سلم من رجل) یعنی نفسه ضحک المشیب برأسه) ای ظهر ظهورا تاما (فبکی) ذلک الرجل فظهور الشیب لا یقابل البکاء الا انه قد

[شماره صفحه واقعی : 266]

ص: 1990

عبر عنه بالضحک الذی معناه الحقیقی مقابل للبکاء.

(ویسمی الثانی ایهام التضاد) لان المعنیین قد ذکرا بلفظین یوهمان التضاد نظرا الی الظاهر (ودخل فیه) ای فی الطباق بالتفسیر الذی سبق ما یختص باسم المقابله وان جعله السکاکی وغیره قسما برأسه من المحسنات المعنویه (وهی ان یؤتی بمعنیین) متوافقین (او اکثر ثم) یؤتی (بما یقابل ذلک) المذکور من المعنیین المتوافقین او المعانی المتوافقه (علی الترتیب) فیدخل فی الطباق لانه جمع بین معنیین متقابلین فی الجمله.

(والمراد بالتوافق خلاف التقابل) حتی لا یشترط ان یکونا متناسبین او متماثلین فمقابله الاثنین بالاثنین (نحو (فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَلْیَبْکُوا کَثِیراً)) اتی بالضحک والقله المتوافقین ثم بالبکاء والکثره المتقابلین لهما (و) مقابله الثلاثه بالثلاثه (نحو قوله ما احسن الدین والدنیا اذا اجتمعا ، واقبح الکفر والافلاس بالرجل) اتی بالحسن والدین والغنی ثم بما یقابلها من القبح والکفر والا فلاس علی الترتیب (و) مقابله الاربعه بالاربعه (نحو (فَأَمَّا مَنْ أَعْطی وَاتَّقی ، وَصَدَّقَ بِالْحُسْنی ، فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْری ، وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنی ، وَکَذَّبَ بِالْحُسْنی ، فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْری) ،) والتقابل بین الجمیع ظاهرا لا بین الاتقاء والاستغناء فبینه بقوله.

(والمراد باستغنی انه زهد فیما عند الله تعالی کانه استغنی عنه) ای اعرض عما عند الله تعالی (فلم یتق او) المراد باستغنی (استغنی بشهوات الدنیا عن نعیم الجنه فلم یتق) فیکون الاستغناء مستتبعا لعدم الاتقاء وهو مقابل للاتقاء فیکون هذا من قبیل قوله تعالی (أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ ،)

(وزاد السکاکی) فی تعریف المقابله قیدا آخر حیث قال هی ان تجمع بین شیئین متوافقین او اکثر وضدیهما (واذا شرط ههنا) ای فیما بین المتوافقین او المتوافقات (امر شرط ثمه) ای فیما بین ضدیهما او اضدادها (ضده) ای ضد ذلک الامر (کهاتین الایتین فانه لما جعل التیسیر مشترکا بین الاعطاء والاتقاء والتصدیق جعل ضده) ای ضد التیسیر وهو التعسیر المعبر عنه بقوله (فَسَنُیَسِّرُهُ

[شماره صفحه واقعی : 267]

ص: 1991

لِلْعُسْری) (مشترکا بین اضدادها) وهی البخل والاستغناء والتکذیب ، فعلی هذا لا یکون قوله ما احسن الدین الی آخره من المقابله لانه اشترط فی الدین والدنیا الاجتماع ولم یشترط فی الکفر والافلاس ضده.

(ومنه) ای من المعنوی (مراعاه النظیر ویسمی التناسب والتوفیق) والائتلاف والتلفیق (ایضا وهی جمع امر وما یناسبه لا بالتضاد) والمناسبه بالتضاد ان یکون کل منهما متقابلا للاخر ، وبهذا القید یخرج الطباق.

وذلک قد یکون بالجمع بین الامرین (نحو (الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ)) جمعا بین امرین (و) نحو (قوله) فی صفه الابل (کالقسیّ) جمع قوس (المعطفات) ای المنحنیات (بل الاسهم) جمع سهم (مبریه) ای منحوته (بل الاوتار) جمع وتر جمع بین ثلاثه امور (ومنها) ای من مراعاه النظیر ما یسمیه بعضهم تشابه الاطراف وهو ان یختم الکلام بما یناسب ابتدائه فی المعنی نحو (لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ) فان اللطیف یناسب کونه غیر مدرک بالابصار والخبیر یناسب کونه مدرکا بالابصار لان المدرک للشیء یکون خبیرا له عالما به.

(ویلحق بها) ای بمراعاه النظیر ان تجمع بین معنیین غیر متناسبین بلفظین یکون لهما معنیان متناسبان وان لم یکونا مقصودین ههنا (نحو (الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ وَالنَّجْمُ)) ای والنبات الذی ینجم ای یظهر من الارض لا ساق له کالبقول (وَالشَّجَرُ) الذی له ساق (یَسْجُدانِ) ای ینقادان لله تعالی فیما خلقا له ، فالنجم بهذا المعنی وان لم یکون مناسبا للشمس والقمر لکنه قد یکون بمعنی الکوکب وهو مناسب لهما (ویسمی ایهام التناسب) لمثل ما مر فی ایهام التضاد.

(ومنه) ای من المعنوی (الارصاد) وهو فی اللغه نصب الرقیب فی الطریق (ویسمیه بعضهم التسهیم) یقال برد مسهم فیه خطوط مستویه (وهو ان یجعل قبل العجز من الفقره) وهی فی النثر بمنزله البیت من النظم ، فقوله وهو یطبع الاسجاع بجواهر لفظه فقره ویقرع الاسماع بزواجر وعظه فقره اخری ، والفقره فی الاصل حلی یصاغ علی شکل فقره الظهر (او) من (البیت ما یدل علیه) ای علی العجز

[شماره صفحه واقعی : 268]

ص: 1992

وهو آخر کلمه من الفقره او البیت (اذا عرف الرویّ) فقوله ما یدل فاعل یجعل وقوله اذا عرف متعلق بقوله یدل والرویّ الحرف الذی یبنی علیه او آخر الابیات او الفقره ویجب تکرره فی کل منهما.

وقید بقوله اذا عرف الرویّ لان من الارصاد ما لا یعرف فیه العجز لعدم معرفه حرف الرویّ کما فی قوله تعالی (وَما کانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّهً واحِدَهً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْ لا کَلِمَهٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ فِیما فِیهِ یَخْتَلِفُونَ) فلو لم یعرف ان حرف الروی هو النون لربما توهم ان العجز فیما هم فیه اختلفوا او اختلفوا فیه فالارصاد فی الفقره (نحو (وَما کانَ اللهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَلکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ)) وفی البیت (نحو قوله اذا لم تستطع شیئا فدعه ، وجاوزه الی ما تستطیع.

ومنه) ای ومن المعنوی (المشارکه ، وهی ذکر الشیء بلفظ غیره لوقوعه) ای ذلک الشیء (فی صحبته) ای ذلک الغیر (تحقیقا او تقدیرا) ای وقوعا محققا او مقدرا (فالاول نحو قوله قالوا اقترح شیئا) من اقترحت علیه شیئا اذا سألته ایاه من غیر رویّه وطلبته علی سبیل التکلیف والتحکم وجعله من اقترح الشیء ابتدعه غیر مناسب علی ما لا یخفی (تجد) مجزوم علی انه جواب الامر من الاجاده وهی تحسین الشیء (لک طبخه ، قلت اطبخوا لی جبّه وقمیصا) ای خیطوا وذکر خیاطه الجبّه بلفظ الطبخ لوقوعها فی صحبه طبخ الطعام (ونحوه (تَعْلَمُ ما فِی نَفْسِی وَلا أَعْلَمُ ما فِی نَفْسِکَ)) حیث اطلق النفس علی ذات الله تعالی لوقوعه فی صحبه نفسی.

(والثانی) وهو ما یکون وقوعه فی صحبه الغیر تقدیرا (نحو) قوله تعالی (قُولُوا آمَنَّا بِاللهِ ، وَما أُنْزِلَ إِلَیْنا) الی قوله (صِبْغَهَ اللهِ) وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَهً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ) (وهو) ای قوله (صِبْغَهَ اللهِ) (مصدر) لانه فعله من صبغ کالجلسه من جلس وهی الحاله التی یقع علیها الصبغ (مؤکد لآمنا بالله ای تطهیر الله لان الایمان یطهّر النفوس) فیکون آمنّا مشتملا علی تطهیر الله لنفوس المؤمنین ودالا علیه فیکون صبغه الله بمعنی تطهیر الله مؤکدا لمضمون قوله (آمَنَّا بِاللهِ) ثم اشار الی وقوع تطهیر الله فی صحبه ما یعبر عنه بالصبغ تقدیرا بقوله (والاصل فیه) ای فی هذا المعنی وهو ذکر

[شماره صفحه واقعی : 269]

ص: 1993

التطهیر بلفظ الصبغ (ان النصاری کانوا یغمسون اولادهم فی ماء اصفر یسمونه المعمودیه ویقولون انه) ای الغمس فی ذلک الماء (تطهیر لهم) فاذا فعل الواحد منهم بولده ذلک قال الآن صار نصرانیا حقا فامر المسلمون بان یقولوا للنصاری قولا آمنا بالله وصبغنا الله بالایمان صبغه لا مثل صبغتنا وطهّرنا به تطهیرا لا مثل تطهیرنا.

هذا اذا کان الخطاب فی قوله (قُولُوا آمَنَّا بِاللهِ) للکافرین وان کان الخطاب للمسلمین فالمعنی ان المسلمین امروا بان یقولوا صبغنا الله بالایمان صبغه ولم یصبغ صبغتکم ایها النصاری (فعبر عن الایمان بالله بصبغه الله للمشارکه) لوقوعه فی صحبه صبغه النصاری تقدیرا (بهذه القرینه) الحالیه التی هی سبب النزول من غمس النصاری اولادهم فی الماء الاصفر وان لم یذکره ذلک لفظا.

(ومنه) ای ومن المعنوی (المزاوجه ، وهی ان تزاوج) ای توقع المزاوجه علی ان الفعل مسند الی ضمیر المصدر او الی الظرف اعنی قوله (بین معنیین فی الشرط والجزاء) والمعنی بجعل معنیان واقعان فی الشرط والجزاء مزدوجین فی ان یرتب علی کل منهما معنی رتب علی الاخر (کقوله اذا ما نهی الناهی) ومنعنی عن حبها (فلجّ بی الهوی) لزمنی (اصاخت الی الواشی) ای استمعت الی النمام الذی یشی حدیثه ویزیّنه وصدقته فیما افتری علی (فلج بها الهجر) زواج بین نهی الناهی واصاختها الی الواشی الواقعین فی الشرط والجزاء فی ان رتب علیهما لجاج شیء.

وقد یتوهم من ظاهر العباره ان المزاوجه هی ان نجمع بین معنیین فی الشرط ومعنیین فی الجزاء کما جمع فی الشرط بین نهی الناهی ولجاج الهوی وفی الجزاء بین اصاختها الی الواشی ولجاج الهجر وهو فاسد اذ لا قائل بالمزاوجه فی مثل قولنا اذا جاءنی زید فسلم علّی اجلسته فانعمت علیه.

وما ذکرنا هو المأخوذ من کلام السلف.

(ومنه) ای من المعنوی (العکس) والتبدیل (وهو ان یقدم جزء من الکلام علی جزء) آخر (ثم یؤخر) ذلک المقدم عن الجزء المؤخر اولا ، والعباره الصریحه ما ذکره بعضهم وهو ان تقدم فی الکلام جزءا ثم تعکس فتقدم ما اخّرت وتؤخر ما قدّمت.

[شماره صفحه واقعی : 270]

ص: 1994

وظاهر عباره المصنف صادق علی نحو عادات السادات اشرف العاده وهو لیس من العکس (ویقع) العکس (علی وجوه منها ان یقع بین احد طرفی جمله وبین ما اضیف الیه ذلک الطرف نحو عادات السادات سادات العادات) فالعادات احد طرفی الکلام والسادات مضاف الیه لذلک الطرف.

وقد وقع العکس بینهما بان قدم اولا العادات علی السادات ثم السادات علی العادات.

(ومنها) ای من الوجوه (ان یقع بین متعلقی فعلین فی جملتین نحو (یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَیُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ)) فالحی والمیت متعلقان بیخرج وقد قدّم اولا الحی علی المیت وثانیا المیت علی الحی.

(ومنها) ای من الوجوه (ان یقع بین لفظین فی طرفی جملتین نحو (لا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلا هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَ)) قدم اولاهن علی هم وثانیاهم علی هن وهما لفظان وقع احدهما فی جانب المسند الیه والآخر فی جانب المسند.

(ومنه) ای من المعنوی (الرجوع ، وهو العود الی الکلام السابق بالنقض) ای بنقضه وابطاله (لنکته کقوله قف بالدیار التی لم یعفها القدم) ای لم یبلها تطاول الزمان وتقادم العهد ثم عاد الی ذلک الکلام ونقضه بقوله (بلی وغیّرها الاریاح والدیم) ای الریاح والامطار والنکته اظهار التحیر والتدّ له کانه اخبر اولا بمالا تحقق له ثم افاق بعض الافاقه فنقض الکلام السابق قائلا بلی عفاها القدم وغیرها الاریاح والدیم (ومنه) ای ومن المعنوی (التوریه وتسمی الایهام ایضا ، وهو ان یطلق لفظ له معنیان قریب وبعید ویراد به البعید) اعتمادا علی قرینه خفیّه (وهی ضربان) الاولی (مجرده وهی) التوریه (التی لا تجامع شیئا مما یلائم) المعنی (القریب نحو (الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی)) فانه اراد باستوی معناه البعید وهو استولی ولم یقرن به شیء مما یلائم المعنی القریب الذی هو الاستقرار (و) الثانیه (مرشحه) وهی التی تجامع شیئا مما یلائم المعنی القریب (نحو (وَالسَّماءَ بَنَیْناها بِأَیْدٍ) اراد بالایدی معناه البعید وهو القدره وقد قرن لها ما یلائم المعنی القریب الذی هو

[شماره صفحه واقعی : 271]

ص: 1995

الجاریه المخصوصه وهو قوله (بَنَیْناها) اذ البناء یلائم الید وهذا مبنی علی ما اشتهر بین اهل الظاهر من المفسرین والا فالتحقیق ان هذا تمثیل وتصویر لعظمته وتوقیف علی کنه جلاله من غیر ان یتمحّل للمفردات حقیقه او مجازا (ومنه) ای ومن المعنوی (الاستخدام وهو ان یراد بلفظ له معنیان احدهما ثم یراد بضمیره) ای بالضمیر العائد الی ذلک اللفظ (معناه الاخر او یراد باحد ضمیریه احدهما) ای احد المعنیین ثم یراد بالاخری معناه الاخر ویجوز فی کلیهما ان یکونا حقیقیین وان یکونا مجازیین او ان یکونا مختلفین (فالاول) وهو ان یراد باللفظ احد المعنیین وبضمیره معناه الاخر (کقوله اذا نزل السماء بارض قوم ، رعیناه وان کانوا غضابا) جمع غضبان اراد بالسماء الغیث وبالضمیر الراجع الیه فی رعیناه ، النبت وکلا المعنیین مجازی (والثانی) وهو ان یراد باحد ضمیریه احد المعنیین وبالضمیر الاخر معناه الاخر (کقوله فسقی الغضا والساکنیه وان هم ، شبّوه بین جوانحی وضلوعی) اراد باحد ضمیری الغضا اعنی المجرور فی الساکنیه المکان الذی فیه شجره الغضا وبالاخر اعنی المنصوب فی شبوه النار الحاصله من شجره الغضا وکلاهما مجازی (ومنه) ای من المعنوی (اللف والنشر ، وهو ذکر متعدد علی التفصیل او الاجمال ثم) ذکر (ما لکل واحد من آحاد هذا المتعدد من غیر تعیین ثقه) ای الذکر بدون التعیین لاجل الوثوق (بان السامع یرده الیه) ای یرد ما لکل من آحاد هذا المتعدد الی ما هو له لعلمه بذلک بالقرائن اللفظیه او المعنویه (فالاول) وهو ان یکون ذکر المتعدد علی التفصیل (ضربان لان النشر اما علی ترتیب اللف) بان یکون الاول من المتعدد فی النشر للاول من المتعدد فی اللف والثانی للثانی وهکذا الی الاخر (نحو (وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ)) ذکر اللیل والنهار علی التفصیل ثم ذکر ما للیل وهو السکون فیه وما للنهار وهو الابتغاء من فضل الله فیه علی الترتیب.

فان قیل عدم التعیین فی الایه ممنوع فان المجرور من فیه عائد الی اللیل لا محاله.

[شماره صفحه واقعی : 272]

ص: 1996

قلنا نعم ولکن باعتبار احتمال ان یعود الی کل من اللیل والنهار یتحقق عدم التعیین (واما علی غیر ترتیبه) ای ترتیب اللف سواء کان معکوس الترتیب (کقوله کیف اسلو وانت حقف) وهو البقاء من الرمل (وغصن ، وغزال لحظا وقد اوردفا) فاللحظ للغزال والقد للغصن والردف للحقف او مختلطا کقولک هو شمس واسد وبحر جودا وبهاءا وشجاعه.

(والثانی) وهو ان یکون ذکر المتعدد علی الاجمال (نحو قوله تعالی (وَقالُوا لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّهَ إِلَّا مَنْ کانَ هُوداً أَوْ نَصاری)) فان الضمیر فی قالوا للیهود والنصاری فذکر الفریقان علی وجه الاجمال بالضمیر العائد الیهما ثم ذکر ما لکل منهما (ای قالت الیهود لن یدخل الجنه الا من کان هودا وقالت النصاری لن یدخل الجنه الا من کان نصاری فلفّ) بین الفریقین او القولین اجمالا (لعدم الالتباس) والثقه بان السامع یردّ الی کل فریق او کل قول مقوله (للعلم) بتضلیل کل فریق صاحبه واعتقاده ان داخل الجنه هو لا صاحبه.

ولا یتصور فی هذا الضرب الترتیب وعدمه.

ومن غریب اللف والنشر ان یذکر متعددان او اکثر ثم یذکر فی نشر واحد ما یکون لکل من آحاد کل المتعددین کما تقول الراحه والتعب فی العدل والظلم قد سد من ابوابها ما کان مفتوحا وفتح من طرقها ما کان مسدودا.

(ومنه) ای ومن المعنوی (الجمع) وهو ان یجمع بین متعدد اثنین او اکثر (فی حکم واحد کقوله تعالی (الْمالُ وَالْبَنُونَ زِینَهُ الْحَیاهِ الدُّنْیا) ونحو قوله) ای قول ابی العتاهیه ، علمت یا مجاشع بن مسعده (ان الشباب والفراغ والجده) ای الاستغناء (مفسده) ای داعیه الی الفساد (للمرء ایّ مفسده.

ومنه) ای ومن المعنوی (التفریق وهو ایقاع تباین بین امرین من نوع فی المدح او غیره کقوله ما نوال الغمام وقت ربیع کنوال الامیر یوم سخاء فنوال الامیر بدره عین) هی عشره آلاف درهم (ونوال الغمام قطره ماء) اوقع التباین بین النوالین.

[شماره صفحه واقعی : 273]

ص: 1997

(ومنه) ای ومن المعنوی (التقسیم وهو ذکر متعدد ثم اضافه ما لکل الیه علی التعیین) وبهذا القید یخرج اللف والنشر وقد اهمله السکاکی فتوهم بعضهم ان التقسیم عنده اعم من اللف والنشر.

اقول ان ذکر الاضافه مغن عن هذا القید اذ لیس فی اللف والنشر اضافه ما لکل الیه بل یذکر فیه ما لکل الیه حتی یضیفه السامع الیه ویرده (کقوله) ای قول المتلمّس (ولا یقیم علی ضیم) ای ظلم (یراد به) الضمیر عائد الی المستثنی منه المقدر العام (الا الاذلان) فی الظاهر فاعل لا یقیم وفی التحقیق یدل ای لا یقیم احد علی ظلم یقصد به الاهذان (عیر الحی) وهو الحمار (والوتد هذا) ای عیر الحی (علی الخسف) ای الذل (مربوط برمته) هی قطعه حبل بالیه (وذا) ای الوتد (یشجّ) ای یدق ویشق رأسه (فلا یرثی) ای فلا یرق ولا یرحم (له احد) ذکر العیر والوتد ثم اضاف الی الاول الربط علی الخسف والی الثانی الشج علی التعیین.

وقیل لا تعیین لان هذا وذا متساویان فی الاشاره الی القریب فکل منهما یحتمل ان یکون اشاره الی العیر والی الوتد فالبیت من اللف والنشر دون التقسیم.

وفیه نظر لانا لا نسلم التساوی بل فی حرف التشبیه ایماء الی ان القرب فیه اقل بحیث یحتاج الی تنبیه ما بخلاف المجرد عنها فهذا للقریب اعنی العیر وذا للاقرب اعنی الوتد.

وامثال هذه الاعتبارات لا ینبغی ان تهمل فی عبارات البلغاء بل لیست البلاغه الا رعایه امثال ذلک.

(ومنه) ای ومن المعنوی (الجمع مع التفریق وهو ان یدخل شیئان فی معنی ویفرق بین جهتی الادخال کقوله فوجهک کالنار فی ضوئها ، وقلبی کالنار فی حرها) ادخل قلبه ووجه الحبیب فی کونهما کالنار ثم فرق بینهما بان وجه الشبه فی الوجه الضوء واللمعان وفی القلب الحراره والاحتراق.

(ومنه) ای ومن المعنوی (الجمع مع التقسیم ، وهو جمع متعدد تحت حکم

[شماره صفحه واقعی : 274]

ص: 1998

ثم تقسیمه او العکس) ای من تقسیم متعدد ثم جمعه تحت حکم (فالاول) ای الجمع ثم التقسیم (کقوله حتی اقام) ای الممدوح ولتضمین الاقامه معنی التسلیط عدّاها بعلی فقال (علی ارباض) جمع ربض وهو ما حول المدینه (خرشنه) وهی بلده من بلاد الروم (تشقی به الروم والصلبان) جمع صلیب النصاری (والبیع) جمع بیعه وهی معبدهم وحتی متعلق بالفعل فی البیت السابق اعنی قاد المقانب ای العساکر جمع فی هذا البیت شقاء الروم بالممدوح ثم قسم فقال (للسبی ما نکحوا والقتل ما ولدوا) ذکر ما دون من اهانه وقله المبالات بهم کانهم من غیر ذوی العقول وملایمه بقوله (والنهب ما جمعوا والنار ما زرعوا والثانی) ای التقسیم ثم الجمع (کقوله قوم اذا حاربوا ضرّ واعدوهم ، او حاولوا) ای طلبوا (النفع فی اشیاعهم) ای اتباعهم وانصارهم (نفعوا سجیّه) او غریزه وخلق (وتلک) الخصله (منهم غیر محدثه ان الخلائق) جمع خلیقه والطبیعه وهی الخلق (فاعلم شرّها البدع) جمع بدعه وهی المبتدعات والمحدثات قسم فی الاول صفه الممدوحین الی ضرر الاعداء ونفع الاولیاء ثم جمعها فی الثانی تحت کونها سجیه.

(ومنه) ای ومن المعنوی (الجمع مع التفریق والتقسیم).

وتفسیره ظاهر مما سبق فلم یتعرض له (کقوله تعالی (یَوْمَ یَأْتِ)) یعنی یأتی الله ای امره او یأتی الیوم ای هو له والظرف منصوب باضمار اذکروا بقوله (لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ) ای بما ینتفع من جواب او شفاعه (إِلَّا بِإِذْنِهِ).

فَمِنْهُمْ) ای من اهل الموقف (شَقِیٌّ) مقضی له بالنار (وَسَعِیدٌ) مقضی له بالجنه (فَأَمَّا الَّذِینَ شَقُوا فَفِی النَّارِ لَهُمْ فِیها زَفِیرٌ) ای اخراج النفس بشده (وَشَهِیقٌ) رده بشده (خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ) ای سموات الاخره وارضها.

وهذه العباره کنایه عن التأبید ونفی الانقطاع (إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ) ای الا وقت مشیئه الله تعالی (إِنَّ رَبَّکَ فَعَّالٌ لِما یُرِیدُ) من تخلید البعض کالکفار واخراج البعض کالفساق (وَأَمَّا الَّذِینَ سُعِدُوا فَفِی الْجَنَّهِ خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ

[شماره صفحه واقعی : 275]

ص: 1999

إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ) ای غیر مقطوع بل ممتد الی غیر النهایه ومعنی الاستثناء فی الاول ان بعض الاشقیاء لا یخلدون فی النار کالعصاه من المؤمنین الذین شقوا بالعصیان.

وفی الثانی ان بعض السعداء لا یخلّدون فی الجنه بل یفارقونها ابتداء یعنی ایام عذابهم کالفساق من المؤمنین الذی سعدوا بالایمان والتأبید من مبدأ معین فکما ینتقض باعتبار الانتهاء فکذلک باعتبار الابتداء.

فقد جمع الانفس بقوله (لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ) ثم فرق بینهم بان بعضهم شقی وبعضهم سعید بقوله (فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَسَعِیدٌ) ثم قسم بان اضاف الی الاشقیاء ما لهم من عذاب النار والی السعداء ما لهم من نعیم الجنه بقوله (فَأَمَّا الَّذِینَ شَقُوا) الی آخر الایه.

(وقد یطلق التقسیم علی امرین آخرین احدهما ان یذکر احوال الشییء مضافا الی کل من تلک الاحوال) ما یلیق به کقوله سأطلب حقی بالقناء والمشایخ ، کانهم من طول ما التثموا مرد (ثقال) ای لشده وطائهم علی الاعداء (اذا لاقوا) ای حاربوا الاعداء (خفاف) ای مسرعین الی الاجابه (اذا دعوا) الی کفایه مهمّ ودفاع ملمّ (کثیر اذا شدّوا) لقیام واحد مقام الجماعه (قلیل اذا عدّوا ،) ذکر احوال المشایخ واضاف الی کل حال ما یناسبها بان اضاف الی الثقل حال الملاقاه والی الخفه حال الدعاء وهکذا الی الاخر (والثانی استیفاء اقسام الشییء کقوله تعالی (یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ إِناثاً وَیَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ الذُّکُورَ) او یزوجهم ذکرانا واناثا ویجعل من یشاء عقیما) فان الانسان اما ان لا یکون له ولد او یکون له ولد ذکرا او انثی او ذکر وانثی وقد استوفی فی الایه جمیع الاقسام.

(ومنه) ای ومن المعنوی (التجرید وهو ان ینتزع من امر ذی صفه) امر (آخر مثله فیها) ای مماثل لذلک الامر ذی الصفه فی تلک الصفه (مبالغه) ای لاجل المبالغه وذلک (لکمالها) ای تلک الصفه (فیه) ای فی ذلک الامر حتی کانه بلغ من الاتصاف بتلک الصفه الی حیث یصح ان ینتزع منه موصوف آخر بتلک الصفه.

(وهو) ای التجرید (اقسام منها) ای ما یکون بمن التجریدیه (نحو قولهم

[شماره صفحه واقعی : 276]

ص: 2000

لی من فلان صدیق حمیم) ای قریب یهتم لامره. (ای بلغ فلان من الصداقه حدّا صح معه) ای مع ذلک الحد (ان یستخلص معه) ای من فلان صدیق. (آخر مثله فیها) ای فی الصداقه.

(ومنها) ما یکون بالباء التجریدیه الداخله علی المنتزع منه (نحو قولهم لئن سألت فلانا لتسألن به البحر) بالغ فی اتصافه بالسماحه حتی انتزع منه بحرا فی السماحه.

(ومنها) ما یکون بدخول باء المعیه فی المنتزع (نحو قوله وشوهاء) ای فرس قبیح المنظر لسعه اشداقها او لما اصابها من شدائد الحرب (تعدوا) ای تسرع (بی الی صارخ الوغی ،) ای مستغیث فی الحرب (بمستلئم) ای لابس لامه وهی الدرع والباء للملابسه والمصاحبه (مثل الفتیق) هو الفحل المکرم (المرّحل) من رحّل البعیر اشخصه من مکانه وارسله ای تعدو بی ومعی من نفسی مستعد للحرب بالغ فی استعداده للحرب حتی انتزع منه مستعدا آخر.

(ومنها) ای ما یکون بدخول فی فی المنتزع منه (نحو قوله تعالی (لَهُمْ فِیها دارُ الْخُلْدِ) ای فی جهنم وهی دار الخلد) لکنه انتزع منه دارا اخری وجعلها معده فی جهنم لاجل الکفار تهویلا لامرها ومبالغه فی اتصافها بالشده.

(ومنها) ما یکون بدون توسط حرف (نحو قوله فلئن بقیت لارحلن بغزوه ، تحوی) ای تجمع (الغنائم او یموت) منصوب باضمار ان ای الا ان یموت (کریم) یعنی نفسه انتزع من نفسه کریما مبالغه فی کرمه ، فان قیل هذا من قبیل الالتفات من التکلم الی الغیبه ، قلنا لا ینافی التجرید علی ما ذکرنا.

(وقیل تقدیره او یموت منی کریم) فیکون من قبیل لی من فلان صدیق حمیم ولا یکون قسما آخر.

(وفیه نظر) لحصول التجرید تمام المعنی بدون هذا التقدیر.

(ومنها) ما یکون بطریق الکنایه (نحو قوله یا خیر من یرکب المطیّ ولا یشرب کاسا بکف من بخلا) ای تشرب الکاس بکف الجواد انتزع منه جواد یشرب

[شماره صفحه واقعی : 277]

ص: 2001

هو بکفّه علی طریق الکنایه لانّه اذا نفی عنه الشرب بکف البخیل فقد ثبت له الشرب بکف کریم ومعلوم انه یشرب بکفه فهو ذلک الکریم ، وقد خفی هذا علی بعضهم فزعم ان الخطاب ان کان لنفسه فهو تجرید والا فلیس من التجرید فی شییء بل کنایه عن کون الممدوح غیر بخیل ، واقول الکنایه لا ینافی التجرید علی ما قررناه ولو کان الخطاب لنفسه لم یکن قسما بنفسه بل داخل فی قوله (ومنها مخاطبه الانسان نفسه) وبیان التجرید فی ذلک انه ینتزع من نفسه شخصا آخر مثله فی الصفه التی سبق لها الکلام ثم یخاطبه (کقوله لا خیل عندک تهدیها ولا مال فلیسعد النطق ان لم یسعد الحال) ای الغنی فکانه انتزع من نفسه شخصا آخر مثله فی فقد الخیل والمال وخاطبه.

(ومنه) ای ومن المعنوی (المبالغه المقبوله) لان المردوده لا تکون من المحسنات ، وفی هذا اشاره الی الرد علی من زعم ان المبالغه مقبوله مطلقا وعلی من زعم انها مردوده مطلقا ، ثم انه فسر مطلق المبالغه وبین اقسامها والمقبوله منها والمردوده منها فقال (والمبالغه) مطلقا (ان یدعی لوصف بلوغه فی الشده او الضعف حدا مستحیلا او مستبعدا) وانما یدعی ذلک (لئلا یظن انه) ای ذلک الوصف (غیر متناه فیه) ای فی الشده او الضعف ، وتذکیر الضمیر وافراده باعتبار عوده الی احد الامرین (وتنحصر) المبالغه (فی التبلیغ والاغراق والغلوّ) لا بمجرد الاستقراء بل بالدلیل القطعی.

وذلک (لان المدعی ان کان ممکنا عقلا وعاده فتبلیغ کقوله فعادی) یعنی الفرس (عداءا) هو الموالاه بین الصیدین یصرع احدهما الی اثر الاخر فی طلق واحد (بین ثور) یعنی الذکر من بقر الوحش (ونعجه) یعنی الانثی منها (دراکا) ای متتابعا (فلم ینضح بماء فیغسل) مجزوم معطوف علی ینضح ای لم یعرق فلم یغسل.

ادعی ان فرسه ادرک ثورا ونعجه فی مضمار واحد ولم یعرق ، وهذا ممکن عقلا وعاده (وان کان ممکنا عقلا لا عاده فاغراق کقوله ونکرم جارنا ما دام فینا ، ونتبعه) من الاتباع ای نرسل (الکرامه) علی اثره (حیث مالا) ای سار وهذا ممکن

[شماره صفحه واقعی : 278]

ص: 2002

عقلا وممتنع عاده (وهما) ای التبلیغ والاغراق (مقبولان والا) ای وان لم یکن ممکنا لا عقلا ولا عاده لامتناع ان یکون ممکنا عاده ممتنعا عقلا اذ کل ممکن عاده ممکن عقلا ولا ینعکس (فغلو کقوله واخفت اهل الشرک حتی انه) الضمیر للشأن (لتخافک النطف التی لم تخلق) فان خوف النطفه الغیر المخلوقه ممتنع عقلا وعاده والمقبول منه) ای من الغلو (اصناف منها ما ادخل علیه ما یقربه الی الصحه نحو) لفظه ((یَکادُ) فی قوله تعالی (یَکادُ زَیْتُها یُضِیءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ ،) ومنها ما تضمن نوعا حسنا من التخییل کقوله عقدت سنابکها) ای حوافر الجیاد (علیها) یعنی فوق رؤسها (عثیرا) بکسر العین ای غبارا.

ومن لطائف العلامه فی شرح المفتاح العثیر الغبار ولا تفتح فیه العین.

والطف من ذلک ما سمعت ان بعض البّغالین کان یسوق بغلته فی سوق بغداد وکان بعض عدول دار القضاء حاضرا فضرطت البغله فقال البغال علی ما هو دأبهم بحلیه العدل بکسر العین یعنی احد شقی الوقر فقال بعض الظرفاء علی الفور افتح العین فان المولی حاضر.

ومن هذا القبیل ما وقع لی فی قصیده علا : فاصبح یدعوه الوری ملکا ، وریثما فتحوا عینا غدا ملکا.

ومما یناسب هذا المقام ان بعض اصحابی ممن الغالب علی لهجتهم اماله الحرکات نحو الفتحه اتانی بکتاب فقلت لمن هو فقال لمولانا عمر بفتح العین فضحک الحاضرون فنظر الی کالمتعرف عن سبب ضحکهم المسترشد بطریق الصواب فرمزت الیه بعض الجفن وضم العین فتفطن للمقصود واستظرف الحاضرون ذلک (لو تبتغی) ای تلک الجیاد (عنقا) هو نوع من السیر (علیه) ای علی ذلک العثیر (لا مکنا) ای العنق ادعی ان تراکم الغبار المرتفع من سنابک الخیل فوق رؤسها بحیث صار ارضا یمکن سیرها علیه.

وهذا ممتنع عقلا وعاده لکنه تخییل حسن (وقد اجتمعا) ای ادخال ما یقربه الی الصحه وتضمن التخییل الحسن (فی قوله یخیل لی ان سمر الشهب فی الدجی ،

[شماره صفحه واقعی : 279]

ص: 2003

وشدّت باهدابی الیهن اجفانی) ای یوقع فی خیالی ان الشهب محکمه بالمسامیر لا تزول عن مکانها وان اجفان عینی قد شدت باهدابها الی الشهب لطول ذلک اللیل وغایه سهری فیه.

وهذا تخییل حسن ولفظ یخیل یقربه من الصحه ویزیده حسنا (ومنها ما اخرج مخرج الهزل والخلاعه کقوله اسکر بالامس ان عزمت علی الشرب غدا ان ذا من العجب) (ومنه) ای ومن المعنوی (المذهب الکلامی وهو ایراد حجه للمطلوب علی طریقه اهل الکلام) وهو ان تکون بعد تسلیم المقدمات مستلزمه للمطلوب (نحو (لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَهٌ إِلَّا اللهُ لَفَسَدَتا)) واللازم وهو فساد السموات والارض باطل لان المراد به خروجهما عن النظام الذی هما علیه فکذا الملزوم وهو تعدد الالهه وهذه الملازمه من المشهورات الصادقه التی یکتفی بها فی الخطابیات دون القطعیات المعتبره فی البرهانیات (وقوله حلفت فلم اترک لنفسک ریبه) ای شکا (ولیس وراء الله للمرء مطلب) ای هو اعظم المطالب والحلف به اعلی الاحلاف فکیف یحلف به کاذبا (لئن کنت) اللام لتوطئه القسم (قد بلغت عنی جنایه ، لمبلغک) اللام جواب القسم (الواشی اغشّ) من غش اذا خان (واکذب ولکننی کنت امرءا لی جانب.

من الارض فیه ای فی ذلک الجانب (مستراد) ای موضع طلب الرزق من راد الکلاء وارتاده (ومذهب) ای موضع ذهاب للحاجات (ملوک) ای فی ذلک الجانب ملوک (واخوان اذا ما مدحتهم احکّم فی اموالهم) ای اتصرف فیها کیف شئت (واقرب) عندهم واصیر رفیع المرتبه (کفعلک) ای کما تفعله انت (فی قوم ازاک اصطنعتهم) ای واحسنت الیهم (فلم ترهم فی مدحهم لک اذنبوا) ای لا تعاتبنی علی مدح آل جفنه المحسنین الی والمنعمین علی کما لا تعاتب قوما احسنت الیهم فمدحوک ان مدح اولئک لا یعد ذنبا کذلک مدحی لمن احسن الی.

وهذه الحجه علی طریق التمثیل الذی یسمیه الفقهاء قیاسا.

ویمکن رده الی صوره قیاس استثنائی ای لو کان مدحی لال جفنه ذنبا لکان مدح ذلک القوم لک ایضا ذنبا واللازم باطل فکذا الملزوم (منه) ای ومن المعنوی

[شماره صفحه واقعی : 280]

ص: 2004

(حسن التعلیل وهو ان یدعی لوصف عله مناسبه له باعتبار لطیف) ای بان ینظر نظرا یشتمل علی لطف ودقه (غیر حقیقی) ای لا یکون ما اعتبر عله له فی الواقع کما اذا قلت قتل فلان اعادیه لدفع ضررهم فانه لیس فی شیء من حسن التعلیل وما قیل من ان هذا الوصف اعنی غیر حقیقی لیس بمفید لان الاعتبار لا یکون الا غیر حقیقی فغلط ومنشأه ما سمع ان ارباب المعقول یطلقون الاعتباری علی ما یقابل الحقیقی.

ولو کان الامر کما توهم لوجب ان یکون جمیع اعتبارات العقل غیر مطابق للواقع (وهو اربعه اضرب لان الصفه) التی ادعی لها عله مناسبه (اما ثابته قصد بیان علتها او غیر ثابته ارید اثباتها والاولی اما ان لا یظهر لها فی العاده عله) وان کانت لا تخلو فی الواقع عن عله (کقوله لم یحک) ای لم یشابه (نائلک) ای عطائک (السحاب وانما حمّت به) ای صارت محمومه بسبب نائلک وتفوقه علیها (فصبیبها الرحضاء) ای فالمصبوب من السحاب ، هو عرق الحمی فنزول المطر من السحاب صفه ثابته لا یظهر لها فی العاده عله.

وقد علّله بانه عرق حماها الحادثه بسبب عطاء الممدوح (او یظهر لها) ای لتلک الصفه (عله غیر) العله (المذکوره) لتکون المذکوره غیر حقیقیه فتکون من حسن التعلیل (کقوله ما به قتل اعادیه ولکن یتقی اخلاف ما ترجو الذئاب فان قتل الاعداء فی العاده لدفع مضرتهم) وصفوه المملکه عن منازعتهم (لا لما ذکره) من ان طبیعه الکرم قد غلبت علیه ومحبه صدق رجاء الراجین بعثته علی قتل اعادیه لما علم من انه اذا توجه الی الحرب صارت الذئاب ترجوا اتساع الرزق علیها بلحوم من یقتل من الاعادی.

وهذا مع انه وصف بکمال الجود وصف بکماله الشجاعه حتی ظهر ذلک للحیوانات العجم.

(والثانیه) ای الصفه الغیر الثابته التی ارید اثباتها (اما ممکنه کقوله یا واشیا حسنت فینا اسائته ، نجّی حذارک) ای حذاری ایاک (انسانی) ای انسان

[شماره صفحه واقعی : 281]

ص: 2005

عینی (من الغرق فان استحسان اسائه الواشی ممکن لکن لما خالف) ای الشاعر (للناس فیه) اذ لا یستحسنه الناس (عقبّه) ای عقب الشاعر استحسان اسائه الواشی (بان حذاره منه) ای من الواشی (نجی انسانه من الغرق فی الدموع) حیث ترک البکاء خوفا منه (او غیر ممکنه کقوله لو لم تکن نیّه الجوزاء خدمته ، لما رأیت علیها عقد منتطق) من انتطق ای شد النطاق.

وحول الجوزاء کواکب یقال لها نطاق الجوزاء فنیه الجوزاء خدمه الممدوح صفه غیر ممکنه الممدوح صفه غیر ممکنه قصد اثباتها کذا فی الایضاح.

وفیه بحث لان مفهوم هذا الکلام هو ان نیه الجوزاء خدمه الممدوح عله لرؤیه عقد النطاق علیها اعنی لرؤیه حاله شبیهه بانتطاق المنتطق کما یقال لو لم تجئنی لم اکرمک یعنی ان عله الاکرام هی المجیء وهذه صفه ثابته قصد تعلیلها بنیه الخدمه الممدوح فیکون من الضرب الاول وهو الصفه الثابته التی قصد علتها.

وما قیل من انه اراد ان الانتطاق صفه ممتنعه الثبوت للجوزاء وقد اثبتها الشاعر وعلّلها بنیه الجوزاء خدمه الممدوح فهو مع انه مخالف بصریح کلام المصنف فی الایضاح لیس بشیء لان حدیث انتطاق الجوزاء اعنی الحاله الشبیهه بذلک ثابت بل محسوس.

والاقرب ان یجعل لو ههنا مثلها فی قوله تعالی (لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَهٌ إِلَّا اللهُ لَفَسَدَتا) اعنی الاستدلال بانتفاء الثانی علی انتفاء الاول فیکون الانتطاق عله لکون نیه الجوزاء خدمه الممدوح ای دلیلا علیه وعله للعلم مع انه وصف غیر ممکن (والحق به) ای بحسن التعلیل (ما بنی علی الشک) ولم یجعل منه لان فیه ادعاء واصرارا والشک ینافیه (کقوله کأن السحاب الغرّ) جمع الاغر والمراد السحاب الماطره الغریزه الماء (غیّبن تحتها) ای تحت الربا (حبیبا فما ترقا) الاصل ترقاء بالهمزه فخففت ای ما تسکن (لهن مدامع) علل علی سبیل الشک نزول المطر من السحاب بانها غیبت حبیبا تحت تلک الربا فهی تبکی علیها.

(ومنه) ای ومن المعنوی (التفریع وهو ان یثبت لمتعلق امر حکم بعد اثباته)

[شماره صفحه واقعی : 282]

ص: 2006

ای اثباته ذلک الحکم (لمتعلق له آخر) علی وجه یشعر بالتفریع والتعقیب وهو احتراز عن نحو غلام زید راکب وابوه راکب (کقوله احلامکم لسقام الجهل شافیه ، کما دماؤکم تشفی من الکلب) هو بفتح اللام شبه جنون یحدث للانسان من عضّ الکلب اذ لا دواء له انجع من شرب دم ملک کما قال الحماسی بنات مکارم واساه کلم ، دماؤکم من الکلب الشفاء ففرّع علی وصفهم بشفاء احلامهم من داء الجهل وصفهم بشفاء دمائهم من داء الکلب یعنی انهم ملوک واشراف وارباب العقول الراجحه.

(ومنه) ای ومن المعنوی (تأکید المدح بما یشبه الذم وهو ضربان افضلهما) ان یستثنی من صفه ذم منفیه عن الشیء صفه مدح) لذلک الشیء (بتقدیر دخولها فیها) دخول صفه المدح فی صفه الذم (کقوله ولا عیب فیهم غیر ان سیوفهم ، بهن فلول) جمع فلّ وهو الکسر فی حد السیف (من قراع الکتائب) ای مضاربه الجیوش (ای ان کان فلول السیف من القرع عیبا فاثبت شیئا منه) ای من العیب (علی تقدیر کونه منه) ای کون فلول السیف من العیب.

(وهو) ای هذا التقدیر وهو کون الفلول من العیب (محال) لانه کنایه عن کمال الشجاعه (فهو) ای اثبات شیء من العیب علی هذا التقدیر (فی المعنی تعلیق بالمحال) کما یقال حتی یبیض الفار وحتی یلج الجمل فی سم الخیاط (فالتأکید فیه) ای فی هذا الضرب (من جهه انه کدعوی الشیء ببینه) لانه علق نقیض المدعی وهو اثبات شیء من العیب بالمحال والمعلق بالمحال محال فعدم العیب محقق.

(و) من جهه (ان الاصل فی) مطلق (الاستثناء) هو (الاتصال) ای کون المستثنی منه بحیث یدخل فیه المستثنی علی تقدیر السکوت عنه.

وذلک لما تقرر فی موضعه من ان الاستثناء المنقطع مجاز واذا کان الاصل فی الاستثناء الاتصال (فذکر اداته قبل ذکر ما بعدها) یعنی المستثنی (یوهم اخراج شیء) وهو المستثنی (مما قبلها) ای مما قبل الاداه وهو المستثنی منه (فاذا ولیها) ای الاداه (صفه مدح) وتحول الاستثناء من الاتصال الی الانقطاع (جاء التأکید لما فیه من المدح علی المدح والاشعار بانه لم یجد فیه صفه ذم حتی یستثنیها فاضطر إلی استثناء

[شماره صفحه واقعی : 283]

ص: 2007

صفه مدح وتحویل الاستثناء إلی الانقطاع.

(و) الضرب (الثانی) من تأکید المدح بما یشبه الذم (ان یثبت لشیء اداه الاستثناء) ای یذکر عقیب اثبات صفه المدح لذلک الشیء اداه استثناء (تلیها صفه مدح اخری له) ای لذلک الشیء (نحو انا افصح العرب بیدانی من قریش) بید بمعنی غیر وهو اداه الاستثناء (واصل الاستثناء فیه) ای فی هذا الضرب (ایضا ان یکون منقطعا) کما ان الاستثناء فی الضرب الاول منقطع لعدم دخول المستثنی فی المستثنی منه.

وهذا لا ینافی کون الاصل فی مطلق الاستثناء هو الاتصال (لکنه) ای الاستثناء المنقطع فی هذا الضرب (لم یقدر متصلا) کما قدر فی الضرب الاول اذ لیس هنا صفه ذم منفیه عامه یمکن تقدیر دخول صفه المدح فیها.

واذا لم یکن تقدیر الاستثناء متصلا فی هذا الضرب (فلا یفید التأکید الا من الوجه الثانی) وهو ان ذکر اداه الاستثناء قبل ذکر المستثنی یوهم اخراج شیء مما قبلها من حیث ان الاصل فی مطلق الاستثناء هو الاتصال فاذا ذکر بعد الاداه صفه مدح اخری جاء التأکید ولا یفید التأکید من الوجه الاول وهو دعوی الشیء ببینه لانه مبنی علی التعلیق بالمحال المبنی علی تقدیر الاستثناء متصلا (ولهذا) ای ولکون التأکید فی هذا الضرب من الوجه الثانی فقط (کان) الضرب (الاول) المفید للتأکید من وجهین (افضل ومنه) ای ومن تأکید المدح بما یشبه الذم (ضرب اخر) وهو ان یؤتی بمستثنی فیه معنی المدح معمولا لفعل فیه معنی الذم نحو قوله تعالی (وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآیاتِ رَبِّنا) ای ما تعیب منا الا اصل المناقب والمفاخر کلها وهو الایمان.

یقال نقم منه وانتقم اذا عابه وکرهه وهو کالضرب الاول فی افاده التأکید من وجهین (والاستدراک) المفهوم من لفظ لکن (فی هذا الباب) ای باب تأکید المدح بما

[شماره صفحه واقعی : 284]

ص: 2008

یشبه الذم (کالاستثناء) کما فی قوله

هو البدر الا انه البحر زاخرا***سوی انه الضرغام لکنه الوبل

فقوله الا وسوی استثناء مثل قوله ع بیدانی من قریش ، وقوله لکنه استدراک یفید فائده الاستثناء المنقطع فی هذا الضرب لان الا فی الاستثناء المنقطع بمعنی لکن (ومنه) ای ومن المعنوی (تأکید الذم بما یشبه المدح وهو ضربان احدهما ان یستثنی من صفه مدح منفیه عن الشیء صفه ذم له بتقدیر دخولها) ای صفه الذم (فیها) ای فی صفه المدح (کقولک فلان لا خیر فیه الا انه یسیء الی من احسن الیه وثانیهما ان یثبت للشیء صفه ذم وتعقّب باداه استثناء یلیها صفه ذم اخری له) ای لذلک الشیء (کقولک فلان فاسق الا انه جاهل ،) فالضرب الاول یفید التأکید من وجهین والثانی من وجه واحد (وتحقیقها علی قیاس ما مر) فی تأکید المدح بما یشبه الذم (ومنه) ای ومن المعنوی (الاستتباع وهو المدح بشیء علی وجه یستتبع المدح بشیء آخر کقوله :

نهبت من الاعمار ما لو حویته***لهنئت الدنیا بانک خالد

مدحه بالنهایه فی الشجاعه) حیث جعل کثره قتلاه بحیث یخلّد لو ورث اعمارهم (علی وجه استتبع مدحه بکونه سببا لصلاح الدنیا ونظامها) اذ لا تهنئه لاحد بشیء لا فائده له فیه.

قال علی بن عیسی الربعی (وفیه) ای فی البیت وجهان آخران من المدح احدهما (انه نهب الاعمار دون الاموال) کما هو مقتضی علو الهمه وذلک مفهوم من تخصیص الاعمار بالذکر والاعراض عن الاموال مع ان النهب بها الیق وهم یعتبرون ذلک فی المحاورات والخطابیات وان لم یعتبره ائمه الاصول (و) الثانی (انه لم یکن ظالما فی قتلهم) والا لما کان للدنیا سرور بخلوده.

(ومنه) ای ومن المعنوی (الادماج) فقال ادمج الشیء فی ثوبه اذا لفّه فیه (وهو ان یضمن کلام سیق لمعنی) مدحا کان او غیره (معنی اخر) هو منصوب علی انه مفعول ثان لیضمن وقد اسند الی المفعول الاول (فهو) لشموله المدح وغیره (اعم

[شماره صفحه واقعی : 285]

ص: 2009

من الاستتباع) لاختصاصه بالمدح (کقوله اقلّب فیه) ای فی ذلک اللیل (اجفانی کانی ، اعدبها علی الدهر الذنوبا ، فانه ضمن وصف اللیل بالطول لشکایه الدهر ومنه) ای ومن المعنوی (التوجیه) ویسمی محتمل الضدین (وهو ایراد الکلام محتملا لوجهین مختلفین) ای متبائنین متضادین کالمدح والذم مثلا ولا یکفی مجرد احتمال معنیین متغایرین (کقول من قال لا عور لیت عینیه سواء) یحتمل تمنی صحه العین العوراء فیکون دعاء له والعکس فیکون دعاء علیه.

قال (السکاکی ومنه) ای ومن التوجیه (متشابهات القرآن باعتبار) وهو احتمالها لوجهین مختلفین وتفارقه باعتبار آخر ، وهو عدم استواء الاحتمالین لان احد المعنیین فی المتشابهات قریب والاخر بعید ولما ذکر السکاکی نفسه من ان اکثر متشابهات القرآن من قبیل التوریه والایهام ویجوز ان یکون وجه المفارقه هو ان المعنیین فی المتشابهات لا یجب تضادهما.

(ومنه) ای ومن المعنوی (الهزل الذی یراد به الجد کقوله اذا ما تمیمی اتاک مفاخرا ، فقل عد عن ذا کیف اکلک للضب) (ومنه) ای ومن المعنوی (تجاهل العارف وهو کما سماه السکاکی سوق المعلوم مساق غیره لنکته) وقال لا احب تسمیته بالتجاهل لو روده فی کلام الله تعالی (کالتوبیخ فی قول الخارجیه ایا شجر الخابور) هو من دیار بکر (مالک مورقا) ای ناضرا ذا ورق (کانک لم تجزع علی ابن ظریف.

والمبالغه فی المدح کقوله المع برق سری ام ضوء مصباح ، ام ابتسامتها بالمنظر الضاحی) ای اظن (او) المبالغه (فی الذم کقوله وما ادری وسوف اخال ادری) ای اظن وکسر همزه المتکلم فیه هو الافصح وبنو اسد تقول اخال بالفتح وهو القیاس (قوم آل حصن ام نساء) فیه دلاله علی ان القوم هم الرجال خاصه (والتدله) ای وکالتحیر والتدهش (فی الحب فی قوله «تالله یا ظبیات القاع) وهو المستوی من الارض (قلن لنا ، لیلا منکن ام لیلی من البشر) وفی اضافه لیلی الی نفسه اولا والتصریح باسمها ثانیا استلذاذ.

وهذه انموذج من نکات التجاهل وهی اکثر من ان یضبطها القلم (ومنه) ای

[شماره صفحه واقعی : 286]

ص: 2010

ومن المعنوی (القول بالموجب وهو ضربان احدهما ان تقع صفه فی کلام الغیر کنایه عن شیء اثبت له) ای لذلک الشیء (حکم فتثبتها لغیره) ای فتثبت انت فی کلامک تلک الصفه لغیر ذلک الشیء (من غیر تعرض لثبوته له) ای لثبوت ذلک الحکم لذلک الغیر (او نفیه عنه نحو قوله تعالی (یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَی الْمَدِینَهِ لَیُخْرِجَنَّ (الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَلِلَّهِ الْعِزَّهُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِینَ)) فالاعزّ صفه وقعت فی کلام المنافقین کنایه عن فریقهم والاذل کنایه عن المؤمنین وقد اثبت المنافقون لفریقهم اخراج المؤمنین من المدینه ، فاثبت الله تعالی فی الرد علیهم صفه العزه لغیر فریقهم وهو الله تعالی ورسوله والمؤمنون ولم یتعرض لثبوت ذلک الحکم الذی وهو الاخراج للموصوفین بالعزه اعنی الله تعالی ورسوله والمؤمنین ولا لنفیه عنهم.

(والثانی حمل لفظ وقع فی کلام الغیر علی خلاف مراده) حال کون خلاف مراده (مما یحتمله) ذلک اللفظ (بذکر متعلقه) ای انما یحمل علی خلاف مراده بان یذکر متعلق ذلک اللفظ (کقوله

قلت ثقّلت اذا اتیت مرارا***قال ثقّلت کاهلی بالایادی

فلفظ ثقلت وقع فی کلام الغیر بمعنی حملتک المؤنه فحمله علی تثقیل عاتقه بالایادی والمنن بان ذکر متعلقه اعنی قوله کاهلی بالایادی.

(ومنه) ای ومن المعنوی (الاطراد وهو ان تأتی باسماء الممدوح او غیره) واسماء (آبائه علی ترتیب الولاده من غیر تکلف) فی السبک (کقوله ان یقتلوک فقد ثللت عروشهم ، بعتیبه بن الحارث بن شهاب) یقال للقوم اذا ذهب عزهم وتضعضع حالهم قد ثل عرشهم یعنی ان تبحجوا بقتلک وفرحوا به فقد اثرت فی عزّهم وهدمت اساس مجدهم بقتل رئیسهم.

فان قیل هذا من تتابع الاضافات فکیف یعد من المحسنات.

قلنا قد تقرر ان تتابع الاضافات اذا سلم من الاستکراه ملح ولطف والبیت من هذا القبیل کقوله علیه السلام الکریم ابن الکریم ابن الکریم ابن الکریم الحدیث ، هذا تمام ما ذکر من الضرب المعنوی (واما) الضرب (اللفظی) من الوجوه

[شماره صفحه واقعی : 287]

ص: 2011

المحسنه للکلام.

(فمنه الجناس بین اللفظین وهو تشابههما فی اللفظ) ای فی التلفظ فیخرج التشابه فی المعنی نحو اسد وسبع او فی مجرد عدد الحروف نحو ضرب وعلم او فی مجرد الوزن نحو ضرب وقتل (والتام منه) ای من الجناس (ان یتفقا) ای اللفظان (فی انواع الحروف) فکل من الحروف التسعه والعشرین نوع وبهذا یخرج نحو یفرح ویمرح (و) فی (اعدادها) وبه یخرج نحو الساق والمساق (و) فی هیئاتها) وبه یخرج نحو البرد والبرد بالفتح والضم فان هیئه الکلمه هی کیفیه حاصله لها باعتبار الحرکات والسکنات فنحو ضرب وقتل علی هیئه واحده مع اختلاف الحروف بخلاف ضرب وضرب مبنیین للفاعل والمفعول فانهما علی هیئتین مع اتحاد الحروف.

(و) فی (ترتیبها) ای تقدیم بعض الحروف علی بعض وتأخیره عنه وبه یخرج نحو الفتح والحتف (فان کانا) ای اللفظان المتفقان فی جمیع ما ذکره (من نوع) واحد من انواع الکلمه (کاسمین) او فعلین او حرفین (یسمی متماثلا) جریا علی اصطلاح المتکلمین من ان التماثل هو الاتحاد فی النوع (نحو (وَیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَهُ)) ای القیامه (یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَیْرَ ساعَهٍ) من ساعات الایام (وان کانا من النوعین) اسم وفعل او اسم وحرف او فعل وحرف (یسمی مستوفی کقوله

ما مات من کرم الزمان فانه***یحیی لدی یحیی بن عبد الله)

لانه کریم یحیی من اسم الکرم (وایضا) لجناس التام تقسیم آخر وهو انه (ان کان احد لفظیه مرکبا) والاخر مفردا (سمی جناس الترکیب) وحینئذ (فان اتفقا) ای اللفظان المفرد والمرکب (فی الخط خص) هذا النوع من جناس الترکیب (باسم المتشابه) لاتفاق اللفظین فی الکتابه (کقوله اذا ملک لم یکن ذاهبه) ای صاحب هبه وعطاء (فدعه) ای اترکه (فدولته ذاهبه) ای غیر باقیه (والا) ای وان لم یتفق اللفظان المفرد والمرکب فی الخط (خص) هذا النوع من جناس الترکیب (باسم المفروق) لافتراق اللفظین فی صوره الکتابه (کقوله :

[شماره صفحه واقعی : 288]

ص: 2012